महाभारत · अध्याय 13.273
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.273.1
ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम् ।
पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान्प्रति ॥ १३.२७३.१ ॥
तब कुन्ती के पुत्र राजा ने नगरवासियों और ग्रामवासियों, सब लोगों का यथोचित सत्कार करके उन्हें अपने-अपने घरों को जाने की अनुमति दी।
13.273.2
सान्त्वयामास नारीश्च हतपुत्रा हतेश्वराः ।
विपुलैरर्थदानैः स तदा पाण्डुसुतो नृपः ॥ १३.२७३.२ ॥
तब पाण्डु के उस पुत्र राजा ने पुत्रों और पतियों को खो चुकी स्त्रियों को प्रचुर धन-दान देकर सांत्वना दी।
13.273.3
सोभिषिक्तो महाप्राज्ञः प्राप्य राज्यं युधिष्ठिरः ।
अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः स्वप्रकृतीस्तथा ॥ १३.२७३.३ ॥
अभिषिक्त होकर, राज्य पाकर महाप्राज्ञ नरश्रेष्ठ युधिष्ठिर ने अपनी सारी प्रजाओं को भी उसी प्रकार स्थापित किया।
13.273.4
द्विजेभ्यो बलमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्च सर्वशः ।
प्रतिगृह्याशिषो मुख्यास्तथा धर्मभृतांवरः ॥ १३.२७३.४ ॥
ब्राह्मणों, प्रमुख सेनानायकों और व्यापारी संघों से हर प्रकार से उत्तम आशीर्वाद ग्रहण करके धर्मधारियों में श्रेष्ठ (युधिष्ठिर ने भी इसी प्रकार किया)।
13.273.5
उषित्वा शर्वरीः श्रीमान्पञ्चाशन्नगरोत्तमे ।
समयं कौरवाग्र्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः ॥ १३.२७३.५ ॥
श्रीमान् पुरुषर्षभ (युधिष्ठिर) ने उत्तम नगर में पचास रातें बिताईं, और कौरवों में अग्रणी (भीष्म) के उस वचन को स्मरण किया।
13.273.6
स निर्ययौ जगपुराद्यजकैः परिवारितः ।
दृष्ट्वा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम् ॥ १३.२७३.६ ॥
उसने यज्ञ करने वाले पुरोहितों से घिरे हुए नगर से प्रस्थान किया, और सूर्य को (दक्षिणायन से) लौटते और उत्तरायण को प्रवृत्त होते देखा।
13.273.7
घृतं माल्यं च गन्धांश्च क्षौमाणि च युधिष्ठिरः ।
चन्दनागरुमुख्यानि तथा कालगरूणि च ॥ १३.२७३.७ ॥
घी, माला, सुगंध और रेशमी वस्त्र, युधिष्ठिर ने चन्दन और अगरु जैसी मुख्य सामग्री तथा काले अगरु भी (मँगवाए)।
13.273.8
प्रस्थाप्यच पूर्वं कौन्तेयो भीष्मसंस्करणाय वै ।
माल्यानि च वरार्हाणि रत्नानि विविधानि च ॥ १३.२७३.८ ॥
कुन्तीपुत्र ने पहले ही भीष्म के अन्त्येष्टि-संस्कार के लिए श्रेष्ठों के योग्य मालाएँ और विविध रत्न भेज दिए थे।
13.273.9
धृतराष्ट्रं पुरुस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
मातरं च पृथां धामान्भ्रातॄंश्च पुरुषर्षंभान् ॥ १३.२७३.९ ॥
धृतराष्ट्र को आगे करके, यशस्विनी गान्धारी और माता पृथा को, तेजस्वी भाइयों और पुरुषश्रेष्ठों को (साथ लेकर)।
13.273.10
जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता ।
युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन चाभिभो ॥ १३.२७३.१० ॥
जनार्दन (कृष्ण) से अनुगमित, और बुद्धिमान विदुर से, युयुत्सु से और कौरव (युधिष्ठिर) युयुधान से भी, हे अभिभो।
13.273.11
महता राजभोगेन पारिबर्हेण संवृतः ।
स्तूयमानो महातेजा भीष्मिस्याग्नीननुव्रजन् ॥ १३.२७३.११ ॥
महान राजसी वैभव और परिवार के साथ घिरे, महातेजस्वी (युधिष्ठिर) स्तुति किए जाते हुए, भीष्म की अग्नियों के पीछे चलते हुए।
13.273.12
निश्चक्राम पुरात्तस्माद्यथा देवपतिस्तथा ।
आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शान्तनवं नृपः ॥ १३.२७३.१२ ॥
वह उस नगर से निकला, जैसे देवपति (इन्द्र) निकलते हैं; तब कुरुक्षेत्र में राजा शान्तनु-पुत्र (भीष्म) के पास पहुँचा।
13.273.13
उपास्यमानं व्यासेन पाराशर्येण धीमता ।
नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च ॥ १३.२७३.१३ ॥
व्यास, पराशरपुत्र बुद्धिमान व्यास, नारद, देवल और असित द्वारा सेवित, हे राजर्षि।
13.273.14
हतशिष्टैर्नृपैस्चान्यैर्नानादेशसमागतैः ।
रक्षिभिश्च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः ॥ १३.२७३.१४ ॥
मारे जाने से बचे राजाओं और अन्य विभिन्न देशों से आए लोगों द्वारा, तथा रक्षकों द्वारा, चारों ओर से रक्षित उस महात्मा को।
13.273.15
शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्ततः ।
ततो रथादवारोहद्धातृभिः सह धर्मराट् ॥ १३.२७३.१५ ॥
वीरों की शय्या पर लेटे हुए उन्हें नृपति ने देखा। तब धर्मराज अपने भाइयों के साथ रथ से उतर पड़े।
13.273.16
अभिवाद्याथ कौन्तेयः पितामहमरिंदमम् ।
द्वैपायनादीन्विप्रांश्च तैश्च प्रत्यभिनन्दितः ॥ १३.२७३.१६ ॥
तब कुन्तीपुत्र ने शत्रुदमन पितामह को प्रणाम किया, तथा द्वैपायन आदि ब्राह्मणों को भी; और उनके द्वारा वे प्रत्युत्तर में अभिनंदित हुए।
13.273.17
ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च भ्रातृभिः सह धर्मजः ।
आसाद्य शरतल्पस्थमृषिभिः परिवारितम् ॥ १३.२७३.१७ ॥
ऋत्विजों और ब्रह्मा के समान ज्ञानियों तथा भाइयों के साथ धर्मपुत्र शरशय्या पर स्थित उन तक पहुँचे, जो ऋषियों से घिरे थे।
13.273.18
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सह कौरव्यः शयानं निम्नगासुतम् ॥ १३.२७३.१८ ॥
भाइयों के साथ कौरव धर्मराज युधिष्ठिर ने भरतश्रेष्ठ से, नदी-पुत्र (भीष्म) से, जो लेटे हुए थे, कहा।
13.273.19
युधिष्ठिरोऽहं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत ।
शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १३.२७३.१९ ॥
युधिष्ठिर हूँ, हे राजन्, आपको नमस्कार। हे गंगापुत्र, यदि आप सुन रहे हैं तो हे महाबाहु, बताइए मैं आपके लिए क्या करूँ।
13.273.20
प्राप्तोस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो ।
आचार्यान्ब्राह्मणांश्चैव ऋत्विजो भ्रातरश्च मे ॥ १३.२७३.२० ॥
हे राजन्, हे विभो, मैं समय पर आपके लिए अग्नियाँ लेकर आ पहुँचा हूँ, और आचार्यों, ब्राह्मणों, ऋत्विजों तथा मेरे भाइयों को भी साथ लाया हूँ।
13.273.21
पुत्रश्च ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
उपस्थितः सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १३.२७३.२१ ॥
आपका पुत्र महातेजस्वी जनेश्वर धृतराष्ट्र अपने मंत्रियों सहित उपस्थित है, और पराक्रमी वासुदेव भी।
