মহাভারত · অধ্যায় 13.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.3.1
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान् ।
गुणैश्च विविधैः सर्वैर्वयसा च समन्वितः ॥ १३.३.१ ॥
প্রজ্ঞা ও শ্রুতি, আচরণ ও শীলে, বিবিধ সমস্ত গুণে এবং বয়সে আপনি সমন্বিত।
13.3.2
भवान्विशिष्टो बुद्ध्या च प्रज्ञया तपसा तथा ।
सर्वेषामेव जातानां सतामेतन्न संशयः ॥ १३.३.२ ॥
বুদ্ধি, প্রজ্ঞা ও তপস্যায় আপনি বিশিষ্ট; সকল প্রাণী ও সজ্জনদের মধ্যে এতে কোনো সংশয় নেই।
13.3.3
तस्माद्भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतांवर ।
नान्यस्त्वदन्यो लोकेषु प्रष्टव्योस्ति नराधिप ॥ १३.३.३ ॥
তাই হে ধর্মধারীদের শ্রেষ্ঠ, আমি আপনাকেই ধর্ম জিজ্ঞাসা করছি; হে নরাধিপ, লোকসমূহে আপনি ছাড়া জিজ্ঞাসা করার যোগ্য অন্য কেউ নেই।
13.3.4
क्षत्रियो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
ब्राह्मण्यं प्राप्नुयाद्येन तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.३.४ ॥
হে রাজশ্রেষ্ঠ, ক্ষত্রিয়, বৈশ্য বা শূদ্র যে উপায়ে ব্রাহ্মণ্য লাভ করতে পারে তা আমাকে ব্যাখ্যা করা উচিত।
13.3.5
ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैर्नराधिप ।
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा।
ब्राह्मण्यमथ चेदिच्छेत्कथं शक्यं पितामह ॥ १३.३.५ ॥
হে নরাধিপ, যদি ব্রাহ্মণ্য তিন বর্ণের পক্ষে দুর্লভ হয়, মহাতপস্যা, কর্ম বা শ্রুতি দ্বারা; আর যদি কেউ তা ইচ্ছা করে, হে পিতামহ, তা কীভাবে সম্ভব?
13.3.6
ब्राह्मण्यमतिदुष्प्राप्यं वर्णैः क्षत्रादिभिस्त्रिभिः ।
परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद्युधिष्ठिर ॥ १३.३.६ ॥
হে যুধিষ্ঠির, ক্ষত্রিয় প্রভৃতি তিন বর্ণের পক্ষে ব্রাহ্মণ্য অতি দুর্লভ; এটিই সকল প্রাণীর পরম স্থান।
13.3.7
बह्विस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पुनःपनः ।
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणो नाम जायते ॥ १३.३.७ ॥
বহু যোনিতে ভ্রমণ করতে করতে, বারবার জন্ম নিতে নিতে, হে বৎস, কোনো এক পর্যায়ে ব্রাহ্মণ নামে কেউ জন্মায়।
13.3.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मतङ्गस्य च संवादं गर्दभ्याश्च युधिष्ठिर ॥ १३.३.८ ॥
এই বিষয়ে লোকেরা এই প্রাচীন ইতিহাসও বলে — মতঙ্গ ও গর্দভীর সংবাদ, হে যুধিষ্ঠির।
13.3.9
द्विजातेः कस्यचित्तात तुल्यवर्णः सुतस्त्वभूत् ।
मतङ्गो नाम नाम्नाऽऽसीत्सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ १३.३.९ ॥
হে বৎস, কোনো এক দ্বিজের তুল্যবর্ণের এক পুত্র জন্মাল; তিনি মতঙ্গ নামে পরিচিত ছিলেন, সর্বগুণে সমৃদ্ধ।
13.3.10
स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रोत्सृष्टः परंतप ।
प्रायाद्गर्दभयुक्तेन रथेनाप्याशुगामिना ॥ १३.३.१० ॥
যজ্ঞকারী সেই মতঙ্গ, হে কৌন্তেয়, পিতার দ্বারা প্রেরিত হয়ে, হে শত্রুতাপন, গর্দভযুক্ত দ্রুতগামী রথে চলে গেল।
13.3.11
स बालं गर्दभं राजन्वहन्तं मातुरन्तिके ।
निरविध्यत्प्रतोदेन नासिकायां पुनःपुनः ॥ १३.३.११ ॥
হে রাজন, সে মায়ের কাছে টেনে নিয়ে যাওয়া একটি ছোট গর্দভের নাকে প্রতোদ দিয়ে বারবার বিদ্ধ করল।
13.3.12
तं दृश्य नसि निर्भिन्नं गर्दभी पुत्रगृद्धिनी ।
उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस्त्वाभिविध्यति ॥ १३.३.१२ ॥
তার নাক বিদ্ধ দেখে পুত্রের প্রতি আসক্ত গর্দভী বলল — হে পুত্র, শোক কোরো না; এই চণ্ডাল তোমাকে বিদ্ধ করছে।
13.3.13
ब्राह्मणो दारुणो नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।
आचार्यः सर्वभूतानां शास्ता किं प्रहरिष्यति ॥ १३.३.१३ ॥
ব্রাহ্মণ নিষ্ঠুর নয়; ব্রাহ্মণকে মৈত্রীপূর্ণ বলা হয়। সর্বভূতের আচার্য ও শাসক কেন প্রহার করবেন?
