महाभारत · अध्याय 13.274
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.274.1
एवमुक्त्वा कुरून्सर्वान्भीष्मः शान्तनवस्तदा ।
तूष्णीं बभूव कौरव्यः स मुहूर्तमरिंदम ॥ १३.२७४.१ ॥
असे सर्व कुरूंना सांगून शंतनूचा पुत्र भीष्म त्या वेळी क्षणभर मौन राहिला, हे अरिंदमा.
13.274.2
धारयामास चात्मानं धारणासु यथाक्रमम् ।
तस्योर्ध्वमगमन्प्राणाः सन्निरुद्धा महात्मनः ॥ १३.२७४.२ ॥
त्याने धारणांमध्ये यथाक्रम स्वतःला स्थिर ठेवले; त्या महात्म्याचे प्राण पूर्णपणे रोखले जाऊन वर गेले.
13.274.3
इदमाश्चर्यमासीच्च मध्ये तेषां महात्मनाम् ।
सहितैर्ऋषिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिः प्रभो ॥ १३.२७४.३ ॥
हे प्रभो, त्या महात्म्यांच्या मध्ये व्यास आदी सर्व ऋषींसह तेव्हा हे आश्चर्य घडले.
13.274.4
यद्यन्मुञ्चति गात्रं हि स शन्तनुसुतस्तदा ।
तत्तद्विशल्यमभवद्योगयुक्तस्य वै क्रमात्।
क्षणेन प्रेक्षतां तेषां विशल्यः सोऽभवत्तदा ॥ १३.२७४.४ ॥
शंतनूचा पुत्र ज्या ज्या अवयवाला सोडत गेला, योगयुक्त त्याचे ते ते अवयव क्रमाने बाणरहित झाले; पाहता पाहता क्षणात तो पूर्णपणे बाणरहित झाला.
13.274.5
तद्दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वासुदेवपुरोगमाः ।
सह तैर्मुनिभिः सर्वैस्तदा व्यासादिभिर्नृप ॥ १३.२७४.५ ॥
ते पाहून सर्व चकित झाले; वासुदेवाला पुढे ठेवलेले सर्व, त्या सर्व मुनींसह, व्यास आदींसह, हे नृपा.
13.274.6
सन्निरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु च ।
जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात ह ॥ १३.२७४.६ ॥
त्याने सर्व शरीरस्थानांमध्ये पूर्णपणे रोखलेला आत्मा मस्तक भेदून स्वर्गाकडे वर उडाला.
13.274.7
देवदुन्दुभिनादश्च पुष्पवर्षैः सहाभवत् ।
सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव सादुसाध्विति हर्षिताः ॥ १३.२७४.७ ॥
देवदुंदुभींचा नाद आणि पुष्पवृष्टी एकत्र झाली; सिद्ध व ब्रह्मर्षी 'साधु, साधु' म्हणत हर्षित झाले.
13.274.8
महोल्केव च भीष्मस्य मूर्धदेशाज्जनाधिप ।
निःसृकत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत ॥ १३.२७४.८ ॥
हे जनाधिपा, भीष्माच्या मस्तकभागातून जणू एक महाउल्का बाहेर पडून आकाशात शिरली आणि क्षणात अदृश्य झाली.
13.274.9
एवं स राजशार्दूल नृपः शान्तनवस्तदा ।
समयुज्यत लोकैः स्वैर्भरतानां कुलोद्वहः ॥ १३.२७४.९ ॥
हे राजशार्दूल, अशा प्रकारे तो शंतनूपुत्र राजा, भरतकुलाचा भार वाहणारा, तेव्हा आपल्या लोकांशी एकरूप झाला.
13.274.10
ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्च विविधान्बहून् ।
चितां चक्रुर्महात्मानः पाण्डवा विदुरस्तथा।
युयुत्सुश्चापि कौरव्यं प्रेक्षकास्त्वितरेऽभवन् ॥ १३.२७४.१० ॥
नंतर महात्मा पांडव आणि विदुर यांनी लाकडे व विविध सुगंधी द्रव्ये आणून चिता रचली; युयुत्सुही, आणि इतर प्रेक्षक झाले.
13.274.11
युधिष्ठिरश्च गाङ्गेयं धृतराष्ट्रश्च दुःखितौ ।
छादयामासतुरुभौ क्षौमेर्माल्यैश्च कौरवम् ॥ १३.२७४.११ ॥
युधिष्ठिर आणि धृतराष्ट्र दोघेही दुःखी होऊन, गांगेय कौरवाला रेशमी वस्त्रांनी व माळांनी झाकून टाकले.
