महाभारत · अध्याय 13.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.39.1
अधःस्रोतसि सर्गे च तिर्यक्स्रोतसि चैव हि ।
एताभ्यामीश्वरं विन्द्यादूर्ध्वस्रोतस्तथैव च ॥ १३.३९.१ ॥
खालच्या प्रवाहात, सृष्टीत आणि आडव्या प्रवाहातही; या दोहोंनी ईश्वराला जाणावे, तसेच वरच्या प्रवाहानेही.
13.39.2
कर्मेन्द्रियाणां पञ्चानामीश्वरो बुद्धिगोचरः ।
बुद्धीन्द्रियाणामपि तु ईश्वरो मन उच्यते ॥ १३.३९.२ ॥
पाच कर्मेंद्रियांचा ईश्वर बुद्धीला गोचर आहे; आणि ज्ञानेंद्रियांचाही ईश्वर मन असे म्हटले जाते.
13.39.3
मनसः पञ्चभूतानि सगुणान्याहुरीश्वरम् ।
भूतानामीश्वरं विद्याद्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥ १३.३९.३ ॥
मनापासून सगुण पंचमहाभूते ईश्वर म्हणतात; भूतांचा ईश्वर परमेष्ठी ब्रह्मदेव आहे असे जाणावे.
13.39.4
भवान्हि कुशलश्चैव धर्मेष्वेषु परेषु वै ।
कालाग्निरह्नः कल्पान्ते जगद्दहति चांशुभिः ॥ १३.३९.४ ॥
आपण या श्रेष्ठ धर्मांमध्ये खरोखर निपुण आहात; कल्पान्ती दिवसा कालाग्नी आपल्या किरणांनी जग जाळतो.
13.39.5
ततः सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
महाभूतानि दग्धानि स्वां योनिं गमितानि वै ॥ १३.३९.५ ॥
मग स्थावर आणि जंगम सर्व भूते व महाभूते दग्ध होऊन आपल्या मूळ योनीला जातात.
13.39.6
कूर्मपृष्ठनिभा भूमिर्निर्दग्धकुशकण्टका ।
निर्वृक्षा निस्तृणा चैव दग्धा कालाग्निना तदा ॥ १३.३९.६ ॥
कासवाच्या पाठीसारखी भूमी, कुश व काटे जळून, वृक्षरहित व तृणरहित होऊन, तेव्हा कालाग्नीने दग्ध होते.
13.39.7
जगत्प्रलीनं जगति जगच्चापि प्रलीयते ।
नष्टिगन्धा तदा सूक्ष्मा जलमेवाभवत्तदा ॥ १३.३९.७ ॥
जग लीन होते; जगात जगही लीन होते. तेव्हा गंध नष्ट होऊन सूक्ष्म जलच होते.
13.39.8
ततो मयूखजालेन सूर्यस्त्वापीयते जलम् ।
रसात्मा लीयते चार्के तथा ब्राह्मणसत्तम ॥ १३.३९.८ ॥
तेव्हा सूर्य आपल्या किरणजालाने पाणीही ओढून घेतो. हे ब्राह्मणश्रेष्ठा, रसस्वरूप पाणी सूर्यातच लीन होते.
13.39.9
अन्तरिक्षगतान्भूतान्प्रदहत्यनलस्तदा ।
अग्निभूतं तदा व्योम भवतीत्यभिचक्षते ॥ १३.३९.९ ॥
तेव्हा अग्नी आकाशातील प्राण्यांनाही जाळतो. तेव्हा आकाश अग्निरूप होते, असे म्हणतात.
13.39.10
तं तथा विस्फुरद्वह्निं वायुर्जरयते महान् ।
महता बलवेगेन आदत्ते तं हि भानुमान् ॥ १३.३९.१० ॥
त्या प्रज्वलित अग्नीला महान वारा झिजवतो. महान बल आणि वेगाने सूर्य खरोखर तो अग्नी घेतो.
13.39.11
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत् ॥ १३.३९.११ ॥
वायूचा गुण असलेला स्पर्शही जेव्हा आकाश गिळते, तेव्हा वारा शांत होतो; आकाश ध्वनिविरहित राहते.
13.39.12
तस्य तं निनदं शब्दमादत्ते वै मनस्तदा ।
स शब्दगुणहीनात्मा तिष्ठते मूर्तिमांस्तु वै ॥ १३.३९.१२ ॥
तेव्हा मन त्याचा तो घुमणारा ध्वनी घेतो. शब्दगुणरहित तो आत्मा मूर्तिमान रूपात राहतो.
13.39.13
भुङ्क्ते च स तदा व्योम मनस्तात दिगात्मकम् ।
व्योमात्मनि विनष्टे तु सङ्कल्पात्मा विवर्धते ॥ १३.३९.१३ ॥
तेव्हा तो आकाश भोगतो, हे प्रिय मना, ज्याचे स्वरूप दिशा आहे. आकाशरूप आत्मा नष्ट झाल्यावर संकल्परूप आत्मा वाढतो.
