महाभारत · अध्याय 13.273
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.273.1
ततः कुन्तीसुतो राजा पौरजानपदं जनम् ।
पूजयित्वा यथान्यायमनुजज्ञे गृहान्प्रति ॥ १३.२७३.१ ॥
नंतर कुंतीपुत्र राजाने नगरवासी आणि ग्रामवासी लोकांचा यथोचित सत्कार करून त्यांना आपापल्या घरी जाण्याची अनुमती दिली.
13.273.2
सान्त्वयामास नारीश्च हतपुत्रा हतेश्वराः ।
विपुलैरर्थदानैः स तदा पाण्डुसुतो नृपः ॥ १३.२७३.२ ॥
तेव्हा पांडूच्या त्या पुत्र राजाने पुत्र आणि पती गमावलेल्या स्त्रियांचे विपुल धनदान करून सांत्वन केले.
13.273.3
सोभिषिक्तो महाप्राज्ञः प्राप्य राज्यं युधिष्ठिरः ।
अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः स्वप्रकृतीस्तथा ॥ १३.२७३.३ ॥
अभिषिक्त झालेल्या, राज्य मिळवलेल्या, महाप्राज्ञ नरश्रेष्ठ युधिष्ठिराने आपल्या सर्व प्रजांना त्याच प्रकारे स्थिर केले.
13.273.4
द्विजेभ्यो बलमुख्येभ्यो नैगमेभ्यश्च सर्वशः ।
प्रतिगृह्याशिषो मुख्यास्तथा धर्मभृतांवरः ॥ १३.२७३.४ ॥
ब्राह्मण, प्रमुख सेनानी आणि व्यापारी संघ यांच्याकडून सर्व प्रकारे श्रेष्ठ आशीर्वाद घेऊन, धर्मधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराने तसेच केले.
13.273.5
उषित्वा शर्वरीः श्रीमान्पञ्चाशन्नगरोत्तमे ।
समयं कौरवाग्र्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः ॥ १३.२७३.५ ॥
श्रीमान पुरुषर्षभाने त्या उत्तम नगरात पन्नास रात्री वास्तव्य करून कौरवांमध्ये अग्रगण्य असलेल्याचा संकेत आठवला.
13.273.6
स निर्ययौ जगपुराद्यजकैः परिवारितः ।
दृष्ट्वा निवृत्तमादित्यं प्रवृत्तं चोत्तरायणम् ॥ १३.२७३.६ ॥
यज्ञ करणाऱ्या पुरोहितांनी वेढलेला तो नगरातून निघाला; सूर्य परतून उत्तरायणात प्रवृत्त झालेला त्याने पाहिला.
13.273.7
घृतं माल्यं च गन्धांश्च क्षौमाणि च युधिष्ठिरः ।
चन्दनागरुमुख्यानि तथा कालगरूणि च ॥ १३.२७३.७ ॥
तूप, माळा, सुगंध आणि रेशमी वस्त्रे, युधिष्ठिर — चंदन, अगरू इत्यादी प्रमुख द्रव्ये आणि काळा अगरूही.
13.273.8
प्रस्थाप्यच पूर्वं कौन्तेयो भीष्मसंस्करणाय वै ।
माल्यानि च वरार्हाणि रत्नानि विविधानि च ॥ १३.२७३.८ ॥
कुंतीपुत्राने पूर्वीच भीष्मांच्या अंत्यसंस्कारासाठी श्रेष्ठांस योग्य माळा आणि विविध रत्ने पाठवली होती.
13.273.9
धृतराष्ट्रं पुरुस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
मातरं च पृथां धामान्भ्रातॄंश्च पुरुषर्षंभान् ॥ १३.२७३.९ ॥
धृतराष्ट्राला पुढे करून, यशस्विनी गांधारी आणि माता पृथा यांना, तेजस्वी बंधूंना आणि पुरुषश्रेष्ठांना (सोबत घेऊन).
13.273.10
जनार्दनेनानुगतो विदुरेण च धीमता ।
युयुत्सुना च कौरव्यो युयुधानेन चाभिभो ॥ १३.२७३.१० ॥
जनार्दनाने अनुसरलेला; बुद्धिमान विदुर, युयुत्सु आणि कौरव युयुधान यांच्यासह — हे समर्था.
