महाभारत · अध्याय 13.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.3.1
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान् ।
गुणैश्च विविधैः सर्वैर्वयसा च समन्वितः ॥ १३.३.१ ॥
प्रज्ञा व श्रुत, वृत्त व शील, विविध गुण आणि वय यांनी आपण संपन्न आहात.
13.3.2
भवान्विशिष्टो बुद्ध्या च प्रज्ञया तपसा तथा ।
सर्वेषामेव जातानां सतामेतन्न संशयः ॥ १३.३.२ ॥
बुद्धी, प्रज्ञा आणि तपामध्ये आपण विशिष्ट आहात; सर्व प्राण्यांमध्ये व सज्जनांमध्ये यात संशय नाही.
13.3.3
तस्माद्भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतांवर ।
नान्यस्त्वदन्यो लोकेषु प्रष्टव्योस्ति नराधिप ॥ १३.३.३ ॥
म्हणून धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ, मी आपल्याला धर्म विचारतो; नराधिपा, लोकांत आपल्याशिवाय विचारण्यायोग्य दुसरा कोणीही नाही.
13.3.4
क्षत्रियो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
ब्राह्मण्यं प्राप्नुयाद्येन तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.३.४ ॥
हे राजश्रेष्ठा, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र ज्या मार्गाने ब्राह्मण्य मिळवू शकतो ते मला सांगावे.
13.3.5
ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैर्नराधिप ।
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा।
ब्राह्मण्यमथ चेदिच्छेत्कथं शक्यं पितामह ॥ १३.३.५ ॥
हे नराधिपा, जर तीन वर्णांना ब्राह्मण्य दुर्लभ असेल, महान तपाने, कर्माने किंवा श्रुताने; आणि जर कोणी ते इच्छिले, तर हे पितामहा, ते कसे शक्य आहे?
13.3.6
ब्राह्मण्यमतिदुष्प्राप्यं वर्णैः क्षत्रादिभिस्त्रिभिः ।
परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद्युधिष्ठिर ॥ १३.३.६ ॥
हे युधिष्ठिरा, क्षत्रिय आदी तीन वर्णांना ब्राह्मण्य अत्यंत दुर्लभ आहे; हेच सर्व प्राण्यांचे परम स्थान आहे.
13.3.7
बह्विस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पुनःपनः ।
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणो नाम जायते ॥ १३.३.७ ॥
अनेक योनींमध्ये भटकत, वारंवार जन्म घेत, हे तात, कोणत्यातरी क्रमाने कोणी ब्राह्मण नावाने जन्म घेतो.
13.3.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मतङ्गस्य च संवादं गर्दभ्याश्च युधिष्ठिर ॥ १३.३.८ ॥
याबाबतीत लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — मतंग आणि गर्दभी यांचा संवाद, हे युधिष्ठिरा.
13.3.9
द्विजातेः कस्यचित्तात तुल्यवर्णः सुतस्त्वभूत् ।
मतङ्गो नाम नाम्नाऽऽसीत्सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ १३.३.९ ॥
हे तात, कोणा द्विजाला समान वर्णाचा पुत्र झाला; तो मतंग नावाचा होता, सर्व गुणांनी युक्त.
13.3.10
स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रोत्सृष्टः परंतप ।
प्रायाद्गर्दभयुक्तेन रथेनाप्याशुगामिना ॥ १३.३.१० ॥
यज्ञ करणारा तो, हे कौन्तेया, पित्याने पाठवलेला, हे शत्रुतापना, गाढवे जुंपलेल्या वेगवान रथाने निघाला.
13.3.11
स बालं गर्दभं राजन्वहन्तं मातुरन्तिके ।
निरविध्यत्प्रतोदेन नासिकायां पुनःपुनः ॥ १३.३.११ ॥
हे राजा, तो आईजवळ ओढत असलेल्या एका लहान गाढवाच्या नाकपुडीत काठीने वारंवार टोचू लागला.
13.3.12
तं दृश्य नसि निर्भिन्नं गर्दभी पुत्रगृद्धिनी ।
उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस्त्वाभिविध्यति ॥ १३.३.१२ ॥
त्याचे नाक टोचलेले पाहून पुत्रासाठी व्याकूळ झालेली गाढवी म्हणाली — हे पुत्रा, शोक करू नकोस; हा चांडाळ तुला टोचत आहे.
13.3.13
ब्राह्मणो दारुणो नास्ति मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ।
आचार्यः सर्वभूतानां शास्ता किं प्रहरिष्यति ॥ १३.३.१३ ॥
ब्राह्मण क्रूर नसतो; ब्राह्मण मैत्रीपूर्ण म्हटला जातो. सर्व भूतांचा आचार्य आणि शासक का प्रहार करील?
13.3.14
अयं तु पापप्रकृतिर्बाले न कुरुते दयाम् ।
स्वयोनिं मानयत्येष भावो भावं नियच्छति ॥ १३.३.१४ ॥
पण हा पापस्वभावी आहे, हे बाले; हा दया करीत नाही. हा आपल्या योनीचा मान राखतो; स्वभाव स्वभावाला नियंत्रित करतो.
13.3.15
एतच्छ्रुत्वा मतङ्गस्तु दारुणं रासभीवचः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं रासभीं प्रत्यभाषत ॥ १३.३.१५ ॥
त्या कठोर गर्दभीचे वचन ऐकून मतंग तत्काळ रथातून उतरला आणि त्या गर्दभीला म्हणाला.
13.3.16
ब्रूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता ।
केन मां वेत्सि चण्डालं ब्राह्मण्यं केन मेऽनशत्।
तत्त्वेनैतन्महाप्राज्ञे ब्रूहि सर्वमशेषतः ॥ १३.३.१६ ॥
हे गर्दभी, कल्याणी! सांग, माझ्या मातेला कोणी दूषित केले; कोणामुळे तू मला चांडाल म्हणून ओळखतेस, आणि कोणी माझे ब्राह्मण्य नष्ट केले? हे महाप्राज्ञे, हे सर्व सत्यपणे पूर्णपणे सांग.
13.3.17
ब्राह्मण्यां वृषलेन त्वं मत्तायां नापितेन ह ।
जातस्त्वमसि चण्डालो ब्राह्मण्यं तेन तेऽनशत् ॥ १३.३.१७ ॥
ब्राह्मण स्त्रीच्या ठायी शूद्राकडून, आणि उन्मत्त स्त्रीच्या ठायी न्हाव्याकडून तू जन्मला आहेस; तू चांडाल आहेस, त्यामुळे तुझे ब्राह्मण्य नष्ट झाले.
13.3.18
एवमुक्तो मतङ्गस्तु प्रतिप्रायाद्गृहं पुनः ।
तमागतमभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १३.३.१८ ॥
असे सांगितल्यावर मतंग घरी परतला. त्याला परत आलेला पाहून त्याचे वडील हे वचन बोलले.
13.3.19
यस्त्वं यज्ञार्थसंसिद्धौ नियुक्तो गुरुकर्मणि ।
कस्मात्प्रतिनिवृत्तोसि कच्चिन्न कुशलं तव ॥ १३.३.१९ ॥
यज्ञाच्या सिद्धीसाठी गुरुकर्मात नियुक्त झालेला तू का परतलास? तुझे कुशल ठीक आहे ना?
13.3.20
अन्त्ययोनिरयोनिर्वा कथं स कुशली भवेत् ।
कुशलं तु कुतस्तस्य यस्येयं जननी पितः ॥ १३.३.२० ॥
अंत्ययोनीतील किंवा योनिहीन माणूस कसा कुशली होईल? हे पित्या, जिची ही आई आहे, त्याला कुशल कुठून?