13.274.12
धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम् ।
चामरे व्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभौ।
उष्णीषे परिगृह्णीतां माद्रीपुत्रावुभौ तथा ॥ १३.२७४.१२ ॥
नंतर युयुत्सूने त्याच्यावर उत्तम छत्र धरले; भीमसेन आणि अर्जुन दोघांनी शुभ्र चामरे व पंखे धरले; माद्रीचे दोन्ही पुत्रही पगड्या धरून उभे राहिले.
13.274.13
युधिष्ठिरेण सहितो धृतराष्ट्रश्च पादतः ।
वृद्धा स्त्रियः कौरवाणां भीष्मं कुरुकुलोद्वहम्।
तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वशः ॥ १३.२७४.१३ ॥
युधिष्ठिरासह धृतराष्ट्रही पायी चालत होता. कौरवांच्या वृद्ध स्त्रिया कुरुकुलाचा भार वाहणाऱ्या भीष्मांना तालपत्राच्या पंख्यांनी सर्व बाजूंनी वारा घालत होत्या.
13.274.14
ततोस्य विदिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मनः ।
याजका जुहुवुश्चाग्नौ जगुः सामानि समागाः ॥ १३.२७४.१४ ॥
नंतर त्यांनी महात्म्याचा पितृमेध यथाविधी केला. याजकांनी अग्नीत आहुती दिल्या आणि जमलेल्यांनी सामगान गायले.
13.274.15
ततश्चन्दनकाष्ठैश्च तथा कालीयकैरपि ।
कालागुरुप्रभृतिभिर्गन्धैश्चोच्चावच्चैस्तथा ॥ १३.२७४.१५ ॥
नंतर चंदनाच्या लाकडांनी, कालीयक व काळागुरू इत्यादी विविध सुगंधी द्रव्यांनी (चिता रचली).
13.274.16
समवच्छाद्य गाङ्गेयं सम्प्रज्वाल्य हुताशनम् ।
अपसव्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखाश्चिताम् ॥ १३.२७४.१६ ॥
गांगेयाला (भीष्मांना) पूर्णपणे झाकून, अग्नी चांगला प्रज्वलित करून, धृतराष्ट्राच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी चितेला अपसव्य प्रदक्षिणा घातली.
13.274.17
संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः ।
जग्मुर्भागीरथीं पुण्यामृषिजुष्टां कुरूद्वहाः ॥ १३.२७४.१७ ॥
कुरुश्रेष्ठ गांगेयाचे संस्कार करून कुरुवंशातील श्रेष्ठ पुरुष ऋषिसेवित पवित्र भागीरथी (गंगा)कडे गेले.
13.274.18
अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च ।
कृष्णेन भरतस्त्रीभिर्ये च पौराः समागताः ॥ १३.२७४.१८ ॥
व्यास, नारद व असित (देवल) यांच्या सोबत, कृष्णासह, भरतवंशातील स्त्रियांसह आणि जमलेल्या नगरजनांसह (ते गेले).
13.274.19
उदकं चक्रिरे सर्वे गाङ्गेयस्य महात्मनः ।
विधिवत्क्षत्रियश्रेष्ठाः स च सर्वो जनस्तदा ॥ १३.२७४.१९ ॥
महात्मा गाङ्गेयासाठी (भीष्मासाठी) सर्वांनी विधिपूर्वक उदकतर्पण केले; त्या वेळी क्षत्रियश्रेष्ठ आणि सर्व लोकांनीही तसेच केले.
13.274.20
ततो भागीरथी देवी तनयस्योदके कृते ।
उत्थाय सलिलात्तस्माद्रुदती शोकविह्वला।
परिदेवयती तत्र कौरकवानभ्यभाषत ॥ १३.२७४.२० ॥
पुत्राचे उदकतर्पण झाल्यावर भागीरथी देवी त्या पाण्यातून उठली; रडत, शोकाने व्याकुळ होऊन तेथे विलाप करीत तिने कौरवांशी भाषण केले.
13.274.21
निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मया नृपाः ।
राजवृत्तेन सम्पन्नः प्रज्ञयाभिजनेन च।
सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो दृढव्रतः ॥ १३.२७४.२१ ॥
हे राजांनो, जसे घडले तसे मी सांगत आहे ते ऐका. ते राजोचित वर्तन, प्रज्ञा आणि उत्तम कुलाने संपन्न होते; कुरुवृद्धांचा सत्कार करणारे, पितृभक्त आणि दृढव्रती होते.
13.274.22
जामदग्न्येन रामेण यः पुरा न पराजितः ।
दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्यः स हतोऽद्य शिखण्डिना ॥ १३.२७४.२२ ॥
पूर्वी जमदग्नीपुत्र रामाकडूनही जो पराजित झाला नव्हता, तो महापराक्रमी आज शिखंडीच्या दिव्य अस्त्रांनी मारला गेला.
13.274.23
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं यन्न दीर्यति मेऽद्य वै ॥ १३.२७४.२३ ॥
हे राजांनो, निश्चितच माझे हृदय दगडाच्या सारापासून बनलेले आहे, कारण प्रिय पुत्राला न पाहताही आज ते फुटत नाही.
13.274.24
समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां स्वयंपरे ।
विजित्यैकरथेनाजौ कन्याश्चायं जहारह ॥ १३.२७४.२४ ॥
काशीनगरीत स्वयंवराला जमलेल्या राजांना आणि क्षत्रियांना युद्धात एकाच रथाने जिंकून यांनी कन्यांचे हरण केले होते.
13.274.25
यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्यामपि कश्चन ।
हतं शिखण्डिना श्रुत्वा यन्न दीर्यति मे मनः ॥ १३.२७४.२५ ॥
ज्याच्या बलाची बरोबरी पृथ्वीवर कोणीही करू शकत नाही, त्याला शिखंडीने मारले हे ऐकूनही माझे मन फाटत नाही.
13.274.26
जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना ।
पीडितो नातियत्नेन स हतोऽद्य शिखण्डिना ॥ १३.२७४.२६ ॥
कुरुक्षेत्रावर युद्धात ज्या महात्म्या जामदग्न्याला फार प्रयत्न न करताही पीडित केले गेले, तोच आज शिखंडीने मारला गेला.
13.274.27
एवंविधं बहु तदा विलन्पतीं नहानदीम् ।
आश्वासयामास तदा साम्ना दामोदरो विभुः ॥ १३.२७४.२७ ॥
अशा प्रकारे खूप विलाप करणाऱ्या नदीला तेव्हा सर्वव्यापी दामोदराने सामवचनांनी धीर दिला.
13.274.28
समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुचः शुभदर्शने ।
गतः स परमं लोकं तव पुत्रो न संशयः ॥ १३.२७४.२८ ॥
हे कल्याणी, धीर धर; शोक करू नकोस, हे शुभदर्शने. तुझा तो पुत्र परम लोकाला गेला आहे, यात संशय नाही.
13.274.29
वसुरेष महातेजाः शापदोषेण शोभने ।
मानुषत्वमनुप्राप्तो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ १३.२७४.२९ ॥
हा महातेजस्वी वसू शापदोषामुळे, हे शोभने, मनुष्यजन्माला आला होता; त्याच्यासाठी तू शोक करू नयेस.
13.274.30
स एष क्षत्रधर्मेण युध्यमानो रणाजिरे ।
धनंजयेन निहतो नैष देवि शिखण्डिना ॥ १३.२७४.३० ॥
तो क्षत्रधर्माने रणांगणात लढत असताना धनंजयाने (अर्जुनाने) मारला गेला; हे देवी, याला शिखंडीने मारले नाही.
13.274.31
भीष्मं हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषु महारणे ।
न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः ॥ १३.२७४.३१ ॥
महायुद्धात शस्त्रे उगारली असता कुरुश्रेष्ठ भीष्माला साक्षात शतक्रतू इंद्रालाही युद्धात मारण्यास समर्थ नव्हते.
13.274.32
स्वच्छन्दतस्तव सुतो गतः स्वर्गं शुभानने ।
न शक्ता विनिहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवताः ॥ १३.२७४.३२ ॥
हे शुभानने, तुझा पुत्र स्वेच्छेने स्वर्गाला गेला; युद्धात सर्व देवतांनाही त्याला मारणे शक्य नव्हते.
13.274.33
तस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे शोचस्य कुरुनन्दनम् ।
वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव ॥ १३.२७४.३३ ॥
म्हणून, हे नद्यांत श्रेष्ठ असलेल्या, कुरुनंदनासाठी तू शोक करू नकोस. हे देवी, तुझा पुत्र वसूंकडे गेला आहे; शोकरहित हो.
13.274.34
इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन तु सरिद्वरा ।
त्यक्त्वा शोकं महाराज स्वं वार्यवततार ह ॥ १३.२७४.३४ ॥
कृष्ण व्यासांनी असे सांगितल्यावर, हे महाराजा, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेली ती शोक सोडून आपल्या पाण्यात उतरली.
13.274.35
सत्कृत्य ते तां सरितं ततः कृष्णमुखा नृप ।
अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपाः ॥ १३.२७४.३५ ॥
नंतर, हे नृपा, कृष्णाच्या नेतृत्वाखाली त्या सर्वांनी त्या नदीचा सत्कार केला; तिची अनुज्ञा घेऊन सर्व जनाधिप परतले.