13.273.11
महता राजभोगेन पारिबर्हेण संवृतः ।
स्तूयमानो महातेजा भीष्मिस्याग्नीननुव्रजन् ॥ १३.२७३.११ ॥
महान राजवैभव आणि परिवाराने वेढलेला, महातेजस्वी स्तुती होत असताना, भीष्मांच्या अग्नींच्या मागे चालत.
13.273.12
निश्चक्राम पुरात्तस्माद्यथा देवपतिस्तथा ।
आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शान्तनवं नृपः ॥ १३.२७३.१२ ॥
त्या नगरातून देवपती (इंद्र) प्रमाणे निघाला; मग राजा कुरुक्षेत्रात शंतनुपुत्र (भीष्म) यांच्याजवळ पोहोचला.
13.273.13
उपास्यमानं व्यासेन पाराशर्येण धीमता ।
नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च ॥ १३.२७३.१३ ॥
बुद्धिमान पराशरपुत्र व्यास, नारद, देवल आणि असित यांच्याकडून सेविले जात असता, हे राजर्षी.
13.273.14
हतशिष्टैर्नृपैस्चान्यैर्नानादेशसमागतैः ।
रक्षिभिश्च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः ॥ १३.२७३.१४ ॥
युद्धात वाचलेले राजे, विविध देशांतून आलेले इतर लोक आणि रक्षक यांच्याकडून सर्वत्र रक्षिल्या जात असलेल्या त्या महात्म्याला.
13.273.15
शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस्ततः ।
ततो रथादवारोहद्धातृभिः सह धर्मराट् ॥ १३.२७३.१५ ॥
वीरशय्येवर पडलेल्या त्यांना राजाने पाहिले. मग धर्मराज भावांसह रथातून खाली उतरला.
13.273.16
अभिवाद्याथ कौन्तेयः पितामहमरिंदमम् ।
द्वैपायनादीन्विप्रांश्च तैश्च प्रत्यभिनन्दितः ॥ १३.२७३.१६ ॥
मग कुंतीपुत्राने शत्रुदमन पितामहांना आणि द्वैपायनादी ब्राह्मणांना अभिवादन केले; त्यांनीही त्याचे स्वागत केले.
13.273.17
ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च भ्रातृभिः सह धर्मजः ।
आसाद्य शरतल्पस्थमृषिभिः परिवारितम् ॥ १३.२७३.१७ ॥
ऋत्विज आणि ब्रह्मतुल्य विद्वानांसह, भावांसह धर्मपुत्र शरशय्येवर पडलेल्या, ऋषींनी वेढलेल्या त्यांच्याजवळ पोहोचला.
13.273.18
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सह कौरव्यः शयानं निम्नगासुतम् ॥ १३.२७३.१८ ॥
भावांसह कौरव धर्मराज युधिष्ठिर पडलेल्या भरतश्रेष्ठ, नदीपुत्राला म्हणाला.
13.273.19
युधिष्ठिरोऽहं नृपते नमस्ते जाह्नवीसुत ।
शृणोषि चेन्महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १३.२७३.१९ ॥
मी युधिष्ठिर आहे, हे राजा, आपणास नमस्कार. हे गंगापुत्रा, आपण ऐकत असाल तर, हे महाबाहो, सांगा मी आपल्यासाठी काय करू.
13.273.20
प्राप्तोस्मि समये राजन्नग्नीनादाय ते विभो ।
आचार्यान्ब्राह्मणांश्चैव ऋत्विजो भ्रातरश्च मे ॥ १३.२७३.२० ॥
हे राजा, हे विभो, योग्य वेळी आपल्यासाठी अग्नी घेऊन मी आलो आहे; आचार्य, ब्राह्मण, ऋत्विज आणि माझे बंधूही सोबत आणले आहेत.
13.273.21
पुत्रश्च ते महातेजा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
उपस्थितः सहामात्यो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १३.२७३.२१ ॥
आपला पुत्र महातेजस्वी जनेश्वर धृतराष्ट्र अमात्यांसह उपस्थित आहे, आणि पराक्रमी वासुदेवही आहेत.
13.273.22
हतशिष्टाश्च राजानः सर्वे च कुरुजाङ्गलाः ।
तान्पश्य नरशार्दूल समुन्मीलय लोचने ॥ १३.२७३.२२ ॥
मारले जाऊन उरलेले राजे आणि कुरु-जांगल देशातील सर्व लोक येथे आहेत; हे नरशार्दूला, त्यांना पहा, आपले डोळे उघडा.
13.273.23
यच्चेह किञ्चित्कर्तव्यं तत्सर्वं प्रापितं मया ।
यथोक्तं भवता काले सर्वमेव च तत्कृतम् ॥ १३.२७३.२३ ॥
येथे जे काही करणे आवश्यक होते, ते सर्व मी पूर्ण केले आहे; आपण योग्य वेळी सांगितल्याप्रमाणे सर्व काही केले गेले आहे.
13.273.24
एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता ।
ददर्श भारतान्सर्वान्स्थितान्सम्परिवार्य ह ॥ १३.२७३.२४ ॥
बुद्धिमान कुंतीपुत्राने असे सांगितल्यावर, गांगेयाने सर्व भारतांना त्याच्याभोवती उभे असलेले पाहिले.
13.273.25
ततश्चलवपुर्भीष्मः प्रगृह्य विपुलं भुजम् ।
ओघमेघस्वरो वाग्मी काले वचनमब्रवीत् ॥ १३.२७३.२५ ॥
तेव्हा कंपित देहाने भीष्मांनी आपला विशाल बाहू उंचावून, मेघगर्जनेसारख्या स्वराने, योग्य वेळी हे वचन म्हटले.
13.273.26
दिष्ट्या प्राप्तोसि कौन्तेय सहामात्यो युधिष्ठिर ।
परिवृत्तो हि भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः ॥ १३.२७३.२६ ॥
हे कुंतीपुत्र युधिष्ठिरा, सुदैवाने तू अमात्यांसह आलास; सहस्रकिरण भगवान सूर्य आता परतला आहे.
13.273.27
अष्टपञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य मे गताः ।
शरेषु निशिताग्नेषु यथा वर्षशतं तथा ॥ १३.२७३.२७ ॥
तीक्ष्ण अग्नीसारख्या बाणांवर निजलेल्या माझ्या आजच्या अठ्ठावन्न रात्री उलटल्या आहेत; त्या शंभर वर्षांसारख्या गेल्या.
13.273.28
माघोऽयं समनुप्राप्तो मासः पुण्यो युधिष्ठिर ।
त्रिभागशेषः पक्षोऽयं शुक्लो भवितुमर्हति ॥ १३.२७३.२८ ॥
हे युधिष्ठिरा, हा पुण्य माघ महिना आला आहे; या पक्षाचे तीन भाग शिल्लक आहेत; तो शुक्ल पक्ष होण्यास योग्य आहे.
13.273.29
एवमुक्त्वा तु गाङ्गेयो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
धृतराष्ट्रमथामन्त्र्य काले वचनमब्रवीत् ॥ १३.२७३.२९ ॥
असे बोलून गांगेय भीष्मांनी धर्मपुत्र युधिष्ठिराला, मग धृतराष्ट्राला संबोधून योग्य वेळी हे वचन म्हटले.
13.273.30
राजन्विदितधर्मोसि सुनिर्णीतार्थसंशयः ।
बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः ॥ १३.२७३.३० ॥
हे राजा, तू धर्म जाणणारा आहेस; तुझ्या अर्थविषयक संशय चांगले निवारले गेले आहेत; बहुश्रुत ब्राह्मण तुझ्याजवळ आले आहेत आणि अनेकांनी तुझी उपासना केली आहे.
13.273.31
वेद शास्त्राणि सूक्ष्माणि धर्मांश्च मनुजेश्वर ।
वेदांश्च चतुरः सर्वान्षडङ्गैरुपबृंहितान् ॥ १३.२७३.३१ ॥
हे मनुजेश्वरा, तू सूक्ष्म वेदशास्त्रे आणि धर्म जाणतोस, आणि सहा अंगांनी विस्तारलेले चारही वेद जाणतोस.
13.273.32
न शोचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत्तथा ।
श्रुतं देवरहस्यं ते कृष्णद्वैपायनादपि ॥ १३.२७३.३२ ॥
हे कौरव्या, शोक करू नये; जे घडायचे ते तसेच घडते. कृष्णद्वैपायनांकडूनही तू देवरहस्य ऐकले आहेस.
13.273.33
यथा पाण्डोः सुता राजंस्तथैव तव धर्मतः ।
तान्पालय स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान् ॥ १३.२७३.३३ ॥
हे राजा, पांडूचे पुत्र जसे, तसेच धर्माने ते तुझेही पुत्र आहेत. धर्मात स्थिर राहून, गुरुसेवेत रत असलेल्या त्यांचे तू रक्षण कर.
13.273.34
धर्मराजो हि शुद्धात्मा निदेशे स्थास्यते तव ।
आनृशंस्यपरं ह्येन जानामि गुरुवत्सलम् ॥ १३.२७३.३४ ॥
धर्मराज युधिष्ठिर शुद्धात्मा आहे; तो तुझ्या आज्ञेत राहील. तो दयाळू आणि गुरुवत्सल आहे हे मी जाणतो.
13.273.35
तव पुत्रा दुरात्मानः क्रोधलोभपरायणाः ।
ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास्तान्न शोचितुमर्हसि ॥ १३.२७३.३५ ॥
तुझे पुत्र दुरात्मे आहेत; क्रोध आणि लोभात मग्न, मत्सराने पराभूत, दुराचारी आहेत. त्यांच्यासाठी तू शोक करणे योग्य नाही.
13.273.36
एतावधुक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
वासुदेवं महाबाहुमभ्यभाषय कौरवः ॥ १३.२७३.३६ ॥
इतके बोलून कौरव बुद्धिमान धृतराष्ट्राशी बोलणे संपवून, मग महाबाहू वासुदेवाशी बोलला.
13.273.37
भगवन्देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत ।
त्रिविक्रम नमस्तुभ्यं शङ्खचक्रगदाधर ॥ १३.२७३.३७ ॥
हे भगवन्, देवदेवा, ईशा, सुर आणि असुरांनी नमस्कारलेल्या, त्रिविक्रमा, शंख-चक्र-गदाधारी, आपणास नमस्कार.
13.273.38
वासुदेवो हिरण्यात्मा पुरुषः सविता विराद् ।
जीवभूतोऽनुरूपस्त्वं परमात्मा सनातनः ॥ १३.२७३.३८ ॥
आपण वासुदेव, हिरण्यात्मा, पुरुष, सविता, विराट् आहात; जीवरूप होऊनही आपण अनुरूप आहात, आपण सनातन परमात्मा आहात.
13.273.39
त्वद्भक्तं त्वद्गतिं शान्तमुदारमपरिग्रहम् ।
त्रायस्व पुण्डरीकाक्ष पुरुषोत्तम नित्यशः।
अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम ॥ १३.२७३.३९ ॥
आपला भक्त, आपणच ज्याची गती आहात, शांत, उदार, अपरिग्रही अशा त्याचे नित्य रक्षण करा, हे पुण्डरीकाक्ष, पुरुषोत्तमा. हे कृष्णा, हे वैकुण्ठा, हे पुरुषोत्तमा, मला अनुज्ञा द्या.
13.273.40
रक्ष्याश्च ते पाण्डवेया भवान्येषां परायणम् ।
उक्तवानस्मि दुर्बद्धिं मन्दं दुर्योधनं तदा ॥ १३.२७३.४० ॥
आपले पाण्डवपुत्र रक्षणीय आहेत; आपणच त्यांचे आश्रय आहात. तेव्हा मी दुर्बुद्धी, मूर्ख दुर्योधनाला म्हणालो.
13.273.41
यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ।
वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः ॥ १३.२७३.४१ ॥
जिथे कृष्ण आहे तिथे धर्म; जिथे धर्म आहे तिथे जय. पुत्रा, वासुदेवाच्या मार्गाने पाण्डवांशी समेट कर.
13.273.42
सन्धानस्य परः कालस्तवेति च पुनःपुनः ।
न च मे तद्वचो मूढः कृतवान्स सुमन्दधीः।
घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः ॥ १३.२७३.४२ ॥
'हाच तुझ्यासाठी संधीचा उत्तम काळ' असे मी वारंवार म्हटले; पण त्या मूर्ख, मन्दबुद्धीने माझे ऐकले नाही; ही पृथ्वी नष्ट करवून तो स्वतः मृत्यू पावला.