13.3.14
अयं तु पापप्रकृतिर्बाले न कुरुते दयाम् ।
स्वयोनिं मानयत्येष भावो भावं नियच्छति ॥ १३.३.१४ ॥
কিন্তু এ পাপ-স্বভাব, হে বালিকা; এ দয়া দেখায় না। এ নিজ জন্মকে সম্মান করে; স্বভাব স্বভাবকেই নিয়ন্ত্রণ করে।
13.3.15
एतच्छ्रुत्वा मतङ्गस्तु दारुणं रासभीवचः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं रासभीं प्रत्यभाषत ॥ १३.३.१५ ॥
সেই কঠোর গর্দভীর বাক্য শুনে মতঙ্গ দ্রুত রথ থেকে নেমে গর্দভীকে উত্তর দিলেন।
13.3.16
ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता ।
केन मां वेत्सि चण्डालं ब्राह्मण्यं केन मेऽनशत्।
तत्त्वेनैतन्महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वमशेषतः ॥ १३.३.१६ ॥
হে গর্দভী, কল্যাণী! বলো, কে আমার মাকে কলুষিত করেছিল; কার দ্বারা তুমি আমাকে চণ্ডাল জানো, কে আমার ব্রাহ্মণত্ব নষ্ট করেছে? হে মহাপ্রাজ্ঞা, সবই সত্য করে সম্পূর্ণ বলো।
13.3.17
ब्राह्मण्यां वृषलेन त्वं मत्तायां नापितेन ह ।
जातस्त्वमसि चण्डालो ब्राह्मण्यं तेन तेऽनशत् ॥ १३.३.१७ ॥
ব্রাহ্মণী নারীর গর্ভে শূদ্রের দ্বারা, এবং মত্তা নারীর গর্ভে নাপিতের দ্বারা তুমি জন্মেছ; তুমি চণ্ডাল, সেই কারণে তোমার ব্রাহ্মণত্ব নষ্ট হয়েছে।
13.3.18
एवमुक्तो मतङ्गस्तु प्रतिप्रायाद्गृहं पुनः ।
तमागतमभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १३.३.१८ ॥
এভাবে বলা হলে মতঙ্গ ঘরে ফিরে গেলেন। তাঁকে ফিরে আসতে দেখে তাঁর পিতা এই কথা বললেন।
13.3.19
यस्त्वं यज्ञार्थसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि ।
कस्मात्प्रतिनिवृत्तोसि कच्चिन्न कुशलं तव ॥ १३.३.१९ ॥
যজ্ঞসিদ্ধির জন্য গুরুকর্মে নিযুক্ত তুমি কেন ফিরে এলে? তোমার কুশল তো?
13.3.20
अन्त्ययोनिरयोनिर्वा कथं स कुशली भवेत् ।
कुशलं तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी पितः ॥ १३.३.२० ॥
অন্ত্যযোনি বা যোনিহীন ব্যক্তি কীভাবে কুশলী হতে পারে? হে পিতা, যার মাতা এই নারী, তার কুশল কোথা থেকে?
