ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 13.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.39.1
अधःस्रोतसि सर्गे च तिर्यक्स्रोतसि चैव हि ।
एताभ्यामीश्वरं विन्द्यादूर्ध्वस्रोतस्तथैव च ॥ १३.३९.१ ॥
ତଳ ସ୍ରୋତରେ, ସୃଷ୍ଟିରେ ଏବଂ ତିର୍ଯ୍ୟକ ସ୍ରୋତରେ ମଧ୍ୟ; ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସେହିପରି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସ୍ରୋତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
13.39.2
कर्मेन्द्रियाणां पञ्चानामीश्वरो बुद्धिगोचरः ।
बुद्धीन्द्रियाणामपि तु ईश्वरो मन उच्यते ॥ १३.३९.२ ॥
ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର ଈଶ୍ୱର ବୁଦ୍ଧିର ବିଷୟ; ଏବଂ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ମନ କୁହାଯାଏ।
13.39.3
मनसः पञ्चभूतानि सगुणान्याहुरीश्वरम् ।
भूतानामीश्वरं विद्याद्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥ १३.३९.३ ॥
ମନରୁ ଗୁଣ ସହିତ ପଞ୍ଚମହାଭୂତକୁ ଈଶ୍ୱର କୁହାଯାଏ; ଭୂତମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
13.39.4
भवान्हि कुशलश्चैव धर्मेष्वेषु परेषु वै ।
कालाग्निरह्नः कल्पान्ते जगद्दहति चांशुभिः ॥ १३.३९.४ ॥
ଆପଣ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚୟ ନିପୁଣ; କଳ୍ପାନ୍ତରେ, ଦିନରେ, କାଳାଗ୍ନି ନିଜ କିରଣରେ ଜଗତକୁ ଦହନ କରେ।
13.39.5
ततः सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
महाभूतानि दग्धानि स्वां योनिं गमितानि वै ॥ १३.३९.५ ॥
ତା'ପରେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ମହାଭୂତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ଯୋନିକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।
13.39.6
कूर्मपृष्ठनिभा भूमिर्निर्दग्धकुशकण्टका ।
निर्वृक्षा निस्तृणा चैव दग्धा कालाग्निना तदा ॥ १३.३९.६ ॥
କଇଁଛ ପିଠି ପରି ପୃଥିବୀ, କୁଶ ଓ କଣ୍ଟା ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ବୃକ୍ଷହୀନ ଓ ତୃଣହୀନ ହୋଇ ସେତେବେଳେ କାଳାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ।
13.39.7
जगत्प्रलीनं जगति जगच्चापि प्रलीयते ।
नष्टिगन्धा तदा सूक्ष्मा जलमेवाभवत्तदा ॥ १३.३९.७ ॥
ଜଗତ ବିଲୀନ ହୁଏ; ଜଗତରେ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ବିଲୀନ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଗନ୍ଧ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳ ହିଁ ହୋଇଯାଏ।
13.39.8
ततो मयूखजालेन सूर्यस्त्वापीयते जलम् ।
रसात्मा लीयते चार्के तथा ब्राह्मणसत्तम ॥ १३.३९.८ ॥
ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ରଶ୍ମିଜାଳରେ ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ଟାଣି ନିଏ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରସସ୍ୱରୂପ ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ହିଁ ବିଲୀନ ହୁଏ।
13.39.9
अन्तरिक्षगतान्भूतान्प्रदहत्यनलस्तदा ।
अग्निभूतं तदा व्योम भवतीत्यभिचक्षते ॥ १३.३९.९ ॥
ସେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଅନ୍ତରୀକ୍ଷରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦହନ କରେ। ସେତେବେଳେ ଆକାଶ ଅଗ୍ନିରୂପ ହୋଇଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
13.39.10
तं तथा विस्फुरद्वह्निं वायुर्जरयते महान् ।
महता बलवेगेन आदत्ते तं हि भानुमान् ॥ १३.३९.१० ॥
ସେହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ମହାନ ବାୟୁ କ୍ଷୟ କରେ। ମହାବଳ ଓ ବେଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
13.39.11
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत् ॥ १३.३९.११ ॥
ବାୟୁର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶକୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ଗ୍ରାସ କଲେ, ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଆକାଶ ଶବ୍ଦହୀନ ହୋଇ ରହେ।
13.39.12
तस्य तं निनदं शब्दमादत्ते वै मनस्तदा ।
स शब्दगुणहीनात्मा तिष्ठते मूर्तिमांस्तु वै ॥ १३.३९.१२ ॥
ସେତେବେଳେ ମନ ତାହାର ସେହି ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ଶବ୍ଦକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଶବ୍ଦଗୁଣହୀନ ସେହି ସ୍ୱରୂପ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ହୋଇ ରହେ।
13.39.13
भुङ्क्ते च स तदा व्योम मनस्तात दिगात्मकम् ।
व्योमात्मनि विनष्टे तु सङ्कल्पात्मा विवर्धते ॥ १३.३९.१३ ॥
ସେତେବେଳେ ସେ ଆକାଶକୁ ଭୋଗ କରେ, ହେ ପ୍ରିୟ ମନ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଦିଗ। ଆକାଶ-ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସଂକଳ୍ପ-ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ବଢ଼େ।
13.39.14
सङ्कल्पात्मानमादत्ते चित्तं वै स्वेन तेजसा ।
चित्तं ग्रसत्यहङ्कारस्तदा वै मुनिसत्तम ॥ १३.३९.१४ ॥
ଚିତ୍ତ ନିଜ ତେଜରେ ସଂକଳ୍ପ-ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ସେତେବେଳେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅହଙ୍କାର ଚିତ୍ତକୁ ଗ୍ରାସ କରେ।
13.39.15
विनष्टे च तदा चित्ते अहङ्कारोऽभवन्महान् ।
अहङ्कारं तदादत्ते महान्ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ १३.३९.१५ ॥
ଚିତ୍ତ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେତେବେଳେ ମହାନ ଅହଙ୍କାର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେତେବେଳେ ମହାନ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ଅହଙ୍କାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
13.39.16
अभिमाने विनष्टे तु महान्ब्रह्मा विराजते ।
तं तदा त्रिषु लोकेषु मूर्तिष्वेवाग्रमूर्तिजम् ॥ १३.३९.१६ ॥
ଅଭିମାନ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମହାନ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ତିନି ଲୋକରେ, ରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅଗ୍ରମୂର୍ତ୍ତିରୁ ଜାତ ଭାବେ ସେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
13.39.17
येन विश्वमिदं कृत्स्नं निर्मितं वै गुणार्थिना ।
मूर्तं जलेचरमपि व्यवसायगुणात्मकम्।
ग्रसिष्णुर्भगवान्ब्रह्मा व्यक्ताव्यक्तमसंशयम् ॥ १३.३९.१७ ॥
ଗୁଣ ଇଚ୍ଛା କରି ଯେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଜଳଚର ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଗୁଣ, ସେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
13.39.18
एषोऽव्ययस्य प्रलयो मया ते परिकीर्तितः ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम् ॥ १३.३९.१८ ॥
ଅବ୍ୟୟଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଳୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, ଅଧିଭୂତ ଓ ଅଧିଦୈବ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
13.39.19
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्मं शब्दोधिभूतं दिशोधिदैवतं ॥ १३.३९.१९ ॥
ଆକାଶ ପ୍ରଥମ ଭୂତ; ଶ୍ରବଣ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ଶବ୍ଦ ଅଧିଭୂତ; ଦିଗ ଅଧିଦୈବତ।
13.39.20
वायुर्द्वितीयं भूतं त्वगध्यात्मं स्पर्शोधिभूतं विद्युदधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२० ॥
ବାୟୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭୂତ; ତ୍ୱଚା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ସ୍ପର୍ଶ ଅଧିଭୂତ; ବିଦ୍ୟୁତ ଅଧିଦୈବତ।
13.39.21
ज्योतिस्तृतीयं भूतं चक्षुरध्यात्मं रूपमधिभूतं सूर्योधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२१ ॥
ଜ୍ୟୋତି ତୃତୀୟ ଭୂତ; ଚକ୍ଷୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ରୂପ ଅଧିଭୂତ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଧିଦୈବତ।
13.39.22
आपश्चतुर्थं भूतं जिह्वाध्यात्मं रसोधिभूतं वरुणोधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२२ ॥
ଜଳ ଚତୁର୍ଥ ଭୂତ; ଜିଭ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ରସ ଅଧିଭୂତ; ବରୁଣ ଅଧିଦୈବତ।
13.39.23
पृथिवी पञ्चमं भूतं ध्राणमध्यात्मं गन्धोधिभूतं वायुरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२३ ॥
ପୃଥିବୀ ପଞ୍ଚମ ଭୂତ; ନାସିକା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ଗନ୍ଧ ଅଧିଭୂତ; ବାୟୁ ଅଧିଦୈବତ।
13.39.24
पाञ्चभौतिकमेतच्चतुष्टयं वर्णितम्। अत ऊर्ध्वमिन्द्रियमनुवर्णयिष्यामः ॥ १३.३९.२४ ॥
ପଞ୍ଚମହାଭୂତାତ୍ମକ ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା। ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବୁ।
13.39.25
पादावध्यात्मं गन्तव्यमधिभूतं विष्णुरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२५ ॥
ପାଦ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ଗମନ ତାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଅଧିଭୂତ ତାର ବିଷୟ; ଅଧିଦୈବତ ବିଷ୍ଣୁ।
13.39.26
हस्तावध्यात्मं कर्तव्यमधिभूतमिन्द्रोऽधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२६ ॥
ହାତ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; କର୍ମ କରିବା ତାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଅଧିଭୂତ ତାର ବିଷୟ; ଅଧିଦୈବତ ଇନ୍ଦ୍ର।
13.39.27