13.39.14
सङ्कल्पात्मानमादत्ते चित्तं वै स्वेन तेजसा ।
चित्तं ग्रसत्यहङ्कारस्तदा वै मुनिसत्तम ॥ १३.३९.१४ ॥
चित्त आपल्या तेजाने संकल्परूप आत्म्याला ग्रहण करते. तेव्हा, हे मुनिश्रेष्ठा, अहंकार चित्ताला गिळतो.
13.39.15
विनष्टे च तदा चित्ते अहङ्कारोऽभवन्महान् ।
अहङ्कारं तदादत्ते महान्ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ १३.३९.१५ ॥
चित्त नष्ट झाल्यावर तेव्हा महान अहंकार उत्पन्न झाला. तेव्हा महान प्रजापती ब्रह्मा अहंकाराला ग्रहण करतात.
13.39.16
अभिमाने विनष्टे तु महान्ब्रह्मा विराजते ।
तं तदा त्रिषु लोकेषु मूर्तिष्वेवाग्रमूर्तिजम् ॥ १३.३९.१६ ॥
अभिमान नष्ट झाल्यावर महान ब्रह्मा प्रकाशतो. तेव्हा तिन्ही लोकांत, मूर्तींमध्येच, अग्रमूर्तीपासून जन्मलेला म्हणून तो दिसतो.
13.39.17
येन विश्वमिदं कृत्स्नं निर्मितं वै गुणार्थिना ।
मूर्तं जलेचरमपि व्यवसायगुणात्मकम्।
ग्रसिष्णुर्भगवान्ब्रह्मा व्यक्ताव्यक्तमसंशयम् ॥ १३.३९.१७ ॥
गुणांची इच्छा धरून ज्याने हे सर्व विश्व निर्माण केले, मूर्त आणि जलचरांनाही, ज्याचे स्वरूप उद्योग आणि गुण आहे, तो भगवान ब्रह्मा निःसंशय व्यक्त आणि अव्यक्त गिळण्यास सज्ज आहे.
13.39.18
एषोऽव्ययस्य प्रलयो मया ते परिकीर्तितः ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम् ॥ १३.३९.१८ ॥
अव्ययाचा हा प्रलय मी तुला वर्णन केला आहे. आता अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैव ऐक.
13.39.19
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्मं शब्दोधिभूतं दिशोधिदैवतं ॥ १३.३९.१९ ॥
आकाश हे पहिले भूत; श्रवण हे अध्यात्म; शब्द हा अधिभूत; दिशा ह्या अधिदैवत.
13.39.20
वायुर्द्वितीयं भूतं त्वगध्यात्मं स्पर्शोधिभूतं विद्युदधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२० ॥
वायू हे दुसरे भूत; त्वचा हे अध्यात्म; स्पर्श हा अधिभूत; वीज ही अधिदैवत आहे.
13.39.21
ज्योतिस्तृतीयं भूतं चक्षुरध्यात्मं रूपमधिभूतं सूर्योधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२१ ॥
तेज हे तिसरे भूत; डोळा हे अध्यात्म; रूप हे अधिभूत; सूर्य हे अधिदैवत आहे.
13.39.22
आपश्चतुर्थं भूतं जिह्वाध्यात्मं रसोधिभूतं वरुणोधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२२ ॥
आप हे चौथे भूत; जिव्हा हे अध्यात्म; रस हा अधिभूत; वरुण हा अधिदैवत आहे.
13.39.23
पृथिवी पञ्चमं भूतं ध्राणमध्यात्मं गन्धोधिभूतं वायुरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२३ ॥
पृथ्वी हे पाचवे भूत; घ्राण हे अध्यात्म; गंध हा अधिभूत; वायू हा अधिदैवत आहे.
13.39.24
पाञ्चभौतिकमेतच्चतुष्टयं वर्णितम्। अत ऊर्ध्वमिन्द्रियमनुवर्णयिष्यामः ॥ १३.३९.२४ ॥
पंचमहाभूतात्मक हे चतुष्टय वर्णिले गेले. आता इंद्रियांचे वर्णन करू.
13.39.25
पादावध्यात्मं गन्तव्यमधिभूतं विष्णुरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२५ ॥
पाय अध्यात्म आहेत; चालणे हे त्यांचे कर्तव्य; अधिभूत त्याचा विषय; अधिदैवत विष्णू आहेत.
13.39.26
हस्तावध्यात्मं कर्तव्यमधिभूतमिन्द्रोऽधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२६ ॥
हात अध्यात्म आहेत; कर्म करणे हे त्यांचे कर्तव्य; अधिभूत त्याचा विषय; अधिदैवत इंद्र आहे.
13.39.27
पायुरध्यात्मं विसर्गोऽधिभूतं मित्रोऽधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२७ ॥
गुदद्वार अध्यात्म आहे; विसर्ग अधिभूत आहे; अधिदैवत मित्र आहेत.
13.39.28
उपस्थोऽध्यात्ममानन्दोऽधिभूतं प्रजापतिरवधिदैवतं स्यात्। ॥ १३.३९.२८ ॥
उपस्थ अध्यात्म आहे; आनंद अधिभूत आहे; अधिदैवत प्रजापती आहेत.
13.39.29
वागध्यात्मं वक्तव्यमधिभूतमग्निरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२९ ॥
वाणी अध्यात्म आहे; बोलणे हे तिचे कर्तव्य; अधिभूत तिचा विषय; अधिदैवत अग्नी आहे.
13.39.30
मनोऽध्यात्मं मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रमा अधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.३० ॥
मन अध्यात्म आहे; मनन हे त्याचे कर्तव्य; अधिभूत त्याचा विषय; अधिदैवत चंद्र आहे.
13.39.31
अहङ्कारोऽध्यात्ममभिमानोऽधिभूतं विरिञ्चोऽधिदैवतं स्यात्। ॥ १३.३९.३१ ॥
अहंकार अध्यात्म, अभिमान अधिभूत आणि विरिंची अधिदैवत होय.
13.39.32
बुद्धिरध्यात्मं व्यवसायोऽधिभूतं ब्रह्माधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.३२ ॥
बुद्धी अध्यात्म, व्यवसाय अधिभूत आणि ब्रह्मा अधिदैवत होय.
13.39.33
एवमव्यक्तो भगवान्सकृत्कृत्स्नान्कुरुते सम्हरते च। कस्मात्क्रीडार्थम् ॥ १३.३९.३३ ॥
अशा प्रकारे अव्यक्त भगवान एकदाच सर्व काही निर्माण करतात आणि संहारही करतात. कशासाठी? क्रीडेसाठी.
13.39.34
यथाऽऽदित्योंऽशुजालं क्षिपति सम्हरते च एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरते च ॥ १३.३९.३४ ॥
सूर्य किरणांचे जाळे फेकतो आणि पुन्हा आवरतो, त्याप्रमाणे अव्यक्त गुणांची निर्मिती व संहार करतो.
13.39.35
यथाऽर्णवादूर्मिमालानिच यश्चोर्ध्वमुत्तिष्ठते सम्हरते च ।
यथा चान्तरिक्षादभ्रमाकाशमुत्तिष्ठति स्तनितगर्जितोन्मिश्रं तद्वत्तत्रैव प्राणशत्।
एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरति च ॥ १३.३९.३५ ॥
समुद्रातून लाटांच्या माळा उठतात आणि पुन्हा शांत होतात, आणि आकाशातून गर्जनेसह ढग उठतो; तसाच तेथेच प्राण कार्य करतो. अशा प्रकारे अव्यक्त गुणांची निर्मिती व संहार करतो.
13.39.36
यथा कूर्मोऽङ्गानि कामात्प्रसारयते पुनश्च प्रवेशयति एवमव्यक्तो भगवान्लोकान्प्रकाशयति प्रवेशयते च ॥ १३.३९.३६ ॥
कासव जसे इच्छेनुसार आपले अवयव पसरते आणि पुन्हा आत ओढून घेते, तसेच अव्यक्त भगवान लोकांना प्रकट करतात आणि त्यांना लीन करतात.
13.39.37
एवं चेतनश्च भगवान्पञ्चविंशः शुचिस्तेनाधिष्ठिता प्रकृतिश्चेतयति नित्यं सहधर्मा च। भगवतोऽव्यक्तस्य क्रियावतोक्रियावतश्च प्रकृतिः क्रियावानजरामरः क्षेत्रज्ञो नारायणाख्यः पुरुषः ॥ १३.३९.३७ ॥
अशा प्रकारे चेतन भगवान हे पंचविसावे तत्त्व आहेत, ते पवित्र आहेत. त्यांनी अधिष्ठित केलेली प्रकृती सदैव चेतना जागवते आणि त्यांच्याशी समान स्वभावाची आहे. अव्यक्त भगवंतांची प्रकृती क्रियाशील आणि अक्रियाशील आहे; क्रियाशील प्रकृती जरा-मरणरहित क्षेत्रज्ञ असून नारायण नावाचा पुरुष आहे.
13.39.38
इत्येतन्नारदायोक्तं कुमारेण च धीमता ।
एतच्छ्रुत्वा द्विजो राजन्सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ १३.३९.३८ ॥
अशा प्रकारे हे बुद्धिमान कुमारांनी नारदांना सांगितले. हे राजा, हे ऐकणारा द्विज सर्व यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो.