મહાભારત · અધ્યાય 13.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.36.1
चित्तं मे दूयते तात लोके परमविन्दतः ॥ १३.३६.१ ॥
હે તાત, પરમને ન પામવાથી જગતમાં મારું મન દુઃખી થાય છે.
13.36.2
अशाश्वतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
क्रते नारायणं पुण्यं प्रतिभाति पितामह ॥ १३.३६.२ ॥
આ સમગ્ર જગત, સ્થાવર-જંગમ, અશાશ્વત છે. હે પિતામહ, કૃતયુગમાં પુણ્ય નારાયણ જ પ્રકાશે છે.
13.36.3
नारायणो हि विश्वात्मा पुरुषः पुष्करेक्षणः ।
तस्यास्य देवकीसूनोः श्रुतं कृत्स्नं त्वयाऽनघ ॥ १३.३६.३ ॥
નારાયણ જ વિશ્વાત્મા, કમલનયન પુરુષ છે. હે અનઘ, એ દેવકીપુત્રની સમગ્ર કથા તેં સાંભળી છે.
13.36.4
युधिष्ठिर महाप्राज्ञ मया दृष्टं च सङ्गरे ॥ १३.३६.४ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, હે મહાપ્રાજ્ઞ, યુદ્ધમાં પણ મેં આ જોયું છે.
13.36.5
त्वत्त एव तु राजेन्द्र राजधर्माश्च पुष्कलाः ।
श्रुतं पुराणमखिलं नारदेन निवेदितम्।
गुह्यं नारायणाख्यानं त्रिविधक्लेशनाशनम् ॥ १३.३६.५ ॥
હે રાજેન્દ્ર, તમારી પાસેથી જ વિપુલ રાજધર્મો મેં સાંભળ્યા. નારદે કહેલું સમગ્ર પુરાણ અને ત્રિવિધ ક્લેશોનો નાશ કરનારું ગુહ્ય નારાયણ-આખ્યાન મેં સાંભળ્યું.
13.36.6
एकान्तिधर्मनियमाः समासव्यासकल्पिताः ।
कथिता वै महाभाग त्वया वै मदनुग्रहात् ॥ १३.३६.६ ॥
હે મહાભાગ, સંક્ષેપ અને વિસ્તારથી રચાયેલા એકાંતિક ધર્મનિયમો મારા પર અનુગ્રહ કરીને તમે જ કહ્યા.
13.36.7
लोकरक्षणकर्तृत्वं तस्यैव हरिमेधसः ।
आतिथेयविधिश्चैव तपांसि नियमाश्च ये ॥ १३.३६.७ ॥
લોકરક્ષણનું કર્તૃત્વ તે હરિમેધસનું જ છે; અતિથિસત્કારની વિધિ, તપ અને જે નિયમો છે તે પણ.
13.36.8
वेदवादप्रसिद्धाश्च वाजपेयादयो मखाः ।
यज्ञा द्रविणनिष्पाद्या अग्निहोत्रानुपालिताः ॥ १३.३६.८ ॥
વેદવાદમાં પ્રસિદ્ધ વાજપેય આદિ મખો, ધનથી સિદ્ધ થતા યજ્ઞો, અગ્નિહોત્રથી પાળાતા.
13.36.9
जपयज्ञाश्च विविधा ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।
एकादशविधाः प्रोक्ता हविर्यज्ञा द्विजातिनाम् ॥ १३.३६.९ ॥
બ્રાહ્મણો અને તપસ્વીઓના જપયજ્ઞો વિવિધ છે; દ્વિજોના હવિર્યજ્ઞો અગિયાર પ્રકારના કહેવાયા છે.
13.36.10
तेषां फलविशेषाश्च उञ्छधर्मास्तथैव च ।
अहन्यहनि ये प्रोक्ता महायज्ञा द्विजातिनाम् ॥ १३.३६.१० ॥
તેમનાં વિશેષ ફળો અને ઉંછધર્મ પણ એવા જ છે; દ્વિજોના મહાયજ્ઞો દરરોજ કહેવાયા છે.
13.36.11
वेदश्रवणधर्माश्च ब्रह्मयज्ञफलं तथा ।
वेदव्रतविधानं च नियमाश्चैव वैदिकाः ॥ १३.३६.११ ॥
વેદશ્રવણનો ધર્મ અને બ્રહ્મયજ્ઞનું ફળ પણ એવું જ; વેદવ્રતનું વિધાન અને વૈદિક નિયમો પણ.
13.36.12
स्वाहा स्वधा प्रणीते च इष्टापूर्तफलं तथा ।
उत्तरोत्तरसेवायामाश्रमाणां च यत्फलम् ॥ १३.३६.१२ ॥
સ્વાહા, સ્વધાના ઉચ્ચારણમાં, પ્રણીત આહુતિમાં, ઇષ્ટપૂર્તનું ફળ પણ એવું જ; આશ્રમોની ઉત્તરોત્તર સેવામાં જે ફળ છે.
13.36.13
प्रत्येकशश्च निष्ठायामाश्रमाणां महामते ।
मासपक्षोपवासानां सम्यगुक्तफलं च यत् ॥ १३.३६.१३ ॥
હે મહામતિ, આશ્રમોમાંના દરેકની નિષ્ઠામાં અને મહિના તથા પખવાડિયાના ઉપવાસોનું જે ફળ સમ્યક્ રીતે કહેવાયું છે, તે પણ.
13.36.14
अनाशितानां ये लोका ये च पञ्चतपा नराः ।
वीराध्वानं प्रपन्नानां या गतिश्चाग्निहोत्रिणाम् ॥ १३.३६.१४ ॥
ઉપવાસ કરનારાઓના જે લોક, પંચતપ કરનારા મનુષ્યોના જે લોક, વીરમાર્ગ પામેલાઓની જે ગતિ, અને અગ્નિહોત્રીઓની જે ગતિ.
13.36.15
ग्रीष्मे पञ्चतपानां च शिशिरे जलचारिणाम् ।
वर्षे स्थण्डिलशायीनां फलं यत्परिकीर्तितम् ॥ १३.३६.१५ ॥
ઉનાળામાં પંચતપ કરનારાઓનું, શિયાળામાં જળમાં રહેનારાઓનું અને ચોમાસામાં ભૂમિ પર સૂનારાઓનું જે ફળ કહેવાયું છે.
13.36.16
लोके चक्रचराणां च द्विजानां यत्फलं स्मृतम् ।
अन्नादीनां च दानानां यत्फलं परिकीर्तितम् ॥ १३.३६.१६ ॥
જગતમાં ભિક્ષાટન કરનારા દ્વિજોનું જે ફળ સ્મૃત છે, અને અન્નાદિ દાનોનું જે ફળ કહેવાયું છે.
13.36.17
सर्वतीर्थाभिषिक्तानां नराणां च फलोदयः ।
राज्ञां धर्माश्च ये लोके सम्यक्पालयतां प्रजाः ॥ १३.३६.१७ ॥
સર્વ તીર્થોમાં અભિષેક પામેલા મનુષ્યોનો ફલોદય, અને જગતમાં પ્રજાનું સમ્યક્ પાલન કરનારા રાજાઓના જે ધર્મ.
13.36.18
ये च सत्यव्रता लोके ये तीर्थे कृतश्रमाः ।
मातापितृपरा ये च गुरुवृत्तीश्च संश्रिताः ॥ १३.३६.१८ ॥
જે જગતમાં સત્યવ્રત પાળે છે, જેમણે તીર્થમાં શ્રમ કર્યો છે, જે માતા-પિતાને સમર્પિત છે, અને જેમણે ગુરુવૃત્તિનો આશ્રય લીધો છે.
13.36.19
गोब्राह्मणपरित्राणे राष्ट्रातिक्रमणे तथा ।
त्यजन्त्यभिमुखाः प्राणान्निर्भयाः सत्वमाश्रिताः ॥ १३.३६.१९ ॥
ગાય અને બ્રાહ્મણોના રક્ષણમાં તથા રાષ્ટ્ર પરના આક્રમણનો પ્રતિકાર કરતી વખતે જેઓ સામે રહીને નિર્ભય બની સત્ત્વનો આશ્રય લઈ પ્રાણ ત્યજે છે.
13.36.20
सहस्रदक्षिणानां च या गतिर्वदनां वर ।
ये च संध्यामुपासन्ते सम्यगुक्ता महाव्रताः ॥ १३.३६.२० ॥
હે શ્રેષ્ઠ, હજાર દક્ષિણા આપનારાઓની જે ગતિ કહેવાય છે, અને જેઓ સંધ્યાની ઉપાસના કરે છે તથા યથાવિધિ કહેલાં મહાવ્રતોનું પાલન કરે છે.
13.36.21
तथा योगविधानं च यद्ग्रन्थेष्वभिशब्दितम् ।
वेदाद्याः श्रुतयश्चापि श्रुता मे गुरुसत्तम ॥ १३.३६.२१ ॥
તેમજ ગ્રંથોમાં કહેવાયેલ યોગવિધાન, અને વેદાદિ શ્રુતિઓ પણ, હે શ્રેષ્ઠ ગુરુ, મેં સાંભળી છે.
13.36.22
सिद्धान्तनिर्णयाश्चापि द्वैपायनमुखोद्गताः ।
श्रुताः पञ्च महायज्ञा येषु सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १३.३६.२२ ॥
દ્વૈપાયનના મુખેથી નીકળેલા સિદ્ધાંત-નિર્ણયો, અને જેમાં સર્વ કંઈ પ્રતિષ્ઠિત છે તે પાંચ મહાયજ્ઞો મેં સાંભળ્યા છે.
13.36.23
तत्प्रभेदेषु ये धर्मास्तेऽपि वै कृत्स्नशः श्रुताः ।
न च दूषयितुं शक्याः सद्भिरुक्ता हि ते तथा ॥ १३.३६.२३ ॥
તેમના ભેદોમાં રહેલા ધર્મો પણ મેં સંપૂર્ણપણે સાંભળ્યા છે. તેમને દૂષિત કરી શકાય નહીં, કારણ કે સજ્જનોએ તેમ જ કહ્યું છે.
13.36.24
एतेषां किल धर्माणामुत्तमो वैष्णवो विधिः ।
रक्षते भगवान्विष्णुर्भक्तमात्मशरीरवत् ॥ १३.३६.२४ ॥
આ ધર્મોમાં ઉત્તમ વિધિ વૈષ્ણવ છે. ભગવાન વિષ્ણુ પોતાના ભક્તનું રક્ષણ પોતાના શરીરની જેમ કરે છે.
13.36.25
कर्मणो हि कृतेस्येह कामितस्य द्विजोत्तम ।
फलं ह्यवश्यं भोक्तव्यमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १३.३६.२५ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! અહીં કરેલા અને ઇચ્છિત કર્મનું ફળ અવશ્ય ભોગવવું પડે છે, એમ દ્વૈપાયન ઋષિએ કહ્યું હતું.
13.36.26
भोगान्ते चापि पतनं गतिः पूर्वं प्रभाषिता ।
न मे प्रीतिकरास्त्वेते विषोदर्का हि मे मताः ॥ १३.३६.२६ ॥
ભોગના અંતે પતન અને ગતિ પહેલાં કહેવાયાં છે; આ મને પ્રિય લાગતાં નથી, કારણ કે મારા મતે તેમનાં ફળ વિષ સમાન છે.
13.36.27
वधात्कृष्टतरं मन्ये गर्भवासं महाद्युते ।
दिष्टान्ते यानि दुःखानि पुरुषो विन्दते विभो।
ततः कष्टतराणीह गर्भवासे हि विन्दति ॥ १३.३६.२७ ॥
હે મહાદ્યુતિ! ગર્ભવાસ મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ કષ્ટદાયક છે એમ હું માનું છું. હે વિભો! નિયત કાળના અંતે મનુષ્ય જે દુઃખ ભોગવે છે, તેના કરતાં પણ વધુ કષ્ટકર દુઃખો તે અહીં ગર્ભવાસમાં ભોગવે છે.
13.36.28
ततश्चाभ्याधिकां तीव्रां वेदनां लभते नरः ।
गर्भापक्रमणे तात कर्मणासुपसर्पणे ॥ १३.३६.२८ ॥
પછી મનુષ્ય ગર્ભમાંથી બહાર આવતી વખતે અતિશય તીવ્ર વેદના પામે છે, હે તાત; કર્મને કારણે પ્રાણો નજીક આવે ત્યારે પણ એમ જ.
13.36.29
तस्मान्मे निश्चयो जातो धर्मेष्वेतेषु भारत ।
तदिच्छामि कुरुश्रेष्ठ त्वत्प्रसादान्महामते।
तं धर्मं चेह वेत्तुं वै यो जराजन्ममृत्युहा ॥ १३.३६.२९ ॥
તેથી, હે ભારત, આ ધર્મો વિષે મારો નિશ્ચય થયો છે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, હે મહામતિ! તમારી કૃપાથી ઘડપણ, જન્મ અને મૃત્યુનો નાશ કરનાર તે ધર્મ જાણવાની હું ઇચ્છા રાખું છું.
13.36.30
येनोष्णदा वैतरणी असिपत्रवनं च तत् ।
कुण्डानि चाग्नितप्तानि क्षुरधारापथस्तथा।
शाल्मलीं च महाघोरामायसीं घोरकण्टकाम् ॥ १३.३६.३० ॥
ગરમી આપનારી વૈતરણી નદી, તે અસિપત્રવન, અગ્નિથી તપેલા કુંડો, ક્ષુરધારાનો માર્ગ, અને અત્યંત ભયાનક લોખંડી કાંટાવાળું શાલ્મલી વૃક્ષ.
13.36.31
मातापितृकते चापि सुहृन्मित्रार्थकारणात् ।
आत्महेतोश्च पापानि कृतानीह नरैश्च यैः।
तेषां फलोदयं कष्टमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १३.३६.३१ ॥
માતા-પિતા માટે, મિત્રો અને સંબંધીઓ માટે, ધનના કારણે અને પોતાના સ્વાર્થ માટે માણસોએ અહીં કરેલાં પાપોના ફળનો કષ્ટદાયક ઉદય ઋષિ દ્વૈપાયને કહ્યો.
13.36.32
कुम्भीपाकप्रदीप्तानां शूलार्तानां च क्रन्दताम् ।
रौरवे क्षिप्यमाणानां प्रहारैर्मथितात्मनाम् ॥ १३.३६.३२ ॥
કુંભીપાકમાં બળનારાઓનું, શૂળોથી પીડાતાઓનું, રડતાઓનું, રૌરવમાં ફેંકાતાઓનું, પ્રહારોથી જેમના દેહ મથાઈ ગયા છે તેમનું.
13.36.33
स्तनतामपकृत्तानां पिबतामात्मशोणितम् ।
तेषामेव प्रवदतां कारुण्यं नास्ति यन्त्रतः ॥ १३.३६.३३ ॥
કપાઈ જઈ કણસતાઓનું, પોતાનું જ લોહી પીતાઓનું, તેઓ બોલતા હોય છતાં, યંત્રોથી તેમના પ્રત્યે કરુણા નથી.
13.36.34
तृष्णाशुष्कोष्ठकण्ठानां विह्वलानामचेतसाम् ।
सर्वदुःखाभिभूतानां रुजार्तानां च क्रोशताम् ॥ १३.३६.३४ ॥
તરસથી સુકાયેલા હોઠ અને ગળાવાળા, વ્યાકુળ, બેભાન, સર્વ દુઃખોથી ઘેરાયેલા, પીડાથી પીડાતા, બૂમો પાડતા.
13.36.35
वेदनार्ता हि क्रन्दन्ति पूरयन्तो दिशो दश ॥ १३.३६.३५ ॥
વેદનાથી પીડાતા તેઓ ખરેખર બૂમો પાડે છે, દસેય દિશાઓ ભરી દેતા.
13.36.36
एकः करोति पापानि सहभोज्यानि बान्धवैः ।
तेषामेकः फलं भुङ्क्ते कष्टं वैवस्वते गृहे ॥ १३.३६.३६ ॥
એક માણસ પાપ કરે છે; તેનું ફળ સગાંઓ સાથે મળીને ભોગવે છે; પરંતુ તેમાંથી એક જ યમના ઘરમાં દુઃખ ભોગવે છે.
13.36.37
येन नैतां गतिं गच्छेन्न विण्मूत्रास्थिपिच्छिले ।
विष्ठामूत्रकृमीमध्ये बहुजन्तुनिषेविते ॥ १३.३६.३७ ॥
જેથી માણસ આ દશામાં ન જાય—મળ, મૂત્ર, હાડકાં અને કાદવમાં, મળમૂત્ર અને કીડાઓની વચ્ચે, અનેક જીવોથી ભરેલા સ્થાનમાં.
13.36.38
को गर्भवासात्परतो नरकोऽन्यो विधीयते ।
यत्र वासकृतो योगः कुक्षौ वासो विधीयते ॥ १३.३६.३८ ॥
ગર્ભવાસ કરતાં આગળ બીજું કયું નરક વિધાન કરાયું છે? જ્યાં વાસને કારણે સંયોગ થાય છે અને ઉદરમાં વાસ વિધાન કરાયો છે.
13.36.39
जातो विस्तीर्णशोकः स्याद्भवेत विगतज्वरः ।
न चैष लभ्यते कामो जातमात्रं हि मानवम्।
आविशन्तीह दुःखानि मनोवाक्कायिकानि तु ॥ १३.३६.३९ ॥
જન્મેલા માણસને વિસ્તૃત શોક થાય છે; તે જ્વરરહિત પણ થઈ શકે; પણ આ ઇચ્છા મળતી નથી. જન્મતાં જ માણસમાં મન, વાણી અને શરીરનાં દુઃખો પ્રવેશે છે.
13.36.40
तैरस्वतन्त्रो भवति पीड्यमानो भयानकैः ।
तैर्गर्भवासं गच्छति अवशो जायते तथा ॥ १३.३६.४० ॥
તે ભયાનક દુઃખોથી પીડાઈને માણસ પરાધીન થાય છે. તેમના કારણે જ તે ગર્ભવાસમાં જાય છે; આ રીતે લાચાર થઈને જન્મે છે.
13.36.41
अवशश्चेहते जन्तुर्व्रजत्यवश एव हि ।
जरसा रूपविध्वंसं प्राप्नोत्यवश एव तु ॥ १३.३६.४१ ॥
લાચાર થઈને જીવ પ્રયત્ન કરે છે; લાચાર થઈને જ તે ચાલે છે. ઘડપણથી તે રૂપનો નાશ પામે છે—લાચાર થઈને જ.
13.36.42
शरीरभेदमाप्नोति जीर्यतेऽवश एव तु ।
एवं ह्यनियतो मृत्युर्भवत्येव सदा नृषु ॥ १३.३६.४२ ॥
શરીરનો નાશ થાય છે, અને માણસ પરવશ બનીને જીર્ણ થાય છે. આ રીતે મનુષ્યોમાં મૃત્યુ સદા અનિશ્ચિત જ રહે છે.
13.36.43
गर्भेषु म्रियते कश्चिज्जायमानस्तथाऽपरः ।
जाता म्रियन्ते बहवो यौवनस्थास्तथाऽपरे।
मध्यभावे तु नश्यन्ति स्थविरो मृत एव तु ॥ १३.३६.४३ ॥
કોઈ ગર્ભમાં જ મરે છે, તો કોઈ જન્મતી વખતે. જન્મેલામાંથી ઘણા મરે છે; યૌવનમાં રહેલા અને મધ્યવયના લોકો નાશ પામે છે. વૃદ્ધ તો પહેલેથી જ મૃત છે.
13.36.44
को जन्मनो नोद्विजते स्वयम्भूरपि यो भवेत् ।
कुतस्त्वस्मद्विधस्तात मरणस्य वशानुगः ॥ १३.३६.४४ ॥
જન્મથી કોણ ઉદ્વિગ્ન નથી થતું, સ્વયંભૂ બ્રહ્મા પણ? હે તાત, મૃત્યુને વશ એવા અમારા જેવા કેમ ભયભીત ન થાય?
13.36.45
नित्याविष्टो भयेनाहं मनसा कुरुसत्तम ।
मुहूर्तमप्यहं शर्म न विन्दामि महामते ॥ १३.३६.४५ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, હું હંમેશાં મનથી ભયથી ઘેરાયેલો રહું છું. હે મહામતિ, એક ક્ષણ પણ મને શાંતિ મળતી નથી.
13.36.46
कालात्मनि तिरोभूतो नित्यं तद्गुणवर्जितः ।
अन्नैर्बहुविधैः पुष्टं वस्त्रैर्नानाविधैर्वृतम् ॥ १३.३६.४६ ॥
કાલાત્મામાં છુપાયેલો, સદા તેના ગુણોથી રહિત, અનેક પ્રકારના અન્નથી પોષાયેલો, વિવિધ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલો.
13.36.47
चन्दनागरुदिग्धाङ्गं मणिमुक्ताविभूषितम् ।
यानैर्बहुविधैर्यातमेकान्तेनैव लालितम् ॥ १३.३६.४७ ॥
ચંદન અને અગરુથી લેપાયેલા અંગવાળો, મણિ અને મોતીથી શોભિત, અનેક પ્રકારનાં વાહનોમાં લઈ જવાયેલો, સંપૂર્ણપણે એકાંતમાં લાડથી પાળેલો.
13.36.48
यौवनोद्धतरूपाभिर्मन्दविह्वलगामिभिः ।
इष्टिभिरभिरामाभिर्वरस्त्रीभिरयन्त्रितम् ॥ १३.३६.४८ ॥
યૌવનથી ઉદ્ધત રૂપવાળી, ધીમી અને ડગમગતી ચાલે ચાલનારી, પ્રિય અને મનોહર શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ વડે (તે) અનિયંત્રિત હતો.
13.36.49
रमितं सुचिरं कालं शरीरममितप्रभम् ।
अवितृप्ता गमिष्यन्ति हित्वा प्राणांस्तथाऽपरे ॥ १३.३६.४९ ॥
લાંબા સમય સુધી અપાર તેજવાળા શરીર વડે (સુખ) ભોગવાયું; બીજા પણ પ્રાણ છોડીને અતૃપ્ત જશે.
13.36.50
स्वर्गेऽप्यनियता भूतिस्तथैवाकाशसंश्रये ।
देवाऽप्यधिष्ठानवशास्तस्माद्देवं न कामये ॥ १३.३६.५० ॥
સ્વર્ગમાં પણ વૈભવ અનિશ્ચિત છે; આકાશના આશ્રયમાં પણ તેમ જ. દેવો પણ નિવાસના વશ છે; તેથી હું દેવત્વની કામના કરતો નથી.
13.36.51
कामानां नास्त्यधिष्ठानमकामस्तु निवर्तते ।
लोकसङ्ग्रहधर्मास्तु सर्व एव न संशयः ॥ १३.३६.५१ ॥
કામનાઓનો કોઈ આધાર નથી; પણ નિષ્કામ વ્યક્તિ પાછો વળે છે. લોકસંગ્રહના ધર્મો તો બધા છે, એમાં કોઈ સંશય નથી.
13.36.52
डोलासधर्मा धर्मज्ञ ऋषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत् ।
अस्मात्को विषमं दुःखमारोहेत विचक्षणः ॥ १३.३६.५२ ॥
ધર્મજ્ઞ ઋષિ દ્વૈપાયને (જીવન) ઝૂલા જેવું છે એમ કહ્યું હતું; તો કયો બુદ્ધિમાન વિષમ દુઃખ પર ચઢશે?
13.36.53
विद्यमाने समे मार्गे डोलाधर्मविवर्जिते ।
को ह्यात्मानं प्रियं लोके डोलासाधर्म्यतांनयेत् ॥ १३.३६.५३ ॥
ઝૂલાના સ્વભાવ વિનાનો સમતલ માર્ગ હોય ત્યારે, જગતમાં પોતાના પ્રિય આત્માને ઝૂલા જેવી અસ્થિરતામાં કોણ લઈ જશે?
13.36.54
चराचरैः सर्वभूतैर्गन्तव्यमविशङ्कया ।
अस्माल्लोकात्परं लोकमपाथेयमदैशिकम्।
घोरं तमः प्रवेष्टव्यमत्रातारमबान्धवम् ॥ १३.३६.५४ ॥
ચર અને અચર સર્વ પ્રાણીઓએ શંકા વિના આ લોકમાંથી પરલોકમાં જવું જોઈએ; ભાતા અને માર્ગદર્શક વિના, રક્ષક અને બાંધવ વિનાના ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશવું જોઈએ.
13.36.55
ये तु तं किल धर्मज्ञा धर्मं नारायणेरितम् ।
अनन्यमनसो दान्ताः स्मरन्ति नियतव्रताः ॥ १३.३६.५५ ॥
પરંતુ નારાયણે કહેલા તે ધર્મને ધર્મજ્ઞો, અનન્ય મનવાળા, દમનશીલ અને નિયમવ્રતી થઈને સ્મરે છે.
13.36.56
ततस्तेनैव पश्यन्ति प्राप्नुव्ति परं पदम् ।
रक्षते भगवान्विष्णुर्भक्तानात्मशरीरवत् ॥ १३.३६.५६ ॥
પછી તે જ ધર્મ વડે તેઓ જુએ છે અને પરમ પદ પામે છે. ભગવાન વિષ્ણુ ભક્તોની રક્ષા પોતાના શરીરની જેમ કરે છે.
13.36.57
कुलालचक्रप्रतिमे भ्राम्यमाणेषु जन्तुषु ।
मातापितृसहस्राणि सम्प्राप्तानि मया गुरो ॥ १३.३६.५७ ॥
કુંભારના ચક્રની જેમ જીવો ફરતા હોય ત્યારે, હે ગુરુ, મેં હજારો માતા-પિતા પ્રાપ્ત કર્યાં છે.
13.36.58
स्नेहापन्नेन पीतास्तु मातॄणां विविधाः स्तलाः ॥ १३.३६.५८ ॥
સ્નેહથી ભરેલા મેં માતાઓનું વિવિધ સ્તનપાન કર્યું છે.
13.36.59
पुत्रदारसहस्राणि इष्टानिष्टशतानि च ।
प्राप्तान्यधिष्ठानवशादतीतानि तथैव च।
न क्वचिन्न सुखं प्राप्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः ॥ १३.३६.५९ ॥
હજારો પુત્રો અને પત્નીઓ, સેંકડો ઇષ્ટ-અનિષ્ટ, અધિષ્ઠાનના વશથી પ્રાપ્ત થઈને એમ જ વીતી ગયા. ક્યાંય સુખ પ્રાપ્ત ન થયું, ક્યાંય શાશ્વત સ્થિતિ ન મળી.
13.36.60
स्थानैर्महद्भिर्विभ्रंशो दुःखलब्धैः पुनः पुनः ।
धननाशश्च सम्प्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम्।
अध्वगानामिव पथि च्छायामाश्रित्य सङ्गमः ॥ १३.३६.६० ॥
કષ્ટથી મેળવેલાં મહાન સ્થાનોથી વારંવાર પતન થાય છે, ધનનો નાશ પણ થાય છે; કષ્ટથી મેળવેલું તે ધન પણ (ગુમાવાય છે). માર્ગ પર ચાલનારા મુસાફરો છાયાનો આશ્રય લઈને ભેગા થાય તેમ આ સંગમ થાય છે.
13.36.61
एवं कर्मवशो लोको ज्ञातीनां हितसङ्गमः ।
विश्रम्य च पुनर्याति कर्मभिर्दर्शितां गतिम् ॥ १३.३६.६१ ॥
આ રીતે લોક કર્મને વશ છે; સગાંઓનો હિતકારી સંગમ પણ એવો જ છે. વિશ્રામ કરીને ફરી તે પોતાના કર્મોથી દર્શાવેલી ગતિ તરફ જાય છે.
13.36.62
एतदीदृशकं दृष्ट्वा ज्ञात्वा चैव समागमम् ।
को न बिभ्येत्कुरुश्रेष्ठ विष्ठान्नस्येव भोजनात् ॥ १३.३६.६२ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ! આવું જોઈને અને આવો સંગમ જાણીને, વિષ્ઠાના ભોજનથી જેમ કોઈ ડરે, તેમ કોણ ડરશે નહીં?
13.36.63
बुद्धिश्च मे समुत्पन्ना वैष्णवे धर्मविस्तरे ।
तदेष शिरसा पादौ गतोऽस्मि भगवंस्तव।
शरणं च प्रपन्नोऽस्मि गन्तव्ये शरणे ध्रुवे ॥ १३.३६.६३ ॥
વૈષ્ણવ ધર્મના વિસ્તારમાં મારી બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ છે; તેથી હે ભગવન્! મસ્તકથી હું આપના ચરણોમાં આવ્યો છું. પ્રાપ્ય, સ્થિર શરણ એવા આપના શરણનો હું આશ્રય પામ્યો છું.
13.36.64
जन्ममृत्युजराखिन्नस्त्रिभिर्दुःखैर्निपीडितः ।
इच्छामि भवता त्रातुमेभ्यस्त्वत्तो महामते।
तस्याद्य युगधर्मस्य श्रवणात्कुरुपुङ्गव ॥ १३.३६.६४ ॥
જન્મ, મૃત્યુ, જરાથી ખિન્ન, ત્રણે દુઃખોથી પીડિત હું છું; હે મહામતિ! આપ દ્વારા આમાંથી રક્ષા પામવા ઇચ્છું છું; હે કુરુશ્રેષ્ઠ! આજે તે યુગધર્મ સાંભળીને (આ ઇચ્છું છું).
13.36.65
एतदाद्ययुगोद्भूतं त्रेतायां तत्तिरोहितम् ।
स एव धर्ममखिलमृषिर्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १३.३६.६५ ॥
આદ્ય યુગમાં ઉદ્ભવેલો અને ત્રેતા યુગમાં લુપ્ત થયેલો આ ધર્મ, એ જ સંપૂર્ણ ધર્મ ઋષિ દ્વૈપાયને કહ્યો.