महाभारत · अध्याय 13.34
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.34.1
स्त्रीपुंसयोः सम्प्रयोगे स्पर्शः कस्याधिको भवेत् ।
एतस्मिन्संशये राजन्यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १३.३४.१ ॥
स्त्री आणि पुरुष यांच्या समागमात स्पर्श कुणाला अधिक होतो? राजा, या संशयाचे यथार्थ उत्तर देणे आपल्याला योग्य आहे.
13.34.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भङ्गास्वनेन शक्रस्य यथा वैरमभूत्पुरा ॥ १३.३४.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात: पूर्वी भङ्गास्वनाशी इंद्राचे वैर कसे निर्माण झाले.
13.34.3
पुरा भङ्गास्वनो नाम राजर्षिरतिधार्मिकः ।
अपुत्रः पुरुषव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञमाहरत् ॥ १३.३४.३ ॥
पूर्वी भङ्गास्वन नावाचा अत्यंत धार्मिक राजर्षी होता. हे पुरुषव्याघ्रा, अपत्य नसल्यामुळे त्याने पुत्रप्राप्तीसाठी यज्ञ केला.
13.34.4
अग्निष्टुतं स राजर्षिरिन्द्रद्विष्टं महाबलः ।
प्रायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्रकामेषु चेष्यते ॥ १३.३४.४ ॥
तो महाबली राजर्षी अग्निष्टुत यज्ञ करत असे, जो इंद्राला अप्रिय होता; पुत्रकाम मनुष्यांच्या प्रायश्चित्तांमध्ये तो यज्ञ केला जातो.
13.34.5
इन्द्रो ज्ञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः ।
अन्तरं तस्य राजर्षेरन्विच्छन्नियतात्मनः।
न चैवास्यान्तरं राजन्स ददर्श महात्मनः ॥ १३.३४.५ ॥
महाभाग्यवान सुरेश्वर इंद्राने तो यज्ञ जाणून संयमी राजर्षीमध्ये संधी शोधली; राजा, त्या महात्म्यात त्याला कोणतीही संधी दिसली नाही.
13.34.6
कस्य चित्त्वथ कालस्य मृगयां गतवान्नृपः ।
इदमन्तरमित्येव शक्रो नृपममोहयत् ॥ १३.३४.६ ॥
मग एके वेळी राजा शिकारीस गेला असता, 'हीच संधी' असे मानून इंद्राने राजाला मोहित केले.
13.34.7
एकाश्वेन च राजर्षिर्भ्रान्त इन्द्रेण मोहितः ।
न दिशोऽविन्दत नृपः क्षुत्पिपासार्दितस्तदा ॥ १३.३४.७ ॥
इंद्राने मोहित केलेला तो राजर्षी, एकाच घोड्यासह भटकत, भूक-तहानेने पीडित होऊन तेव्हा दिशा ओळखू शकला नाही.
13.34.8
इतश्चेतश्च धावन्वै श्रमतृष्णार्दितो नृप ।
सरोऽपश्यत्सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा ॥ १३.३४.८ ॥
हे नृपा, श्रम आणि तहानेने पीडित होऊन इकडे-तिकडे धावत असताना त्याने उत्तम पाण्याने भरलेले एक अतिसुंदर सरोवर पाहिले.
13.34.9
सोऽवगाह्य सरस्तात पाययामास वाजिनम् ॥ १३.३४.९ ॥
हे तात, तो सरोवरात उतरला आणि घोड्याला पाणी पाजले.
13.34.10
अथ पीतोदकं सोऽश्वं वृक्षे बद्ध्वा नृपोत्तमः ।
अवगाह्य ततः स्नातस्तत्र स्त्रीत्वमवाप्तवान् ॥ १३.३४.१० ॥
मग पाणी पिलेल्या घोड्याला त्या नृपश्रेष्ठाने एका झाडाला बांधले आणि सरोवरात उतरून स्नान केले; तेथेच त्याला स्त्रीत्व प्राप्त झाले.
13.34.11
आत्मानं स्त्रीकृतं दृष्ट्वा व्रीडितो नृपसत्तमः ।
चिन्तानुगतसर्वात्मा व्याकुलेन्द्रियचेतनः ॥ १३.३४.११ ॥
स्वतःला स्त्री झालेले पाहून लज्जित झालेल्या त्या नृपश्रेष्ठाचे सर्व अस्तित्व चिंतेने व्यापले; त्याच्या इंद्रियांची आणि चेतनेची व्याकुलता झाली.
13.34.12
आरोहिष्ये कथं त्वश्वं कथं यास्यामि वै पुरम् ।
इष्टेनाग्निष्टुता चापि पुत्राणां शतमौरसम् ॥ १३.३४.१२ ॥
"मी घोड्यावर कसा चढू? नगरात कसा जाऊ?" यज्ञ आणि अग्निस्तुतींनी प्राप्त झालेले, स्वतःच्या औरस असे शंभर पुत्र असूनही (तो विलाप करू लागला).
13.34.13
जातं महाबलानां मे तान्प्रवक्ष्यामि किन्नवहम् ।
दारेषु चात्मकीयेषु पौरजानपदेषु च ॥ १३.३४.१३ ॥
माझ्या महाबली पुत्रांच्या जन्माविषयी मी त्यांना काय सांगू? माझ्या पत्नींमध्ये, माझ्या आप्तजनांमध्ये, नगरवासी आणि ग्रामवासी लोकांमध्येही (ही बाब पसरली).
13.34.14
मृदुत्वं च तनुत्वं च पराधीनत्वमेव च ।
हासभावादि लावण्यं स्त्रीगुणाद्वा कुतूहलम्।
स्त्रीगुणा ऋषिभिः प्रोक्ता धर्मतत्त्वार्थदर्शिभिः ॥ १३.३४.१४ ॥
मृदुता, कृशता, परावलंबन, हास्य व भावभावना आदी, लावण्य, किंवा स्त्रीगुणांपासून उत्पन्न होणारे कुतूहल — धर्मतत्त्व व अर्थ जाणणाऱ्या ऋषींनी हेच स्त्रीगुण सांगितले आहेत.
13.34.15
व्यायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः ॥ १३.३४.१५ ॥
व्यायाम, कठोरता आणि वीर्य — हे पुरुषाचे गुण आहेत.
13.34.16
पौरुषं विप्रनष्टं स्त्रीत्वं केनापि मेऽभवत् ।
स्त्रीभावात्पुनरश्वं तं कथमारोढुमुत्सहे ॥ १३.३४.१६ ॥
माझे पौरुष पूर्णपणे नष्ट झाले; कोणत्यातरी कारणाने माझ्यात स्त्रीत्व आले. आता स्त्रीरूपात त्या घोड्यावर कसा चढण्याचे धाडस करू?
13.34.17
महता त्वथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः ।
पुनरायात्पुरं तात स्त्रीभूतो नृपसत्तमः। ॥ १३.३४.१७ ॥
वत्सा! तेव्हा मोठ्या दुःखाने त्या घोड्यावर चढून नरश्रेष्ठ राजा स्त्रीरूपातच नगरात परत आला.
13.34.18
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च पौरजानपदाश्च ते ।
किन्न्विदं त्विति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः ॥ १३.३४.१८ ॥
पुत्र, पत्नी, सेवक, नगरवासी व ग्रामवासी — "हे काय?" असे जाणून ते अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
13.34.19
अथोवाच स राजर्षिः स्त्रीभूतो वदतांवरः ।
मृगयामस्मि निर्यातो बलैः परिवृतो दृढम्।
उद्भान्तः प्राविशं घोरामटवीं दैवमोहितः ॥ १३.३४.१९ ॥
तेव्हा स्त्री बनलेले, वक्त्यांत श्रेष्ठ असे ते राजर्षी म्हणाले: सैन्याने घट्ट वेढलेला मी शिकारीसाठी निघालो; मार्ग चुकून, दैवमोहित होऊन त्या भयानक अरण्यात मी शिरलो.
13.34.20
अटव्यां च सुघोंरायां तृष्णार्तो नष्टचेतनः ।
सरः सुरुचिरप्रख्यमपश्यं पक्षिभिर्वृतम् ॥ १३.३४.२० ॥
त्या अत्यंत भयानक अरण्यात तहानलेला, भान हरपलेला, मी पक्ष्यांनी भरलेले एक अतिसुंदर सरोवर पाहिले.
13.34.21
तत्रावगाढः स्त्रीभूतो व्यक्तं दैवान्न संशयः ।
अतृप्त एव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च ॥ १३.३४.२१ ॥
तेथे उतरून, स्पष्टपणे दैवामुळे स्त्री झालो; यात संशय नाही. पुत्र, पत्नी आणि धन यांबाबत मी अतृप्तच होतो.
13.34.22
नामगोत्राणि चाभाव्य दाराणां मन्त्रिणां तथा ।
आह पुत्रांस्ततः सोऽथ स्त्रीभूतः पार्तिवोत्तमः।
सम्प्रीत्या भुज्यतांराज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः ॥ १३.३४.२२ ॥
नावे आणि गोत्रे, पत्नी व मंत्री यांचाही विचार करून, स्त्री झालेल्या त्या श्रेष्ठ राजाने पुत्रांना म्हटले: हे पुत्रांनो, प्रेमाने राज्याचा उपभोग घ्या; मी वनात जातो.
13.34.23
स पुत्राणां शतं राजा अभिषिच्य वनं गतः ।
गत्वा चैवाश्रमं सा तु तापसं प्रत्यपद्यत ॥ १३.३४.२३ ॥
त्या राजाने शंभर पुत्रांचा राज्याभिषेक करून वनात गमन केले; आणि ती आश्रमात जाऊन तापसाप्रत पोहोचली.
13.34.24
तापसेनास्य पुत्राणामाश्रमेष्वभवच्छतम् ।
अथ साऽऽदाय तान्सर्वान्पूर्वपुत्रानभाषत ॥ १३.३४.२४ ॥
त्या तापसामुळे त्याला आश्रमांमध्ये शंभर पुत्र झाले; मग तिने त्या सर्वांना घेऊन पूर्वीच्या पुत्रांशी संवाद साधला.
13.34.25
पुरुषत्वे सुता यूयं स्त्रीत्वे चेमे शतं सुताः ।
एकत्र भुज्यतां राज्यं भ्रातृभावेन पुत्रकाः ॥ १३.३४.२५ ॥
पुरुषत्वात तुम्ही पुत्र आहात, आणि स्त्रीत्वात हे शंभर पुत्र आहेत. हे पुत्रांनो, बंधुभावाने एकत्र राज्य उपभोगा.
13.34.26
सहिता भ्रातरस्तेऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा ॥ १३.३४.२६ ॥
तेव्हा ते बंधू एकत्र राज्य उपभोगू लागले.
13.34.27
तान्दृष्ट्वा भातृभावेन भुञ्जानान्राज्यमुत्तमम् ।
चिन्तयामास देवेन्द्रो मन्युनाऽथ परिप्लुतः।
उपकारोऽस्य राजर्षेः कृतो नापकृतं मया ॥ १३.३४.२७ ॥
त्यांना बंधुभावाने उत्तम राज्य उपभोगताना पाहून क्रोधाने व्याकुळ झालेला देवेंद्र विचार करू लागला, "या राजर्षीचे मी उपकार केले नाहीत, आणि अपकारही केला नाही."
13.34.28
ततो ब्राह्मणरुपेण देवराजः शतक्रतुः ।
भेदयामास तान्गत्वा नगरं वै नृपात्मजान् ॥ १३.३४.२८ ॥
मग ब्राह्मणाचे रूप धारण करून देवराज शतक्रतू नगरात जाऊन त्या राजपुत्रांमध्ये फूट पाडता झाला.
13.34.29
भ्रातृणां नास्ति सौभ्रात्रं येऽप्येकस्य पितः सुताः ।
कश्यपस्य सुराश्चैव असुराश्व सुतास्तथा। ॥ १३.३४.२९ ॥
एकाच पित्याचे पुत्र असलेल्या बंधूंमध्येही बंधुभाव राहत नाही. कश्यपाचे पुत्र सुर आणि असुरही तसेच.
13.34.30
राज्यहेतोर्विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः ।
यूयं भङ्गास्वनापत्यास्तापसस्येतरे सुताः। ॥ १३.३४.३० ॥
राज्यासाठी कश्यपाचे सुर आणि असुर वाद करू लागले. तुम्ही भग्न आणि अपत्यहीन आहात; तापसाचे इतर पुत्रच (खरे पुत्र) आहेत.
13.34.31
युष्माकं भेदितास्ते तु युद्धेऽन्योन्यमपातयन् ।
तच्छ्रुत्वा तापसी चापि संतप्ता प्ररुरोद ह ॥ १३.३४.३१ ॥
तुमच्यात फूट पडलेले ते युद्धात एकमेकांना पाडते झाले. हे ऐकून ती तपस्विनीही अत्यंत दुःखी होऊन मोठ्याने रडू लागली.
13.34.32
ब्राह्मणच्छद्मनाऽभ्येत्य तामिन्द्रोऽथान्वपृच्छत ।
केन दुःखेन संतप्ता रोदिषि त्वं वरानने ॥ १३.३४.३२ ॥
ब्राह्मणाचे रूप घेऊन आलेल्या इंद्राने तिला विचारले, 'हे सुंदर मुखी, कोणत्या दुःखाने तू रडत आहेस?'
13.34.33
ब्राह्म्णं तं ततो दृष्ट्वा सा स्त्री करणमब्रवीत् ।
पुत्राणां द्वे शते ब्रह्मन्कालेन विनिपातिते ॥ १३.३४.३३ ॥
त्या ब्राह्मणाला पाहून ती स्त्री कारण सांगू लागली, 'हे ब्राह्मणा, कालाने माझे दोनशे पुत्र पाडले गेले आहेत.'
13.34.34
अहं राजाऽभव विप्र तत्र पूर्वं शतं मम ।
समुत्पन्नं सुरूपाणां पुत्राणां ब्राह्मणोत्तम ॥ १३.३४.३४ ॥
हे विप्रा, मी पूर्वी राजा होतो; तेथे माझे सुरूप शंभर पुत्र जन्मले होते, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
13.34.35
कदाचिन्मृगयां यात उद्धान्तो गहने वने ।
अवगाढश्च सरसि स्त्रीभूतो ब्राह्मणोत्तम ॥ १३.३४.३५ ॥
एकदा शिकारीला जाऊन घनदाट अरण्यात मी भरकटलो; एका सरोवरात उतरून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा, मी स्त्रीरूप धारण केले.
13.34.36
पुत्रान्राज्ये प्रतिष्ठाप्य वनमस्मि ततो गतः ॥ १३.३४.३६ ॥
पुत्रांना राज्यावर प्रस्थापित करून मग मी वनात गेलो.
13.34.37
स्त्रियाश्च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना ।
आश्रमे जनितं ब्रह्मन्नीतं तन्नगरं मया ॥ १३.३४.३७ ॥
महात्मा तपस्व्याकडून माझ्या स्त्रीला आश्रमात शंभर पुत्र झाले. हे ब्राह्मणा, ते नगर मी नेले.
13.34.38
तेषां च वैरमुत्पन्नं कालयोगेन वै द्विज ।
एतच्छोचाम्यहं ब्रह्मन्दैवेन समभिप्लुता ॥ १३.३४.३८ ॥
हे द्विजा, कालयोगाने त्यांच्यात वैर उत्पन्न झाले. हे ब्राह्मणा, दैवाने ग्रासलेला मी याचा शोक करतो.
13.34.39
इन्द्रस्तां दुःशितां दृष्ट्वा अब्रवीत्परुषं वचः ॥ १३.३४.३९ ॥
तिला दुःखी पाहून इंद्र कठोर वचने बोलला.
13.34.40
पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं त्वया कृतम् ।
इन्द्रद्विष्टेन यजता मामनाहूय धिष्ठितम्।
इन्द्रोऽहमस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते पातितं मया ॥ १३.३४.४० ॥
पूर्वी, हे कल्याणी, तू माझ्यासाठी अत्यंत असह्य दुःख निर्माण केलेस. इंद्रद्वेषी यजमानाने मला न बोलावता स्थान बळकावले. मी इंद्र आहे, हे दुर्बुद्धे, तुझे वैर मी पाडले आहे.
13.34.41
इन्द्रं दृष्ट्वा तु राजर्षिः पादयोः शिरसा गतः ।
प्रसीद त्रिदशश्रेष्ठ पुत्रकामेन स क्रतुः।
इष्टस्त्रिदशशार्दूल तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥ १३.३४.४१ ॥
इंद्राला पाहून राजर्षी मस्तक लववून त्याच्या चरणी पडला. हे देवश्रेष्ठा, प्रसन्न हो. पुत्रकामनेने ते यज्ञ केला होता. हे देवव्याघ्रा, तिथे तू मला क्षमा करावीस.
13.34.42
प्रणिपातेन तस्येन्द्रः परितुष्टो वरं ददौ ॥ १३.३४.४२ ॥
त्याच्या नमस्कारामुळे संतुष्ट होऊन इंद्राने वर दिला.
13.34.43
पुत्रास्ते कतमे राजञ्जीवन्त्वेतत्प्रचक्ष्व मे ।
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ येऽभवन् ॥ १३.३४.४३ ॥
हे राजा, तुमच्या कोणत्या पुत्रांनी जगावे? ते मला सांगा—जे स्त्री झालेल्या पुरुषापासून जन्मले, की जे पुरुषापासून जन्मले?
13.34.44
तापसी तु ततः शक्रमुवाच प्रयताञ्जलिः ।
स्त्रीभूतस्य हि ये पुत्रास्ते मे जीवन्तु वासव ॥ १३.३४.४४ ॥
मग ती तापसी स्त्री हात जोडून इंद्राला म्हणाली—हे वासवा, स्त्री झालेल्या पुरुषापासून जन्मलेले माझे पुत्र जगोत.
13.34.45
इन्द्रस्तु विस्मितो दृष्ट्वा स्त्रियं पप्रच्छ तां पुनः ।
पुरुषोत्पादिता ये ते कथं द्वेष्याः सुतास्तव ॥ १३.३४.४५ ॥
पण इंद्र चकित होऊन त्या स्त्रीकडे पाहून पुन्हा तिला विचारू लागला—पुरुषापासून उत्पन्न झालेले तुझे पुत्र तुला द्वेष्य कसे?
13.34.46
स्त्रीभूतस्य हि ये जाताः स्नेहस्तेभ्योऽधिकः कथम् ।
कारणं श्रोतुमिच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १३.३४.४६ ॥
स्त्री झालेल्या पुरुषापासून जन्मलेल्यांवर तुझे प्रेम अधिक कसे? त्याचे कारण मला ऐकायचे आहे; ते इथे मला सांगणे तुला योग्य आहे.
13.34.47
स्त्रियास्त्वभ्यधिकः स्नेहो न तता पुरुषस्य वै ।
तस्मात्ते शक्र जीवन्तु ये जाताः स्त्रीकृतस्य वै ॥ १३.३४.४७ ॥
स्त्रीचे प्रेम पुरुषाच्या प्रेमापेक्षा अधिक असते; पुरुषाचे तसे नसते. म्हणून हे शक्रा, स्त्री केलेल्या पुरुषापासून जन्मलेले जगोत.
13.34.48
एवमुक्तस्ततस्त्विन्द्रः प्रीतो वाक्यमुवाच ह ।
सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास्ते सत्यवादिनि ॥ १३.३४.४८ ॥
असे सांगितल्यावर इंद्र प्रसन्न होऊन म्हणाला—हे सत्यवादिनी, तुझे सर्व पुत्र येथे जगोत.
13.34.49
वरं च वृणु राजेन्द्र यं त्वमिच्छसि सुव्रत ।
पुरुषत्वमथ स्त्रीत्वं मत्तो यदभिकाङ्क्षसे ॥ १३.३४.४९ ॥
हे राजेंद्रा, हे सुव्रता, तुला जो वर हवा आहे तो माग. माझ्याकडून तू पुरुषत्व इच्छितोस की स्त्रीत्व, जे इच्छिशील ते माग.
13.34.50
स्त्रीत्वमेव वृणे शक्र पुंस्त्वं नेच्छामि वासव ।
एवमुक्तस्तु देवेन्द्रस्तां स्त्रियं प्रत्युवाच ह ॥ १३.३४.५० ॥
हे शक्रा, मी स्त्रीत्वच निवडते; पुरुषत्व इच्छीत नाही. हे वासवा. असे सांगितल्यावर देवेंद्राने त्या स्त्रीला उत्तर दिले.
13.34.51
पुरुषत्वं कथं त्यक्त्वा स्त्रीत्वं रोचयसे विभो ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच स्त्रीभूतो राजसत्तमः ॥ १३.३४.५१ ॥
हे विभो, पुरुषत्व सोडून स्त्रीत्व तुला कसे आवडते? असे सांगितल्यावर स्त्री झालेल्या त्या राजश्रेष्ठाने उत्तर दिले.
13.34.52
स्त्रियाः पुरुषसंयोगे प्रीतिरभ्यधिका सदा ।
एतस्मात्कारणाच्छक्र स्त्रीत्वमेव वृणोम्यहम् ॥ १३.३४.५२ ॥
पुरुषाच्या संयोगात स्त्रीला नेहमीच अधिक आनंद असतो. या कारणामुळे, हे शक्रा, मी स्त्रीत्वच निवडते.
13.34.53
रमाभि चाधिकं स्त्रीत्वे सत्यं वै देवसत्तम ।
स्त्रीभावेन हि तुष्यामि गम्यतां त्रिदशाधिप ॥ १३.३४.५३ ॥
हे देवश्रेष्ठा, खरोखर स्त्रीत्वात मला अधिक आनंद आहे. स्त्रीभावानेच मी समाधानी आहे; हे त्रिदशाधिपा, तू जा.
13.34.54
एवमस्त्विति चोक्त्वा तामापृच्छ्य त्रिदिवं गतः ।
एवं स्त्रिया महाराज अधिका प्रीतिरुच्यते ॥ १३.३४.५४ ॥
"असेच होवो" असे म्हणून तिचा निरोप घेऊन तो स्वर्गाला गेला. हे महाराजा, अशा प्रकारे स्त्रीला अधिक आनंद असतो असे म्हटले जाते.