पायुरध्यात्मं विसर्गोऽधिभूतं मित्रोऽधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२७ ॥
ପାୟୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ବିସର୍ଗ ଅଧିଭୂତ; ଅଧିଦୈବତ ମିତ୍ର।
13.39.28
उपस्थोऽध्यात्ममानन्दोऽधिभूतं प्रजापतिरवधिदैवतं स्यात्। ॥ १३.३९.२८ ॥
ଉପସ୍ଥ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ଆନନ୍ଦ ଅଧିଭୂତ; ଅଧିଦୈବତ ପ୍ରଜାପତି।
13.39.29
वागध्यात्मं वक्तव्यमधिभूतमग्निरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२९ ॥
ବାକ୍ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; କହିବା ତାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଅଧିଭୂତ ତାର ବିଷୟ; ଅଧିଦୈବତ ଅଗ୍ନି।
13.39.30
मनोऽध्यात्मं मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रमा अधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.३० ॥
ମନ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ; ଚିନ୍ତା କରିବା ତାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଅଧିଭୂତ ତାର ବିଷୟ; ଅଧିଦୈବତ ଚନ୍ଦ୍ରମା।
13.39.31
अहङ्कारोऽध्यात्ममभिमानोऽधिभूतं विरिञ्चोऽधिदैवतं स्यात्। ॥ १३.३९.३१ ॥
ଅହଙ୍କାର ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, ଅଭିମାନ ଅଧିଭୂତ ଏବଂ ବିରିଞ୍ଚି ଅଧିଦୈବତ।
13.39.32
बुद्धिरध्यात्मं व्यवसायोऽधिभूतं ब्रह्माधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.३२ ॥
ବୁଦ୍ଧି ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, ବ୍ୟବସାୟ ଅଧିଭୂତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଅଧିଦୈବତ।
13.39.33
एवमव्यक्तो भगवान्सकृत्कृत्स्नान्कुरुते सम्हरते च। कस्मात्क्रीडार्थम् ॥ १३.३९.३३ ॥
ଏହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭଗବାନ ଏକାଥରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି। କାହିଁକି? କ୍ରୀଡ଼ା ପାଇଁ।
13.39.34
यथाऽऽदित्योंऽशुजालं क्षिपति सम्हरते च एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरते च ॥ १३.३९.३४ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି କିରଣଜାଲ ପକାନ୍ତି ଓ ପୁଣି ସଂହରନ୍ତି, ସେହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଗୁଣସମୂହ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି।
13.39.35
यथाऽर्णवादूर्मिमालानिच यश्चोर्ध्वमुत्तिष्ठते सम्हरते च ।
यथा चान्तरिक्षादभ्रमाकाशमुत्तिष्ठति स्तनितगर्जितोन्मिश्रं तद्वत्तत्रैव प्राणशत्।
एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरति च ॥ १३.३९.३५ ॥
ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗମାଳା ଉଠି ପୁଣି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଆକାଶରୁ ଗର୍ଜନ ସହ ମେଘ ଉଠେ; ସେହିପରି ସେଠାରେ ହିଁ ପ୍ରାଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଗୁଣସମୂହ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି।
13.39.36
यथा कूर्मोऽङ्गानि कामात्प्रसारयते पुनश्च प्रवेशयति एवमव्यक्तो भगवान्लोकान्प्रकाशयति प्रवेशयते च ॥ १३.३९.३६ ॥
କଇଁଛ ଯେପରି ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନିଜର ଅଙ୍ଗ ପ୍ରସାରଣ କରେ ଓ ପୁଣି ଭିତରକୁ ଟାଣେ, ସେହିପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭଗବାନ ଲୋକସମୂହକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଓ ଲୀନ କରନ୍ତି।
13.39.37
एवं चेतनश्च भगवान्पञ्चविंशः शुचिस्तेनाधिष्ठिता प्रकृतिश्चेतयति नित्यं सहधर्मा च। भगवतोऽव्यक्तस्य क्रियावतोक्रियावतश्च प्रकृतिः क्रियावानजरामरः क्षेत्रज्ञो नारायणाख्यः पुरुषः ॥ १३.३९.३७ ॥
ଏହିପରି ଚେତନ ଭଗବାନ ପଞ୍ଚବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ସେ ପବିତ୍ର। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ପ୍ରକୃତି ସର୍ବଦା ଚେତନା ଜାଗ୍ରତ କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ସମାନ ସ୍ୱଭାବ ବିଶିଷ୍ଟ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରକୃତି କ୍ରିୟାଶୀଳ ଓ ଅକ୍ରିୟାଶୀଳ; କ୍ରିୟାଶୀଳ ପ୍ରକୃତି ଜରା-ମୃତ୍ୟୁହୀନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ନାରାୟଣ ନାମକ ପୁରୁଷ।
13.39.38
इत्येतन्नारदायोक्तं कुमारेण च धीमता ।
एतच्छ्रुत्वा द्विजो राजन्सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ १३.३९.३८ ॥
ଏହିପରି ଏହା ନାରଦଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ କୁମାର କହିଥିଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ଶୁଣିଲେ ଦ୍ୱିଜ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଇବ।