મહાભારત · અધ્યાય 13.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.39.1
अधःस्रोतसि सर्गे च तिर्यक्स्रोतसि चैव हि ।
एताभ्यामीश्वरं विन्द्यादूर्ध्वस्रोतस्तथैव च ॥ १३.३९.१ ॥
નીચેના પ્રવાહમાં, સર્જનમાં અને તિરછા પ્રવાહમાં પણ; આ બંને વડે ઈશ્વરને જાણવો, તેમજ ઊર્ધ્વ પ્રવાહ વડે પણ.
13.39.2
कर्मेन्द्रियाणां पञ्चानामीश्वरो बुद्धिगोचरः ।
बुद्धीन्द्रियाणामपि तु ईश्वरो मन उच्यते ॥ १३.३९.२ ॥
પાંચ કર્મેન્દ્રિયોનો ઈશ્વર બુદ્ધિનો વિષય છે; અને બુદ્ધીન્દ્રિયોનો પણ ઈશ્વર મન કહેવાય છે.
13.39.3
मनसः पञ्चभूतानि सगुणान्याहुरीश्वरम् ।
भूतानामीश्वरं विद्याद्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥ १३.३९.३ ॥
મનમાંથી ગુણો સહિત પંચમહાભૂતોને ઈશ્વર કહેવાય છે; ભૂતોના ઈશ્વરને પરમેષ્ઠી બ્રહ્મા જાણવા.
13.39.4
भवान्हि कुशलश्चैव धर्मेष्वेषु परेषु वै ।
कालाग्निरह्नः कल्पान्ते जगद्दहति चांशुभिः ॥ १३.३९.४ ॥
આપ આ શ્રેષ્ઠ ધર્મોમાં ખરેખર કુશળ છો; કલ્પાંતે દિવસે કાલાગ્નિ પોતાનાં કિરણો વડે જગતને બાળે છે.
13.39.5
ततः सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
महाभूतानि दग्धानि स्वां योनिं गमितानि वै ॥ १३.३९.५ ॥
ત્યારે સ્થાવર અને જંગમ સર્વ ભૂતો તથા મહાભૂતો બળીને પોતાની યોનિને પ્રાપ્ત થાય છે.
13.39.6
कूर्मपृष्ठनिभा भूमिर्निर्दग्धकुशकण्टका ।
निर्वृक्षा निस्तृणा चैव दग्धा कालाग्निना तदा ॥ १३.३९.६ ॥
કાચબાની પીઠ જેવી ભૂમિ, કુશ અને કાંટા બળી જતાં, વૃક્ષ વિનાની અને ઘાસ વિનાની થઈને ત્યારે કાલાગ્નિથી બળી જાય છે.
13.39.7
जगत्प्रलीनं जगति जगच्चापि प्रलीयते ।
नष्टिगन्धा तदा सूक्ष्मा जलमेवाभवत्तदा ॥ १३.३९.७ ॥
જગત લીન થાય છે; જગતમાં જગત પણ લીન થાય છે. ત્યારે ગંધ નષ્ટ થઈ સૂક્ષ્મ જળ જ બની જાય છે.
13.39.8
ततो मयूखजालेन सूर्यस्त्वापीयते जलम् ।
रसात्मा लीयते चार्के तथा ब्राह्मणसत्तम ॥ १३.३९.८ ॥
ત્યારે સૂર્ય પોતાના કિરણજાળથી જળને પણ ખેંચી લે છે. હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, રસસ્વરૂપ જળ સૂર્યમાં જ લીન થાય છે.
13.39.9
अन्तरिक्षगतान्भूतान्प्रदहत्यनलस्तदा ।
अग्निभूतं तदा व्योम भवतीत्यभिचक्षते ॥ १३.३९.९ ॥
ત્યારે અગ્નિ અંતરિક્ષમાં રહેલા જીવોને પણ બાળી નાખે છે. ત્યારે આકાશ અગ્નિરૂપ બની જાય છે, એમ કહેવાય છે.
13.39.10
तं तथा विस्फुरद्वह्निं वायुर्जरयते महान् ।
महता बलवेगेन आदत्ते तं हि भानुमान् ॥ १३.३९.१० ॥
તે પ્રજ્વલિત અગ્નિને મહાન વાયુ ક્ષીણ કરે છે. મહાન બળ અને વેગથી સૂર્ય તેને નિશ્ચે ગ્રહણ કરી લે છે.
13.39.11
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत् ॥ १३.३९.११ ॥
વાયુનો ગુણ સ્પર્શ પણ જ્યારે આકાશ ગળી જાય છે, ત્યારે વાયુ શાંત થાય છે; આકાશ શબ્દ વિના રહે છે.
13.39.12
तस्य तं निनदं शब्दमादत्ते वै मनस्तदा ।
स शब्दगुणहीनात्मा तिष्ठते मूर्तिमांस्तु वै ॥ १३.३९.१२ ॥
ત્યારે મન તેના તે ગૂંજતા શબ્દને ગ્રહણ કરે છે. શબ્દગુણરહિત તે સ્વભાવ મૂર્તિમાન રૂપે રહે છે.
13.39.13
भुङ्क्ते च स तदा व्योम मनस्तात दिगात्मकम् ।
व्योमात्मनि विनष्टे तु सङ्कल्पात्मा विवर्धते ॥ १३.३९.१३ ॥
ત્યારે તે આકાશ ભોગવે છે, હે પ્રિય મન, જેનું સ્વરૂપ દિશાઓ છે. આકાશ-સ્વરૂપ આત્મા નષ્ટ થતાં સંકલ્પ-સ્વરૂપ આત્મા વધે છે.
13.39.14
सङ्कल्पात्मानमादत्ते चित्तं वै स्वेन तेजसा ।
चित्तं ग्रसत्यहङ्कारस्तदा वै मुनिसत्तम ॥ १३.३९.१४ ॥
ચિત્ત પોતાના તેજથી સંકલ્પ-સ્વરૂપ આત્માને ગ્રહણ કરે છે. ત્યારે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, અહંકાર ચિત્તને ગળી જાય છે.
13.39.15
विनष्टे च तदा चित्ते अहङ्कारोऽभवन्महान् ।
अहङ्कारं तदादत्ते महान्ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ १३.३९.१५ ॥
ચિત્ત નષ્ટ થતાં ત્યારે મહાન અહંકાર ઉત્પન્ન થયો. ત્યારે મહાન પ્રજાપતિ બ્રહ્મા અહંકારને ગ્રહણ કરે છે.
13.39.16
अभिमाने विनष्टे तु महान्ब्रह्मा विराजते ।
तं तदा त्रिषु लोकेषु मूर्तिष्वेवाग्रमूर्तिजम् ॥ १३.३९.१६ ॥
અભિમાન નષ્ટ થતાં મહાન બ્રહ્મા પ્રકાશે છે. ત્યારે ત્રણે લોકમાં, મૂર્તિઓમાં જ, અગ્રમૂર્તિથી જન્મેલા તરીકે તે દેખાય છે.
13.39.17
येन विश्वमिदं कृत्स्नं निर्मितं वै गुणार्थिना ।
मूर्तं जलेचरमपि व्यवसायगुणात्मकम्।
ग्रसिष्णुर्भगवान्ब्रह्मा व्यक्ताव्यक्तमसंशयम् ॥ १३.३९.१७ ॥
ગુણોની ઇચ્છાથી જેણે આ સમગ્ર વિશ્વ રચ્યું, મૂર્ત અને જળચરને પણ, જેનું સ્વરૂપ ઉદ્યમ અને ગુણ છે, તે ભગવાન બ્રહ્મા નિઃસંશય વ્યક્ત અને અવ્યક્તને ગ્રસવા તત્પર છે.
13.39.18
एषोऽव्ययस्य प्रलयो मया ते परिकीर्तितः ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम् ॥ १३.३९.१८ ॥
અવ્યયનો આ પ્રલય મેં તને વર્ણવ્યો. હવે અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદૈવ પણ સાંભળ.
13.39.19
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्मं शब्दोधिभूतं दिशोधिदैवतं ॥ १३.३९.१९ ॥
આકાશ પ્રથમ ભૂત છે; શ્રવણ અધ્યાત્મ છે; શબ્દ અધિભૂત છે; દિશાઓ અધિદૈવત છે.
13.39.20
वायुर्द्वितीयं भूतं त्वगध्यात्मं स्पर्शोधिभूतं विद्युदधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२० ॥
વાયુ બીજું ભૂત છે; ત્વચા અધ્યાત્મ છે; સ્પર્શ અધિભૂત છે; વીજળી અધિદૈવત છે.
13.39.21
ज्योतिस्तृतीयं भूतं चक्षुरध्यात्मं रूपमधिभूतं सूर्योधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२१ ॥
જ્યોતિ ત્રીજું ભૂત છે; ચક્ષુ અધ્યાત્મ છે; રૂપ અધિભૂત છે; સૂર્ય અધિદૈવત છે.
13.39.22
आपश्चतुर्थं भूतं जिह्वाध्यात्मं रसोधिभूतं वरुणोधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२२ ॥
જળ ચોથું ભૂત છે; જીભ અધ્યાત્મ છે; રસ અધિભૂત છે; વરુણ અધિદૈવત છે.
13.39.23
पृथिवी पञ्चमं भूतं ध्राणमध्यात्मं गन्धोधिभूतं वायुरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२३ ॥
પૃથ્વી પાંચમું ભૂત છે; ઘ્રાણ અધ્યાત્મ છે; ગંધ અધિભૂત છે; વાયુ અધિદૈવત છે.
13.39.24
पाञ्चभौतिकमेतच्चतुष्टयं वर्णितम्। अत ऊर्ध्वमिन्द्रियमनुवर्णयिष्यामः ॥ १३.३९.२४ ॥
પંચમહાભૂતાત્મક આ ચતુષ્ટય વર્ણવાયું. હવે ઇન્દ્રિયોનું વર્ણન કરીશું.
13.39.25
पादावध्यात्मं गन्तव्यमधिभूतं विष्णुरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२५ ॥
પગ અધ્યાત્મ છે; ચાલવું તેનું કર્તવ્ય; અધિભૂત તેનો વિષય; અધિદૈવત વિષ્ણુ છે.
13.39.26
हस्तावध्यात्मं कर्तव्यमधिभूतमिन्द्रोऽधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२६ ॥
હાથ અધ્યાત્મ છે; કર્મ કરવું તેનું કર્તવ્ય; અધિભૂત તેનો વિષય; અધિદૈવત ઇન્દ્ર છે.
13.39.27
पायुरध्यात्मं विसर्गोऽधिभूतं मित्रोऽधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२७ ॥
ગુદા અધ્યાત્મ છે; વિસર્ગ અધિભૂત છે; અધિદૈવત મિત્ર છે.
13.39.28
उपस्थोऽध्यात्ममानन्दोऽधिभूतं प्रजापतिरवधिदैवतं स्यात्। ॥ १३.३९.२८ ॥
ઉપસ્થ અધ્યાત્મ છે; આનંદ અધિભૂત છે; અધિદૈવત પ્રજાપતિ છે.
13.39.29
वागध्यात्मं वक्तव्यमधिभूतमग्निरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२९ ॥
વાણી અધ્યાત્મ છે; બોલવું તેનું કર્તવ્ય; અધિભૂત તેનો વિષય; અધિદૈવત અગ્નિ છે.
13.39.30
मनोऽध्यात्मं मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रमा अधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.३० ॥
મન અધ્યાત્મ છે; મનન તેનું કર્તવ્ય; અધિભૂત તેનો વિષય; અધિદૈવત ચંદ્રમા છે.
13.39.31
अहङ्कारोऽध्यात्ममभिमानोऽधिभूतं विरिञ्चोऽधिदैवतं स्यात्। ॥ १३.३९.३१ ॥
અહંકાર અધ્યાત્મ છે, અભિમાન અધિભૂત છે, અને વિરિંચિ અધિદૈવત છે.
13.39.32
बुद्धिरध्यात्मं व्यवसायोऽधिभूतं ब्रह्माधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.३२ ॥
બુદ્ધિ અધ્યાત્મ છે, વ્યવસાય અધિભૂત છે, અને બ્રહ્મા અધિદૈવત છે.
13.39.33
एवमव्यक्तो भगवान्सकृत्कृत्स्नान्कुरुते सम्हरते च। कस्मात्क्रीडार्थम् ॥ १३.३९.३३ ॥
આ રીતે અવ્યક્ત ભગવાન એક જ વારમાં સર્વને સર્જે છે અને સંહારે છે. શા માટે? ક્રીડા માટે.
13.39.34
यथाऽऽदित्योंऽशुजालं क्षिपति सम्हरते च एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरते च ॥ १३.३९.३४ ॥
જેમ સૂર્ય કિરણજાળ ફેંકે છે અને ફરી સમેટી લે છે, તેમ અવ્યક્ત ગુણોને સર્જે છે અને સંહારે છે.
13.39.35
यथाऽर्णवादूर्मिमालानिच यश्चोर्ध्वमुत्तिष्ठते सम्हरते च ।
यथा चान्तरिक्षादभ्रमाकाशमुत्तिष्ठति स्तनितगर्जितोन्मिश्रं तद्वत्तत्रैव प्राणशत्।
एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरति च ॥ १३.३९.३५ ॥
સાગરમાંથી તરંગમાળા ઊઠીને ફરી શાંત થાય છે, અને આકાશમાંથી ગર્જના સાથે મેઘ ઊઠે છે; તેમ ત્યાં જ પ્રાણ કાર્ય કરે છે. આ રીતે અવ્યક્ત ગુણોને સર્જે છે અને સંહારે છે.
13.39.36
यथा कूर्मोऽङ्गानि कामात्प्रसारयते पुनश्च प्रवेशयति एवमव्यक्तो भगवान्लोकान्प्रकाशयति प्रवेशयते च ॥ १३.३९.३६ ॥
કાચબો ઇચ્છા પ્રમાણે પોતાના અંગો ફેલાવે છે અને ફરી સંકેલી લે છે, તેમ અવ્યક્ત ભગવાન લોકોને પ્રકાશિત કરે છે અને તેમને લીન કરે છે.
13.39.37
एवं चेतनश्च भगवान्पञ्चविंशः शुचिस्तेनाधिष्ठिता प्रकृतिश्चेतयति नित्यं सहधर्मा च। भगवतोऽव्यक्तस्य क्रियावतोक्रियावतश्च प्रकृतिः क्रियावानजरामरः क्षेत्रज्ञो नारायणाख्यः पुरुषः ॥ १३.३९.३७ ॥
આ રીતે ચેતન ભગવાન પચ્ચીસમું તત્ત્વ છે, તે પવિત્ર છે. તેમના દ્વારા અધિષ્ઠિત પ્રકૃતિ સદા ચેતના જગાડે છે અને તેમની સાથે સમાન સ્વભાવની છે. અવ્યક્ત ભગવાનની પ્રકૃતિ ક્રિયાશીલ અને અક્રિયાશીલ છે; ક્રિયાશીલ પ્રકૃતિ જરા-મૃત્યુરહિત ક્ષેત્રજ્ઞ છે, નારાયણ નામનો પુરુષ.
13.39.38
इत्येतन्नारदायोक्तं कुमारेण च धीमता ।
एतच्छ्रुत्वा द्विजो राजन्सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ १३.३९.३८ ॥
આ રીતે આ બુદ્ધિમાન કુમારે નારદને કહ્યું. હે રાજન, આ સાંભળનાર દ્વિજ સર્વ યજ્ઞોનું ફળ પામે.