13.3.21
ब्राह्मण्यां वृषलाञ्जातं पितर्वेदयते हि माम् ।
अमानुषी गर्दभीयं तस्मात्तप्स्ये तपो महत् ॥ १३.३.२१ ॥
হে পিতা, ব্রাহ্মণীতে শূদ্রের থেকে জন্মেছি—এই কথা এই অমানুষী গর্দভী আমাকে জানাচ্ছে। তাই আমি মহান তপস্যা করব।
13.3.22
एवमुक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः ।
ततो गत्वा महारण्यमतपत्सुमहत्तपः ॥ १३.३.२२ ॥
পিতাকে এই কথা বলে দৃঢ় সংকল্পে সে যাত্রা করল। তারপর মহাবনে গিয়ে সে অতি মহান তপস্যা করল।
13.3.23
ततः स तापयामास विबुधांस्तपसाऽन्वितः ।
मतङ्गः सुसुखं प्रेप्सुः स्थानं सुचरितादपि ॥ १३.३.२३ ॥
তখন তপস্যাযুক্ত সেই মতঙ্গ দেবতাদের দগ্ধ করলেন। সদাচার দ্বারাও যা লাভ করা যায়, সেই অতি সুখের স্থান কামনা করে তিনি তা করলেন।
13.3.24
तं तथा तपसा युक्तमुवाच हरिवाहनः ।
मतङ्ग तप्स्यसे किं त्वं भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥ १३.३.२४ ॥
তপস্যায় এমনভাবে যুক্ত তাঁকে হরিবাহন (ইন্দ্র) বললেন: হে মতঙ্গ, মানুষের ভোগ ত্যাগ করে তুমি কেন তপস্যা করছ?
13.3.25
वरं ददामि ते हन्त वृणीष्व त्वं यदिच्छसि ।
यच्चाप्यवाप्यं हृदि ते सर्वं तद्ब्रूहि मा चिरम् ॥ १३.३.२५ ॥
আমি তোমাকে বর দিচ্ছি। যা ইচ্ছা হয় বেছে নাও, আর তোমার মনে যা কিছু পাওয়ার আছে সব এখনই বলো, দেরি করো না।
13.3.26
ब्राह्मण्यं कामयानोऽहमिदमारब्धवांस्तपः ।
गच्छेयं तदवाप्येह वर एष वृतो मया ॥ १३.३.२६ ॥
ব্রাহ্মণত্ব কামনা করে আমি এই তপস্যা শুরু করেছি। এখানেই তা লাভ করে সেই অবস্থায় যেন আমি পৌঁছাই—এই বরই আমি বেছে নিয়েছি।
13.3.27
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरदरः ।
मतङ्ग दुर्लभमिदं विप्रत्वं प्रार्थ्यते त्वया ॥ १३.३.२७ ॥
এই কথা শুনে পুরন্দর তাঁকে বললেন—হে মতঙ্গ, এই ব্রাহ্মণত্ব দুর্লভ; তুমি তাই প্রার্থনা করছ।
13.3.28
ब्राह्मण्यं प्रार्थयानस्त्वमप्राप्यमकृतात्मभिः ।
विनशिष्यसि दुर्बुद्धे तदुपारम मा चिरम् ॥ १३.३.२८ ॥
অকৃতাত্মাদের অপ্রাপ্য ব্রাহ্মণত্ব প্রার্থনা করে তুমি বিনষ্ট হবে। হে দুর্বুদ্ধি, তাই নিবৃত্ত হও, দেরি করো না।
13.3.29
श्रेष्ठं यत्सर्वभूतेषु तपो यदतिवर्तते ।
तदग्र्यं प्रार्थयानस्त्वमचिराद्विनशिष्यसि ॥ १३.३.२९ ॥
সর্বভূতের মধ্যে যে তপস্যা শ্রেষ্ঠ, এবং যা তাকেও অতিক্রম করে, সেই সর্বোত্তমকে প্রার্থনা করে তুমি শীঘ্রই বিনষ্ট হবে।
13.3.30
देवतासुरमर्त्येषु यत्पवित्रं परं स्मृतम् ।
चण्डालयोनौ जातेन न तत्प्राप्यं कथञ्चन ॥ १३.३.३० ॥
দেবতা, অসুর ও মানুষের মধ্যে যে পরম পবিত্রতা স্বীকৃত, তা চণ্ডাল যোনিতে জন্মানো ব্যক্তির কোনোভাবেই লাভযোগ্য নয়।