13.3.21
ब्राह्मण्यां वृषलाञ्जातं पितर्वेदयते हि माम् ।
अमानुषी गर्दभीयं तस्मात्तप्स्ये तपो महत् ॥ १३.३.२१ ॥
हे पित्या, ब्राह्मणीच्या ठायी शूद्रापासून जन्मलेला मी आहे, असे ही अमानुषी गर्दभी मला सांगते. म्हणून मी महान तप करीन.
13.3.22
एवमुक्त्वा स पितरं प्रतस्थे कृतनिश्चयः ।
ततो गत्वा महारण्यमतपत्सुमहत्तपः ॥ १३.३.२२ ॥
वडिलांना असे सांगून दृढ निश्चयाने तो निघाला. मग महान अरण्यात जाऊन त्याने अतिशय मोठे तप केले.
13.3.23
ततः स तापयामास विबुधांस्तपसाऽन्वितः ।
मतङ्गः सुसुखं प्रेप्सुः स्थानं सुचरितादपि ॥ १३.३.२३ ॥
मग तपाने युक्त अशा मतंगाने देवांना तापवले. सदाचारानेही प्राप्त होणारे अत्यंत सुखस्थान इच्छून त्याने असे केले.
13.3.24
तं तथा तपसा युक्तमुवाच हरिवाहनः ।
मतङ्ग तप्स्यसे किं त्वं भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥ १३.३.२४ ॥
तपात असा मग्न झालेल्या त्याला हरिवाहन (इंद्र) म्हणाला: हे मतंगा, मानवी भोग सोडून तू का तप करतोस?
13.3.25
वरं ददामि ते हन्त वृणीष्व त्वं यदिच्छसि ।
यच्चाप्यवाप्यं हृदि ते सर्वं तद्ब्रूहि मा चिरम् ॥ १३.३.२५ ॥
मी तुला वर देतो. तुला जे हवे ते निवड, आणि तुझ्या मनात जे काही मिळवायचे असेल ते सर्व विलंब न करता सांग.
13.3.26
ब्राह्मण्यं कामयानोऽहमिदमारब्धवांस्तपः ।
गच्छेयं तदवाप्येह वर एष वृतो मया ॥ १३.३.२६ ॥
ब्राह्मणत्वाची इच्छा धरून मी हे तप आरंभले आहे. ते येथेच मिळवून मी त्या अवस्थेला जावे—हाच वर मी निवडला आहे.
13.3.27
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तमुवाच पुरदरः ।
मतङ्ग दुर्लभमिदं विप्रत्वं प्रार्थ्यते त्वया ॥ १३.३.२७ ॥
हे वचन ऐकून पुरंदर त्याला म्हणाला—हे मतंगा, हे ब्राह्मणत्व दुर्लभ आहे; तू त्याचीच याचना करीत आहेस.
13.3.28
ब्राह्मण्यं प्रार्थयानस्त्वमप्राप्यमकृतात्मभिः ।
विनशिष्यसि दुर्बुद्धे तदुपारम मा चिरम् ॥ १३.३.२८ ॥
अकृतात्म्यांना अप्राप्य असलेल्या ब्राह्मणत्वाची याचना करणारा तू नष्ट होशील. हे दुर्बुद्धे, म्हणून थांब, विलंब करू नकोस.
13.3.29
श्रेष्ठं यत्सर्वभूतेषु तपो यदतिवर्तते ।
तदग्र्यं प्रार्थयानस्त्वमचिराद्विनशिष्यसि ॥ १३.३.२९ ॥
सर्व भूतांमध्ये जे श्रेष्ठ तप आहे आणि जे त्यालाही ओलांडते, त्या सर्वोत्तमाची याचना करणारा तू लवकरच नष्ट होशील.
13.3.30
देवतासुरमर्त्येषु यत्पवित्रं परं स्मृतम् ।
चण्डालयोनौ जातेन न तत्प्राप्यं कथञ्चन ॥ १३.३.३० ॥
देव, असुर आणि मानव यांच्यात जे परम पवित्र मानले गेले आहे, ते चांडाळ योनीत जन्मलेल्याला कोणत्याही प्रकारे प्राप्त होत नाही.