13.273.22
हतशिष्टाश्च राजानः सर्वे च कुरुजाङ्गलाः ।
तान्पश्य नरशार्दूल समुन्मीलय लोचने ॥ १३.२७३.२२ ॥
मारे जाने से बचे हुए राजा, और कुरु-जांगल के सभी लोग भी यहाँ हैं। हे नरशार्दूल, उन्हें देखिए और अपने नेत्र खोलिए।
13.273.23
यच्चेह किञ्चित्कर्तव्यं तत्सर्वं प्रापितं मया ।
यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत्कृतम् ॥ १३.२७३.२३ ॥
यहाँ जो कुछ भी करना था, वह सब मैंने पूरा कर दिया है; जैसा आपने समय पर कहा था, वह सब कुछ किया गया है।
13.273.24
एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता ।
ददर्श भारतान्सर्वान्स्थितान्सम्परिवार्य ह ॥ १३.२७३.२४ ॥
बुद्धिमान कुन्तीपुत्र के ऐसा कहने पर गांगेय ने देखा कि सभी भारत उसे घेरकर खड़े हैं।
13.273.25
ततश्चलवपुर्भीष्मः प्रगृह्य विपुलं भुजम् ।
ओघमेघस्वरो वाग्मी काले वचनमब्रवीत् ॥ १३.२७३.२५ ॥
तब काँपते शरीर वाले भीष्म ने अपनी विशाल भुजा उठाकर, मेघ-गर्जन जैसे स्वर में, समय पर यह वचन कहा।
13.273.26
दिष्ट्या प्राप्तोसि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर ।
परिवृत्तो हि भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः ॥ १३.२७३.२६ ॥
हे कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर, सौभाग्य से आप अपने मंत्रियों सहित यहाँ पहुँच गए हैं, क्योंकि भगवान सहस्रांशु सूर्य अब लौट चुके हैं।
13.273.27
अष्टपञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य मे गताः ।
शरेषु निशिताग्नेषु यथा वर्षशतं तथा ॥ १३.२७३.२७ ॥
आज मेरी शय्या पर, जो तीक्ष्ण अग्नि-जैसे बाणों पर पड़ी है, अट्ठावन रातें बीत गई हैं, मानो सौ वर्ष बीत गए हों।
13.273.28
माघोऽयं समनुप्राप्तो मासः पुण्यो युधिष्ठिर ।
त्रिभागशेषः पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति ॥ १३.२७३.२८ ॥
हे युधिष्ठिर, यह पुण्य माघ मास आ पहुँचा है; इस पक्ष के तीन भाग शेष हैं, और यह शुक्ल पक्ष होने योग्य है।
13.273.29
एवमुक्त्वा तु गाङ्गेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
धृतराष्ट्रमथामन्त्र्य काले वचनमब्रवीत् ॥ १३.२७३.२९ ॥
यह कहकर गंगापुत्र भीष्म ने धर्मपुत्र युधिष्ठिर को और फिर धृतराष्ट्र को संबोधित करके समय पर यह वचन कहा।
13.273.30
राजन्विदितधर्मोसि सुनिर्णीतार्थसंशयः ।
बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः ॥ १३.२७३.३० ॥
हे राजन्, आप धर्म को जानने वाले हैं, और आपके अर्थ-संदेह भली प्रकार निर्णीत हो चुके हैं; आपके पास बहुश्रुत ब्राह्मण आए हैं और अनेक ब्राह्मणों ने आपकी सेवा की है।
13.273.31
वेद शास्त्राणि सूक्ष्माणि धर्मांश्च मनुजेश्वर ।
वेदांश्च चतुरः सर्वान्षडङ्गैरुपबृंहितान् ॥ १३.२७३.३१ ॥
हे मनुजेश्वर, तुम सूक्ष्म वेद-शास्त्रों और धर्मों को जानते हो, और छह अंगों से पुष्ट चारों वेदों को भी।
13.273.32
न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत्तथा ।
श्रुतं देवरहस्यं ते कृष्णद्वैपायनादपि ॥ १३.२७३.३२ ॥
हे कौरव्य, शोक नहीं करना चाहिए, क्योंकि जो होना है वह वैसे ही होता है। तुमने कृष्णद्वैपायन से भी देवताओं का रहस्य सुना है।
13.273.33
यथा पाण्डोः सुता राजंस्तथैव तव धर्मतः ।
तान्पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान् ॥ १३.२७३.३३ ॥
हे राजन्, जैसे पाण्डु के पुत्र वैसे ही धर्मतः तुम्हारे भी हैं। धर्म में स्थित रहकर गुरुसेवा में रत उनकी रक्षा करो।
13.273.34
धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव ।
आनृशंस्यपरं ह्येन जानामि गुरुवत्सलम् ॥ १३.२७३.३४ ॥
धर्मराज युधिष्ठिर शुद्धात्मा हैं; वे तुम्हारी आज्ञा में स्थित रहेंगे। मैं जानता हूँ कि वे दयालु और गुरुवत्सल हैं।
13.273.35
तव पुत्रा दुरात्मानः क्रोधलोभपरायणाः ।
ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास्तान्न शोचितुमर्हसि ॥ १३.२७३.३५ ॥
तुम्हारे पुत्र दुष्टात्मा हैं, क्रोध और लोभ में लीन, ईर्ष्या से अभिभूत और दुराचारी हैं; उनके लिए तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।
13.273.36
एतावधुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
वासुदेवं महाबाहुमभ्यभाषय कौरवः ॥ १३.२७३.३६ ॥
इतना कहकर कौरव (भीष्म) ने बुद्धिमान धृतराष्ट्र से वचन समाप्त किया, और फिर महाबाहु वासुदेव से बोले।
13.273.37
भगवन्देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत ।
त्रिविक्रम नमस्तुभ्यं शङ्खचक्रगदाधर ॥ १३.२७३.३७ ॥
हे भगवन्, देवों के देव, ईश, सुर और असुरों द्वारा नमस्कृत, त्रिविक्रम, शंख, चक्र और गदा धारण करने वाले, आपको नमस्कार है।
13.273.38
वासुदेवो हिरण्यात्मा पुरुषः सविता विराद् ।
जीवभूतोऽनुरूपस्त्वं परमात्मा सनातनः ॥ १३.२७३.३८ ॥
आप वासुदेव हैं, हिरण्यात्मा, पुरुष, सविता और विराट् हैं; जीवरूप होकर भी आप अनुरूप हैं, आप सनातन परमात्मा हैं।
13.273.39
त्वद्भक्तं त्वद्गतिं शान्तमुदारमपरिग्रहम् ।
त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष पुरुषोत्तम नित्यशः।
अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम ॥ १३.२७३.३९ ॥
आपका भक्त, आपही जिसकी गति है, शांत, उदार और अपरिग्रही, उसकी रक्षा कीजिए, हे कमलनयन, पुरुषोत्तम, सदा। मुझे अनुमति दीजिए, हे कृष्ण, हे वैकुण्ठ, हे पुरुषोत्तम।
13.273.40
रक्ष्याश्च ते पाण्डवेया भवान्येषां परायणम् ।
उक्तवानस्मि दुर्बद्धिं मन्दं दुर्योधनं तदा ॥ १३.२७३.४० ॥
आपके पाण्डव पुत्र रक्षणीय हैं; आप ही इनके आश्रय हैं। तब मैंने दुर्बुद्धि और मूर्ख दुर्योधन से कहा था।
13.273.41
यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ।
वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः ॥ १३.२७३.४१ ॥
जहाँ कृष्ण हैं, वहाँ धर्म है; जहाँ धर्म है, वहाँ जय है। हे पुत्र, वासुदेव के मार्ग से पाण्डवों के साथ शान्ति कर लो।
13.273.42
सन्धानस्य परः कालस्तवेति च पुनःपुनः ।
न च मे तद्वचो मूढः कृतवान्स सुमन्दधीः।
घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः ॥ १३.२७३.४२ ॥
'सन्धि का उत्तम समय तुम्हारा यही है', यह मैंने बार-बार कहा; परन्तु उस मूढ़, मन्दबुद्धि ने मेरी बात नहीं मानी, और इस पृथ्वी का संहार कराकर वह स्वयं मृत्यु को प्राप्त हुआ।
13.273.43
त्वां तु जानाम्यहं देवं पुराणमृषिसत्तमम् ।
नरेण सहितं देव बदर्यां सुचिरोषितम् ॥ १३.२७३.४३ ॥
हे देव, मैं आपको पुराण पुरुष, ऋषियों में श्रेष्ठ जानता हूँ, जो नर के साथ बदरी में चिरकाल तक निवास करते रहे हैं।
13.273.44
तथा मे नारदः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः ।
नरनारायणावेतौ सम्भूतौ मनुजेष्विति ॥ १३.२७३.४४ ॥
नारद ने मुझसे ऐसा कहा था, और अत्यंत तपस्वी व्यास ने भी कि ये दोनों नर और नारायण मनुष्यों में उत्पन्न हुए हैं।
13.273.45
स मां त्वमनुजानीहि कृष्ण मोक्ष्ये कलेवरम् ।
त्वयाऽहं समनुज्ञातो गच्छेयं परमां गतिम् ॥ १३.२७३.४५ ॥
अतः हे कृष्ण, आप मुझे अनुमति दीजिए कि मैं यह शरीर त्याग दूँ। आपकी अनुमति पाकर मैं परम गति को प्राप्त होऊँ।
13.273.46
अनुजानामि भीष्म त्वां वसून्प्राप्नुहि पार्थिव ।
न तेऽस्ति वृजिनं किञ्चिच्छुद्धात्मैश्वर्यसंयुतः ॥ १३.२७३.४६ ॥
हे भीष्म, मैं आपको अनुमति देता हूँ; हे राजन्, वसुओं को प्राप्त हों। आपमें कोई पाप नहीं है; आप शुद्ध आत्मा और ऐश्वर्य से युक्त हैं।
13.273.47
पितृभक्तोसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः ।
तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः ॥ १३.२७३.४७ ॥
हे राजर्षि, आप पिता के भक्त हैं, मानो दूसरे मार्कण्डेय हों; इसी कारण मृत्यु आपके वश में खड़ी है, जैसे विनम्र सेवक।
13.273.48
एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रमुखांश्चापि सर्वांश्च सुहृदस्तथा ॥ १३.२७३.४८ ॥
ऐसा कहे जाने पर गंगापुत्र भीष्म ने पाण्डवों से यह कहा, तथा धृतराष्ट्र को आगे रखकर सभी सुहृदों से भी।
13.273.49
प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ ।
सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम् ॥ १३.२७३.४९ ॥
मैं अब प्राण त्यागना चाहता हूँ; इसके लिए आप मुझे अनुमति देने योग्य हैं। आपको सत्य के लिए प्रयत्न करना चाहिए, क्योंकि सत्य ही परम बल है।
13.273.50
आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः ।
ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्च तपोनित्यैश्च भारताः ॥ १३.२७३.५० ॥
हे भरतवंशियो, आप सदा करुणा में लगे रहें, मन को संयमित रखें, ब्राह्मणों के प्रति श्रद्धालु हों, धर्मशील हों और सदा तप में लगे रहें।
13.273.51
इत्युक्त्वा सुहृदः सर्वांस्तथा सम्पूज्य चैव ह ।
धनं बहुविधं राजन्दत्त्वा नित्यं द्विजातिषु।
पुनरेवाब्रवीद्धीमान्युधिष्ठिरमिदं वचः ॥ १३.२७३.५१ ॥
यह कहकर और सभी सुहृदों का सत्कार करके, हे राजन्, उन्होंने द्विजों को अनेक प्रकार का धन देकर, फिर बुद्धिमान भीष्म ने युधिष्ठिर से यह वचन कहा।
13.273.52
ब्राह्मणाश्चैव ते नित्यं प्राज्ञाश्चैव विशेषतः ।
आचार्या ऋत्विजश्चैव पूजनीया जनाधिप ॥ १३.२७३.५२ ॥
हे जनाधिप, आपके ब्राह्मण, विशेषकर प्रज्ञावान ब्राह्मण, आचार्य और ऋत्विज सदा ही पूजनीय हैं।