13.273.43
त्वां तु जानाम्यहं देवं पुराणमृषिसत्तमम् ।
नरेण सहितं देव बदर्यां सुचिरोषितम् ॥ १३.२७३.४३ ॥
हे देवा, आपण पुराणपुरुष, ऋषिश्रेष्ठ आहात हे मी जाणतो; नरासह बदरीत आपण दीर्घकाळ वास्तव्य केले आहे.
13.273.44
तथा मे नारदः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः ।
नरनारायणावेतौ सम्भूतौ मनुजेष्विति ॥ १३.२७३.४४ ॥
नारद मला असे म्हणाले, आणि महातपस्वी व्यासांनीही; हे नर-नारायण मनुष्यांमध्ये जन्मले आहेत.
13.273.45
स मां त्वमनुजानीहि कृष्ण मोक्ष्ये कलेवरम् ।
त्वयाऽहं समनुज्ञातो गच्छेयं परमां गतिम् ॥ १३.२७३.४५ ॥
म्हणून हे कृष्णा, मला अनुमती द्यावी; मी हा देह सोडतो. तुमच्या अनुमतीने मी परम गती प्राप्त करीन.
13.273.46
अनुजानामि भीष्म त्वां वसून्प्राप्नुहि पार्थिव ।
न तेऽस्ति वृजिनं किञ्चिच्छुद्धात्मैश्वर्यसंयुतः ॥ १३.२७३.४६ ॥
भीष्मा, मी तुम्हाला अनुमती देतो; हे राजा, वसूंना प्राप्त व्हा. तुमच्या ठायी कोणतेही पाप नाही; तुम्ही शुद्धात्मा व ऐश्वर्यसंपन्न आहात.
13.273.47
पितृभक्तोसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः ।
तेन मृत्युस्तव वशे स्थितो भृत्य इवानतः ॥ १३.२७३.४७ ॥
हे राजर्षी, तुम्ही पितृभक्त आहात, जणू दुसरे मार्कंडेयच; त्यामुळे मृत्यू तुमच्या वशात विनम्र सेवकाप्रमाणे उभा आहे.
13.273.48
एवमुक्तस्तु गाङ्गेयः पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रमुखांश्चापि सर्वांश्च सुहृदस्तथा ॥ १३.२७३.४८ ॥
असे सांगितल्यावर गांगेय भीष्म पांडवांना हे म्हणाले; धृतराष्ट्रास पुढे ठेवून सर्व हितचिंतकांनाही.
13.273.49
प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छामि तत्रानुज्ञातुमर्हथ ।
सत्येषु यतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम् ॥ १३.२७३.४९ ॥
मी आता प्राण सोडू इच्छितो; त्यासाठी तुम्ही अनुमती देण्यास योग्य आहात. तुम्ही सत्यासाठी प्रयत्न करावा, कारण सत्यच परम बल आहे.
13.273.50
आनृशंस्यपरैर्भाव्यं सदैव नियतात्मभिः ।
ब्रह्मण्यैर्धर्मशीलैश्च तपोनित्यैश्च भारताः ॥ १३.२७३.५० ॥
हे भरतवंशीयांनो, तुम्ही सदैव करुणेत रत, संयमी मनाचे, ब्राह्मणांविषयी भक्तिमान, धर्मशील आणि नित्य तपात रत असावे.
13.273.51
इत्युक्त्वा सुहृदः सर्वांस्तथा सम्पूज्य चैव ह ।
धनं बहुविधं राजन्दत्त्वा नित्यं द्विजातिषु।
पुनरेवाब्रवीद्धीमान्युधिष्ठिरमिदं वचः ॥ १३.२७३.५१ ॥
असे बोलून, सर्व सुहृदांचा सत्कार करून, हे राजा, द्विजांना नाना प्रकारचे धन देऊन, पुन्हा त्या बुद्धिमान भीष्मांनी युधिष्ठिराला हे वचन सांगितले.
13.273.52
ब्राह्मणाश्चैव ते नित्यं प्राज्ञाश्चैव विशेषतः ।
आचार्या ऋत्विजश्चैव पूजनीया जनाधिप ॥ १३.२७३.५२ ॥
हे जनाधिपा, तुमचे ब्राह्मण, विशेषतः प्राज्ञ ब्राह्मण, आचार्य आणि ऋत्विज नेहमी पूजनीय आहेत.