ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.39
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.39.1
अधःस्रोतसि सर्गे च तिर्यक्स्रोतसि चैव हि ।
एताभ्यामीश्वरं विन्द्यादूर्ध्वस्रोतस्तथैव च ॥ १३.३९.१ ॥
ਹੇਠਲੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਿਰਛੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਵਹਾਅ ਰਾਹੀਂ ਵੀ।
13.39.2
कर्मेन्द्रियाणां पञ्चानामीश्वरो बुद्धिगोचरः ।
बुद्धीन्द्रियाणामपि तु ईश्वरो मन उच्यते ॥ १३.३९.२ ॥
ਪੰਜ ਕਰਮੇਂਦਰੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਈਸ਼ਵਰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.39.3
मनसः पञ्चभूतानि सगुणान्याहुरीश्वरम् ।
भूतानामीश्वरं विद्याद्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥ १३.३९.३ ॥
ਮਨ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਸਹਿਤ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.39.4
भवान्हि कुशलश्चैव धर्मेष्वेषु परेषु वै ।
कालाग्निरह्नः कल्पान्ते जगद्दहति चांशुभिः ॥ १३.३९.४ ॥
ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਉੱਤਮ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ; ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ ਵੇਲੇ, ਕਾਲਾਗਨੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।
13.39.5
ततः सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
महाभूतानि दग्धानि स्वां योनिं गमितानि वै ॥ १३.३९.५ ॥
ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵ ਅਤੇ ਮਹਾਭੂਤ ਸੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.39.6
कूर्मपृष्ठनिभा भूमिर्निर्दग्धकुशकण्टका ।
निर्वृक्षा निस्तृणा चैव दग्धा कालाग्निना तदा ॥ १३.३९.६ ॥
ਕੱਛੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਰਗੀ ਧਰਤੀ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਕੰਡੇ ਸੜ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਘਾਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਲਾਗਨੀ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.39.7
जगत्प्रलीनं जगति जगच्चापि प्रलीयते ।
नष्टिगन्धा तदा सूक्ष्मा जलमेवाभवत्तदा ॥ १३.३९.७ ॥
ਜਗਤ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਗੰਧ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸੂਖਮ ਜਲ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.39.8
ततो मयूखजालेन सूर्यस्त्वापीयते जलम् ।
रसात्मा लीयते चार्के तथा ब्राह्मणसत्तम ॥ १३.३९.८ ॥
ਤਦ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਜਲ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਸ-ਸਰੂਪ ਜਲ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.39.9
अन्तरिक्षगतान्भूतान्प्रदहत्यनलस्तदा ।
अग्निभूतं तदा व्योम भवतीत्यभिचक्षते ॥ १३.३९.९ ॥
ਤਦ ਅਗਨੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਅਗਨੀ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.39.10
तं तथा विस्फुरद्वह्निं वायुर्जरयते महान् ।
महता बलवेगेन आदत्ते तं हि भानुमान् ॥ १३.३९.१० ॥
ਉਸ ਭੜਕਦੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਯੂ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਬਲ ਅਤੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
13.39.11
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत् ॥ १३.३९.११ ॥
ਵਾਯੂ ਦੇ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵਾਯੂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ਬਦ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
13.39.12
तस्य तं निनदं शब्दमादत्ते वै मनस्तदा ।
स शब्दगुणहीनात्मा तिष्ठते मूर्तिमांस्तु वै ॥ १३.३९.१२ ॥
ਤਦ ਮਨ ਉਸ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਸਰੂਪ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
13.39.13
भुङ्क्ते च स तदा व्योम मनस्तात दिगात्मकम् ।
व्योमात्मनि विनष्टे तु सङ्कल्पात्मा विवर्धते ॥ १३.३९.१३ ॥
ਤਦ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਮਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਕਲਪ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਧਦਾ ਹੈ।
13.39.14
सङ्कल्पात्मानमादत्ते चित्तं वै स्वेन तेजसा ।
चित्तं ग्रसत्यहङ्कारस्तदा वै मुनिसत्तम ॥ १३.३९.१४ ॥
ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਦ, ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਹੰਕਾਰ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.39.15
विनष्टे च तदा चित्ते अहङ्कारोऽभवन्महान् ।
अहङ्कारं तदादत्ते महान्ब्रह्मा प्रजापतिः ॥ १३.३९.१५ ॥
ਚਿੱਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਤਦ ਮਹਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਤਦ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.39.16
अभिमाने विनष्टे तु महान्ब्रह्मा विराजते ।
तं तदा त्रिषु लोकेषु मूर्तिष्वेवाग्रमूर्तिजम् ॥ १३.३९.१६ ॥
ਅਭਿਮਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਅਗ੍ਰਮੂਰਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
13.39.17
येन विश्वमिदं कृत्स्नं निर्मितं वै गुणार्थिना ।
मूर्तं जलेचरमपि व्यवसायगुणात्मकम्।
ग्रसिष्णुर्भगवान्ब्रह्मा व्यक्ताव्यक्तमसंशयम् ॥ १३.३९.१७ ॥
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਰਚਿਆ, ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਜਲਚਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।
13.39.18
एषोऽव्ययस्य प्रलयो मया ते परिकीर्तितः ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम् ॥ १३.३९.१८ ॥
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਲਯ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵ ਵੀ ਸੁਣ।
13.39.19
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्मं शब्दोधिभूतं दिशोधिदैवतं ॥ १३.३९.१९ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਪਹਿਲਾ ਭੂਤ ਹੈ; ਸ਼ਰਵਣ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹਨ।
13.39.20
वायुर्द्वितीयं भूतं त्वगध्यात्मं स्पर्शोधिभूतं विद्युदधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२० ॥
ਵਾਯੂ ਦੂਜਾ ਭੂਤ ਹੈ; ਚਮੜੀ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਸਪਰਸ਼ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਬਿਜਲੀ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
13.39.21
ज्योतिस्तृतीयं भूतं चक्षुरध्यात्मं रूपमधिभूतं सूर्योधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२१ ॥
ਜੋਤਿ ਤੀਜਾ ਭੂਤ ਹੈ; ਨੇਤਰ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਰੂਪ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
13.39.22
आपश्चतुर्थं भूतं जिह्वाध्यात्मं रसोधिभूतं वरुणोधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२२ ॥
ਜਲ ਚੌਥਾ ਭੂਤ ਹੈ; ਜੀਭ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਰਸ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
13.39.23
पृथिवी पञ्चमं भूतं ध्राणमध्यात्मं गन्धोधिभूतं वायुरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२३ ॥
ਧਰਤੀ ਪੰਜਵਾਂ ਭੂਤ ਹੈ; ਘਰਾਣ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਗੰਧ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਵਾਯੂ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
13.39.24
पाञ्चभौतिकमेतच्चतुष्टयं वर्णितम्। अत ऊर्ध्वमिन्द्रियमनुवर्णयिष्यामः ॥ १३.३९.२४ ॥
ਪੰਚਭੂਤਾਤਮਕ ਇਹ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਵਰਣਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗੇ।
13.39.25
पादावध्यात्मं गन्तव्यमधिभूतं विष्णुरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२५ ॥
ਪੈਰ ਅਧਿਆਤਮ ਹਨ; ਤੁਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਮ; ਅਧਿਭੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ; ਅਧਿਦੈਵਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਨ।
13.39.26
हस्तावध्यात्मं कर्तव्यमधिभूतमिन्द्रोऽधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२६ ॥
ਹੱਥ ਅਧਿਆਤਮ ਹਨ; ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਤੱਵ; ਅਧਿਭੂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ; ਅਧਿਦੈਵਤ ਇੰਦਰ ਹਨ।
13.39.27
पायुरध्यात्मं विसर्गोऽधिभूतं मित्रोऽधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२७ ॥
ਗੁਦਾ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਵਿਸਰਗ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਅਧਿਦੈਵਤ ਮਿਤ੍ਰ ਹਨ।
13.39.28
उपस्थोऽध्यात्ममानन्दोऽधिभूतं प्रजापतिरवधिदैवतं स्यात्। ॥ १३.३९.२८ ॥
ਉਪਸਥ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਆਨੰਦ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਅਧਿਦੈਵਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ।
13.39.29
वागध्यात्मं वक्तव्यमधिभूतमग्निरधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.२९ ॥
ਵਾਣੀ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਬੋਲਣਾ ਉਸਦਾ ਕਰਤੱਵ; ਅਧਿਭੂਤ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ; ਅਧਿਦੈਵਤ ਅਗਨੀ ਹਨ।
13.39.30
मनोऽध्यात्मं मन्तव्यमधिभूतं चन्द्रमा अधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.३० ॥
ਮਨ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਮਨਨ ਉਸਦਾ ਕਰਤੱਵ; ਅਧਿਭੂਤ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾ; ਅਧਿਦੈਵਤ ਚੰਦਰਮਾ ਹੈ।
13.39.31
अहङ्कारोऽध्यात्ममभिमानोऽधिभूतं विरिञ्चोऽधिदैवतं स्यात्। ॥ १३.३९.३१ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ, ਅਭਿਮਾਨ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰਿੰਚਿ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
13.39.32
बुद्धिरध्यात्मं व्यवसायोऽधिभूतं ब्रह्माधिदैवतं स्यात् ॥ १३.३९.३२ ॥
ਬੁੱਧੀ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ, ਵਿਵਸਾਇ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ।
13.39.33
एवमव्यक्तो भगवान्सकृत्कृत्स्नान्कुरुते सम्हरते च। कस्मात्क्रीडार्थम् ॥ १३.३९.३३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਭਗਵਾਨ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂ? ਖੇਡ ਲਈ।
13.39.34
यथाऽऽदित्योंऽशुजालं क्षिपति सम्हरते च एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरते च ॥ १३.३९.३४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਦਾ ਹੈ।
13.39.35
यथाऽर्णवादूर्मिमालानिच यश्चोर्ध्वमुत्तिष्ठते सम्हरते च ।
यथा चान्तरिक्षादभ्रमाकाशमुत्तिष्ठति स्तनितगर्जितोन्मिश्रं तद्वत्तत्रैव प्राणशत्।
एवमव्यक्तो गुणान्सृजति सम्हरति च ॥ १३.३९.३५ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਗਰਜ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਦਾ ਹੈ।
13.39.36
यथा कूर्मोऽङ्गानि कामात्प्रसारयते पुनश्च प्रवेशयति एवमव्यक्तो भगवान्लोकान्प्रकाशयति प्रवेशयते च ॥ १३.३९.३६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਭਗਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.39.37
एवं चेतनश्च भगवान्पञ्चविंशः शुचिस्तेनाधिष्ठिता प्रकृतिश्चेतयति नित्यं सहधर्मा च। भगवतोऽव्यक्तस्य क्रियावतोक्रियावतश्च प्रकृतिः क्रियावानजरामरः क्षेत्रज्ञो नारायणाख्यः पुरुषः ॥ १३.३९.३७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ ਭਗਵਾਨ ਪੰਝੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਦਾ ਚੇਤਨਾ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਵਿਅਕਤ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ; ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਰਹਿਤ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਹੈ, ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮਕ ਪੁਰਸ਼।
13.39.38
इत्येतन्नारदायोक्तं कुमारेण च धीमता ।
एतच्छ्रुत्वा द्विजो राजन्सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ १३.३९.३८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਵਿਜ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।