महाभारत · अध्याय 13.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.40.1
आत्मन्यग्नौ समाध्नाय य एते कुरुनन्दन ।
द्विजातयो व्रतोपेता जपयज्ञपरायणाः ॥ १३.४०.१ ॥
हे कुरुनंदना, जे जे द्विज आत्म्यात आणि अग्नीत (अग्निहोत्र) स्थापन करून, व्रतांनी युक्त होऊन जपयज्ञात तत्पर असतात—
13.40.2
यजन्त्यारम्भयज्ञैश्च मानसं यज्ञमास्थिताः ।
अग्निभ्यश्च परं नास्ति येषामेषोऽव्यवस्थितः ॥ १३.४०.२ ॥
आरंभयज्ञांनी यजन करणारे, मानसयज्ञाचा आश्रय घेणारे, अग्नींपेक्षा श्रेष्ठ काही नाही असे मानणारे आणि ज्यांचा हा मार्ग अद्याप अनिश्चित आहे—
13.40.3
तेषां गतिर्महाप्राज्ञ कीदृशी किम्पराश्च ते ।
एतदिच्छामि तत्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ॥ १३.४०.३ ॥
हे महाप्राज्ञ पितामह, त्यांची गती कशी आहे, ते कोणत्या परम ध्येयात लीन असतात? हे मी आपल्याकडून यथार्थपणे ऐकू इच्छितो.
13.40.4
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वैकुण्ठस्य च संवादं सुपर्णस्य च भारत ॥ १३.४०.४ ॥
हे भारता, याविषयी तुला एक प्राचीन इतिहास सांगतो—वैकुंठ (विष्णू) आणि सुपर्ण (गरुड) यांचा संवाद.
13.40.5
अमृतस्य समुत्पत्तौ देवानामसुरैः सह ।
षष्टिवर्षसहस्राणि दैवासुरमवर्तत। ॥ १३.४०.५ ॥
अमृत उत्पन्न होताना देव आणि असुर यांच्यात साठ हजार वर्षे दैवासुर युद्ध चालू राहिले.
13.40.6
तत्र देवास्तु दैतेयैर्वध्यन्ते भृशदारुणैः ।
त्रातारं नाधिगच्छन्ति वध्यमाना महासुरैः ॥ १३.४०.६ ॥
तेथे देव अत्यंत भयानक दैत्यांकडून मारले जात होते; महासुरांनी मारले जाताना त्यांना कोणी रक्षणकर्ता सापडत नव्हता.
13.40.7
आर्तास्ते देवदेवेशं प्रपन्नाः शरणैषिणः ।
पितामहं महाप्राज्ञं वध्यमानाः सुरेतरैः ॥ १३.४०.७ ॥
पीडित झालेले ते देवदेवेश्वराला शरण मागत महाप्राज्ञ पितामहाकडे गेले; असुरांकडून ते मारले जात होते.
13.40.8
ता दृष्ट्वा देवता ब्रह्मा सम्भ्रान्तेन्द्रियमानसः ।
वैकुण्ठं शरणं देवं प्रतिपेदे च तैः सह ॥ १३.४०.८ ॥
त्या देवतांना पाहून क्षुब्ध इंद्रिये व मन असलेले ब्रह्मदेव त्यांच्यासह वैकुंठदेवाला शरण गेले.
13.40.9
ततः स देवैः सहितः पद्मयोनिर्नरेश्वर ।
तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा नारायणमनामयम् ॥ १३.४०.९ ॥
नंतर पद्मयोनी ब्रह्मदेव देवतांसह, हे नरेश्वरा, हात जोडून निर्दोष नारायणाची स्तुती करू लागले.
13.40.10
त्वद्रूपचिन्तनान्नाम्नां स्मरणादर्चनादपि ।
तपोयोगादिभिश्चैव श्रेयो यान्ति मनीषिणः ॥ १३.४०.१० ॥
तुझ्या रूपाचे चिंतन, नामस्मरण, पूजन आणि तप-योग इत्यादींनी सुद्धा मनीषी जन परम कल्याण प्राप्त करतात.
13.40.11
भक्तवत्सल पद्माक्ष परमेश्वर पापहन् ।
परमात्माऽविकाराद्य नारायण नमोंस्तु ते ॥ १३.४०.११ ॥
हे भक्तवत्सला, कमलनयना, परमेश्वरा, पापहारा, परमात्मा, निर्विकार आदिपुरुषा नारायणा, तुला नमस्कार असो.
13.40.12
नमस्ते सर्वलोकादे सर्वात्मामितविक्रम ।
सर्वभूतभविष्येश सर्वभूतमहेश्वर ॥ १३.४०.१२ ॥
हे सर्वलोकादी, सर्वात्मा, अमितविक्रमा, सर्वभूत-भविष्याच्या ईशा, सर्वभूत-महेश्वरा, तुला नमस्कार असो.
13.40.13
देवानामपि देवस्त्वं सर्वविद्यापरायणः ।
जगद्वीजसमाहार जगतः परमो ह्यसि ॥ १३.४०.१३ ॥
तू देवांचाही देव आहेस, सर्व विद्यांत निष्ठ आहेस. जगताच्या बीजाचा संग्राहक, तूच जगताचा परम आहेस.
13.40.14
त्रायस्व देवता वीर दानवाद्यैः सुपीडिताः ।
लोकांश्च लोकपालांश्च ऋषींश्च जयतांवर ॥ १३.४०.१४ ॥
हे वीरा, दानव इत्यादींनी अत्यंत पीडित झालेल्या देवांचे रक्षण कर; लोक, लोकपाल आणि ऋषींचेही रक्षण कर, हे विजेत्यांत श्रेष्ठा.
13.40.15
वेदाः साङ्गोपनिषदः सरहस्याः ससङ्ग्रहाः ।
सोङ्काराः सवषट्काराः प्राहुस्त्वां यज्ञमुत्तमम् ॥ १३.४०.१५ ॥
अंग, उपनिषदे, रहस्ये व संग्रहांसह वेद, ओंकार व वषट्कारांसह तुला उत्तम यज्ञ म्हणतात.
13.40.16
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
तपस्विनां तपश्चैव दैवतं देवतास्वपि ॥ १३.४०.१६ ॥
पवित्रांत पवित्र आणि मंगलांत मंगल; तपस्व्यांची तपश्चर्या, देवांमध्येही तूच दैवत आहेस.
13.40.17
एवमादिपुरस्कारैर्ऋक्सामयजुषां गणैः ।
वैकुण्ठं तुष्टुवुर्देवाः सर्वे ब्रह्मर्षिभिः सह ॥ १३.४०.१७ ॥
अशा आदी सन्मानांसह, ऋक्, साम, यजुर्गणांसह, ब्रह्मर्षींसह सर्व देवांनी वैकुंठाची स्तुती केली.
13.40.18
ततोऽन्तरिक्षे वागासीन्मेघगम्भीरनिस्वना ।
जेष्यध्वं दानवान्यूयं मयैव सह सङ्गरे ॥ १३.४०.१८ ॥
तेव्हा आकाशात मेघासारख्या गंभीर स्वराने वाणी झाली: तुम्ही माझ्याच सोबत युद्धात दानवांना जिंकाल.
13.40.19
ततो देवगणानां च दानवानां च युध्यताम् ।
प्रादुरासीन्महातेजाः शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥ १३.४०.१९ ॥
तेव्हा देवगण आणि दानव युद्ध करत असताना, शार्ङ्ग धनुष्य, चक्र आणि गदा धारण करणारा महातेजस्वी प्रकट झाला.
13.40.20
सुपर्णपृष्ठमास्थाय तेजसा प्रदहन्निव ।
व्यधमद्दानवान्सर्वान्बाहुद्रविणतेजसा ॥ १३.४०.२० ॥
गरुडाच्या पाठीवर आरूढ होऊन, तेजाने जाळत असल्यासारखा, बाहुबळाच्या तेजाने त्याने सर्व दानवांना नष्ट केले.
13.40.21
तं समासाद्य समरे दैत्यदानवपुङ्गवाः ।
व्यनश्यन्त महाराज पतङ्गा इव पावकम् ॥ १३.४०.२१ ॥
महाराजा, युद्धात त्याच्यासमोर आलेले दैत्य-दानवांमधील श्रेष्ठ वीर अग्नीजवळ आलेल्या पतंगांप्रमाणे नष्ट झाले.
13.40.22
स विजित्यासुरान्सर्वान्दानवांश्च महामतिः ।
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३.४०.२२ ॥
त्या महामतीने सर्व असुर आणि दानवांना जिंकून, देवांच्या डोळ्यादेखत तिथेच अंतर्धान पावला.
13.40.23
तं दृष्ट्वान्तर्हितं देवा विष्णुं देवामितद्युतिम् ।
विस्मयोत्फुल्लनयना ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ॥ १३.४०.२३ ॥
अंतर्धान पावलेल्या अमित तेजस्वी विष्णूला पाहून, आश्चर्याने विस्फारलेल्या डोळ्यांनी देव ब्रह्मदेवाला असे म्हणाले.
13.40.24
भगवन्सर्वलोकेश सर्वलोकपितामह ।
इदमत्यद्भुतं वृत्तं तन्नः शंसितुमर्हसि ॥ १३.४०.२४ ॥
हे भगवान, सर्वलोकेश, सर्वलोकपितामहा! ही अत्यंत अद्भुत घटना आम्हाला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.40.25
दैवासुरेऽस्मिन्सङ्ग्रामे त्राता येन वयं विभो ।
एतद्विज्ञातुमिच्छामः कुतोसौ कश्च तत्वतः ॥ १३.४०.२५ ॥
हे विभो, देवासुर युद्धात ज्याने आमचे रक्षण केले, तो कुठून आला आणि खरोखर तो कोण होता हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे.
13.40.26
कोऽयमस्मान्परित्राय तूष्णीमेव यथागतम् ।
प्रतिप्रयातो दिव्यात्मा तं नः शंसितुमर्हसि ॥ १३.४०.२६ ॥
आमचे रक्षण करून, आल्याप्रमाणेच मौन धारण करून परत गेलेला हा दिव्यात्मा कोण होता? त्यांच्याविषयी आम्हांला सांगावे.
13.40.27
एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्वचनं वचनार्थवित् ।
उवाच पद्मनाभस्य पूर्वरूपं प्रति प्रभो ॥ १३.४०.२७ ॥
सर्व देवांनी असे विचारल्यावर, शब्दांचा अर्थ जाणणाऱ्याने पद्मनाभाच्या पूर्वरूपाविषयी सांगितले, हे प्रभो.
13.40.28
न ह्येनं वेद तत्वेन भुवनं भुवनेश्वरम् ।
सङ्ख्यातुं नैव चात्मानं निर्गुणं गुणिनां वरम् ॥ १३.४०.२८ ॥
भुवनेश्वराला खऱ्या अर्थाने कोणीही जाणत नाही. निर्गुण असूनही गुणवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्याला मोजणेही शक्य नाही.
13.40.29
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
सुपर्णस्य च संवादमृषीणां चापि देवताः ॥ १३.४०.२९ ॥
येथे मी तुला एक प्राचीन इतिहास सांगेन — सुपर्णाचा (गरुडाचा) संवाद, ऋषींचा आणि देवतांचाही.
13.40.30
पुरा ब्रह्मर्षयश्चैव सिद्दाश्च भुवनेश्वरम् ।
आश्रित्य हिमवत्पृष्ठे चक्रिरे विविधाः कथाः ॥ १३.४०.३० ॥
पूर्वी ब्रह्मर्षी आणि सिद्धही भुवनेश्वराचा आश्रय घेऊन हिमालयाच्या शिखरावर विविध कथा सांगत असत.
13.40.31
तेषां कथयतां तत्र कथान्ते पततां वरः ।
प्रादुरासीन्महातेजा वाहश्चक्रगदाभृतः ॥ १३.४०.३१ ॥
ते तेथे कथा सांगत असताना, कथेच्या शेवटी, पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ, महातेजस्वी, चक्र-गदाधारी (विष्णू)चे वाहन प्रकट झाले.
13.40.32
स तानृषीन्समासाद्य विनयावनताननः ।
अवतीर्य महावीर्यस्तानृषीनभिजग्मिवान् ॥ १३.४०.३२ ॥
तो महापराक्रमी त्या ऋषींजवळ पोहोचला, विनयाने मुख खाली वाकवून, उतरून त्या ऋषींकडे गेला.
13.40.33
अभ्यर्चितः स ऋषिभिः स्वागतेन महाबलः ।
उपाविशत तेजस्वी भूमौ वेगवतां वरः ॥ १३.४०.३३ ॥
ऋषींनी स्वागताने सन्मानित केलेला तो महाबलवान, तेजस्वी, वेगवानांमध्ये श्रेष्ठ जमिनीवर बसला.
13.40.34
तमासीनं महात्मानं वैनतेयं महाद्युतिम् ।
ऋषयः परिपप्रच्छुर्महात्मानस्तपस्विनः ॥ १३.४०.३४ ॥
बसलेल्या त्या महात्म्या, महातेजस्वी वैनतेयाला (गरुडाला) महात्मा तपस्वी ऋषींनी नीट प्रश्न विचारला.
13.40.35
कौतूहलं वैनतेय परं नो हृदि वर्तते ।
तस्य नान्योस्ति वक्तेह त्वामृते पन्नगाशन ॥ १३.४०.३५ ॥
हे वैनतेया, आमच्या हृदयात याविषयी मोठे कुतूहल आहे; येथे हे सांगणारा तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही नाही, हे सर्पभक्षका.
13.40.36
तदाख्यातमिहेच्छामो भवता प्रश्नमुत्तमम् ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच प्राञ्जलिर्विनतासुतः ॥ १३.४०.३६ ॥
त्या उत्तम प्रश्नाचे उत्तर येथे तुझ्याकडून ऐकण्याची आमची इच्छा आहे. असे विचारल्यावर विनतेचा पुत्र हात जोडून उत्तरला.
13.40.37
धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मां ब्रह्मर्षिसत्तमाः ।
प्रष्टव्यं प्रष्टुमिच्छन्ति प्रीतिमन्तोऽनसूयकाः ॥ १३.४०.३७ ॥
मी धन्य आणि अनुगृहीत आहे, कारण हे ब्रह्मर्षिश्रेष्ठांनो, प्रेमळ आणि मत्सररहित तुम्ही मला प्रश्न विचारू इच्छिता.
13.40.38
किं मया ब्रूत वक्तव्यं कार्यं च वदतां वराः ।
यूयं हि मां यथायुक्तं सर्वं वै प्रष्टुमर्हथ ॥ १३.४०.३८ ॥
हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठांनो, मी काय सांगावे, काय करावे? तुम्ही मला यथोचित सर्व काही विचारण्यास पात्र आहात.
13.40.39
नमस्कृत्वा ह्यनन्ताय ततस्त ऋषिसत्तमाः ।
प्रष्टुं प्रचक्रमुस्तत्र वैनतेयं महाबलम् ॥ १३.४०.३९ ॥
मग त्या ऋषिश्रेष्ठांनी अनंताला नमस्कार करून तेथे महाबलवान वैनतेयाला प्रश्न विचारण्यास सुरुवात केली.
13.40.40
देवदेवं महात्मानं नारायणमनामयम् ।
भवानुपास्ते वरदं कुतोऽसौ कश्च तत्वतः ॥ १३.४०.४० ॥
देवांचा देव, महात्मा, निर्दोष नारायण, वरदाता — ज्याची तुम्ही उपासना करता; तो कोठून आला आणि खरोखर तो कोण आहे?
13.40.41
प्रकृतिर्विकृतिर्वाऽस्य कीदृशी क्वनु संस्थितिः ।
एतद्भवन्तं पृच्छामो देवोऽयं क्व कृतालयः ॥ १३.४०.४१ ॥
त्याची मूळ प्रकृती किंवा विकृती कशी आहे, तो कुठे वास करतो? हे आम्ही तुम्हाला विचारतो — हा देव कुठे निवास करतो?
13.40.42
एथ भक्तप्रियो देवः प्रियभक्तस्तथैव च ।
त्वं प्रियश्चास्य भक्तश्च नान्यः काश्यप विद्यते ॥ १३.४०.४२ ॥
हा देव भक्तांना प्रिय आहे; तुम्हीही त्याचे प्रिय भक्त आहात. हे काश्यपा, त्याला तुमच्यासारखा दुसरा भक्त नाही.
13.40.43
मुष्णन्निव मनश्चक्षूंष्यविभाव्यतनुर्विभुः ।
अनादिमध्यनिधनो न विद्मैनं कुतो ह्यसौ ॥ १३.४०.४३ ॥
तो मन आणि डोळे हरण करणाऱ्यासारखा आहे; त्याचे रूप दिसत नाही. त्याला आदी, मध्य किंवा अंत नाही. आम्ही त्याला जाणत नाही; तो कसा आहे हेही आम्हाला कळत नाही.
13.40.44
वेदेष्वपि च विश्वात्मा गीयते न च विद्महे ।
तत्वतस्तत्वभूतात्मा विभुर्नित्यः सनातनः ॥ १३.४०.४४ ॥
वेदांतही विश्वात्मा गायिला जातो, परंतु आम्ही त्याला तत्त्वतः जाणत नाही. तत्त्वस्वरूप आत्मा तो विभू नित्य आणि सनातन आहे.
13.40.45
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
गुणाश्चैषां यथासङ्ख्यं भावाभावौ तथैव च ॥ १३.४०.४५ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, जल आणि पाचवे तेज (अग्नी). यांचे गुणही क्रमाने आहेत; तसेच भाव आणि अभावही.
13.40.46
तमः सत्वं रजश्चैव भावाश्चैव तदात्मकाः ।
मनो बुद्धिश्च तेजश्च बुद्धिगम्यानि तत्वतः।
जायन्ते तात तस्माद्धि तिष्ठते तेष्वसौ विभुः ॥ १३.४०.४६ ॥
तम, सत्त्व आणि रज, आणि त्यांच्या स्वरूपाचे भावही; मन, बुद्धी आणि तेज, जे तत्त्वतः बुद्धिगम्य आहेत, हे उत्पन्न होतात. हे वत्सा, त्यातूनच तो विभू त्यांच्यात स्थित राहतो.
13.40.47
सञ्चिन्त्य बहुधा बुद्ध्या नाध्यवस्यामहे परम् ।
तस्य देवस्य तत्वेन तन्नः शंस यथातथम् ॥ १३.४०.४७ ॥
अनेक प्रकारे बुद्धीने विचार करूनही आम्ही परमतत्त्व निश्चित करू शकत नाही. त्या देवाचे तत्त्व जसे आहे तसे आम्हाला सांगा.
13.40.48
एतमेव परं प्रश्नं कौतूहलसमन्विताः ।
एवं भवन्तं पृच्छामस्तन्नः शंसितुमर्हसि ॥ १३.४०.४८ ॥
हाच परम प्रश्न कुतूहलाने भरलेले आम्ही विचारत आहोत. अशा प्रकारे आम्ही आपल्याला विचारतो; ते आम्हाला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.40.49
स्थूलतो यस्तु भगवांस्तेनैव स्वेन हेतुना ।
त्रैलोक्यस्य तु रक्षार्थं दृश्यते रूपमास्थितः ॥ १३.४०.४९ ॥
जे भगवान स्थूल रूपात, त्याच स्वतःच्या कारणाने, त्रैलोक्याच्या रक्षणासाठी रूप धारण करून दिसतात.
13.40.50
मया तु महदाश्चर्यं पुरा दृष्टं सनातने ।
देवे श्रीवत्सनिलये तच्छृणुध्वमशेषतः ॥ १३.४०.५० ॥
पूर्वी सनातन, श्रीवत्स चिन्हाच्या निवासी देवामध्ये मी एक मोठे आश्चर्य पाहिले होते; ते तुम्ही पूर्णपणे ऐका.
13.40.51
न स्म शक्यो मया वेत्तुं न भवद्भिः कथञ्चन ।
यथा मां प्राह भगवांस्तथा तच्छ्रुयतां मम ॥ १३.४०.५१ ॥
ते मला किंवा तुम्हालाही कोणत्याही प्रकारे जाणणे शक्य नाही; भगवानांनी मला जसे सांगितले तसे माझ्याकडून ऐका.
13.40.52
मयाऽमृतं देवतानां मिषतामृषिसत्तमाः ।
हृतं विपाट्य तं यन्त्रं विद्राव्यामृतरक्षिणः ॥ १३.४०.५२ ॥
हे ऋषिश्रेष्ठांनो! देव पाहत असतानाच मी ते यंत्र फोडून अमृत हरण केले आणि अमृताच्या रक्षकांना पळवून लावले.
13.40.53
देवता विमुखीकृत्य सेन्द्राः समरुतो मृधे ।
उन्मथ्याशु गिरींश्चैव विक्षोभ्य च महोदधिं ॥ १३.४०.५३ ॥
युद्धात इंद्र आणि मरुतांसह देवांना विमुख करून, त्वरित पर्वत उपटून आणि महासागर ढवळून.
13.40.54
तं दृष्ट्वा मम विक्रान्तं वागुवाचाशरीरिणी ।
प्रीतोस्मि ते वैनतेय कर्मणाऽनेन सुव्रत।
अवृथा तेऽस्तु मद्वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १३.४०.५४ ॥
माझे ते पराक्रम पाहून एक अशरीरी वाणी म्हणाली, 'हे वैनतेया, हे सुव्रता! या कर्माने मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. माझे वचन व्यर्थ न होवो. सांग, तुझ्यासाठी मी काय करू?'
13.40.55
तामेवंवादिनीं वाचमहं प्रत्युक्तवांस्तदा ।
ज्ञातुमिच्छामि कस्त्वं हि ततो मे दास्यसे वरम्।
प्रकृतिर्विकृतिर्वा त्वं देवो वा दानवोपि वा ॥ १३.४०.५५ ॥
तेव्हा असे बोलणाऱ्या त्या वाणीला मी उत्तर दिले: तू कोण आहेस हे मला जाणून घ्यायचे आहे, मग तू मला वर देशील. तू स्वाभाविक रूपात आहेस की विकृत रूपात, देव आहेस की दानव?
13.40.56
ततो जलदगम्भीरं प्रहस्य वदतांवरः ।
उंवाच वरदः प्रीतः काले त्वं माऽभिवेत्स्यसि ॥ १३.४०.५६ ॥
तेव्हा मेघासारख्या गंभीर स्वराने हसून, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असा वरदाता प्रसन्न होऊन म्हणाला: योग्य वेळी तुला कळेल.
13.40.57
वाहनं भव मे साधो वरं दद्मि तवोत्तमम् ।
न ते वीर्येण सदृशः कश्चिल्लोके भविष्यति ॥ १३.४०.५७ ॥
हे साधो, तू माझे वाहन हो; तुला उत्तम वर देतो. जगात तुझ्या पराक्रमाशी बरोबरी करणारा कोणी होणार नाही.
13.40.58
पतङ्ग पततांश्रेष्ठ न देवो नापि दानवः ।
मत्सखित्वमनुप्राप्तो दुर्धर्षश्च भविष्यसि ॥ १३.४०.५८ ॥
हे पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ पतंगा, तू देव नाहीस, दानवही नाहीस. माझी मैत्री मिळवून तू अजिंक्य होशील.
13.40.59
तमब्रवं देवदेवं मामेवंवादिनं परम् ।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम् ॥ १३.४०.५९ ॥
असे बोलणाऱ्या त्या देवदेवाला, परम विभूला, मी नम्रतेने, हात जोडून, मस्तक नमवून नमस्कार करून म्हणालो.
13.40.60
एवमेतन्महाबाहो सर्वमेतद्भविष्यति ।
वाहनं ते भविष्यामि यथा वदति मां भवान् ॥ १३.४०.६० ॥
हे महाबाहो, हे सर्व असेच घडेल. आपण मला म्हणता तसे मी आपले वाहन होईन.
13.40.61
मम चापि महाबुद्धे निश्चयं श्रूयतामिति ।
ध्वजस्तेऽहं भविष्यामि रथस्थस्य न संशयः ॥ १३.४०.६१ ॥
हे महाबुद्धे, माझाही निश्चय ऐका. रथात उभ्या असलेल्या तुमचा मी ध्वज होईन, यात संशय नाही.
13.40.62
तथास्त्विति स मामुक्त्वा भूयः प्राह महामनाः ।
न ते गतिविघातोऽद्य भविष्यत्यमृतं विना ॥ १३.४०.६२ ॥
"तसेच होवो" असे मला सांगून त्या महामनाने पुन्हा म्हटले, "अमृताशिवाय आज तुझ्या गतीला अडथळा होणार नाही."
13.40.63
एवं कृत्वा तु समयं देवदेवः सनातनः ।
मामुक्त्वा साधयस्वेति यथाऽभिप्रायतो गतः ॥ १३.४०.६३ ॥
असा करार करून सनातन देवदेव मला "हे साधा" असे सांगून आपल्या अभिप्रायानुसार निघून गेले.
13.40.64
ततोऽहं कृतसंवादो येन केनापि सत्तमाः ।
कौतूहलसमाविष्टः पितरं कश्यपं गतः ॥ १३.४०.६४ ॥
मग मी तो संवाद पूर्ण करून, हे सत्तमांनो, कुतूहलाने भरलेला होऊन वडील कश्यपाकडे गेलो.
13.40.65
सोहं पितरमासाद्य प्रणिपत्याभिवाद्य च ।
सर्वमेतद्यथातथ्यमुक्तवान्पितुरन्तिके ॥ १३.४०.६५ ॥
मी वडिलांजवळ जाऊन, नमस्कार व अभिवादन करून, हे सर्व यथार्थपणे वडिलांसमोर सांगितले.
13.40.66
श्रुत्वा तु भगवान्मह्यं ध्यानमेवान्वपद्यत ।
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मामाह वदतां वरः ॥ १३.४०.६६ ॥
हे ऐकून भगवान ध्यानात मग्न झाले; जणू एक मुहूर्तभर ध्यान करून, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले ते मला म्हणाले.
13.40.67
धन्योस्यनुगृहीतश्च यत्त्वं तेन महात्मना ।
संवादं कृतवांस्तात गुह्येन परमात्मना ॥ १३.४०.६७ ॥
हे वत्सा, तू धन्य आहेस आणि त्या महात्म्याच्या कृपेस पात्र आहेस, कारण त्यांनी तुझ्याशी परमात्म्याविषयी गुह्य संवाद केला आहे.
13.40.68
स्थूलदृश्यः स भगवांस्तेन तेनैव हेतुना ।
दृश्यतेऽव्यक्तरूपस्थः प्रधानप्रभवाप्ययः ॥ १३.४०.६८ ॥
तो भगवान त्याच कारणामुळे स्थूल रूपात दिसतो; तरीही तो अव्यक्त रूपात स्थित असतो, प्रधानाच्या उत्पत्ती आणि लयाचा तोच आधार आहे.
13.40.69
मया हि स महातेजा नान्ययोगसमाधिना ।
तपसोग्रेण तेजस्वी तोषितस्तपसांनिधिः ॥ १३.४०.६९ ॥
त्या महातेजस्वीला मी दुसऱ्या योगसमाधीने नव्हे, तर कठोर तपाने संतुष्ट केले; तो तपांचा निधी आहे.
13.40.70
ततो मे दर्शयामास तोषयन्निव पुत्रक ।
श्वेतपीतारुणनिभः कद्रूकपिलपिङ्गलः ॥ १३.४०.७० ॥
मग तो मला दर्शन देता झाला, जणू मला संतोषवीत, पुत्रा; तो श्वेत, पीत आणि अरुण कांतीसारखा होता, कद्रूच्या सर्पांसारख्या कपिल-पिंगल रंगाचा.
13.40.71
रक्तनीलासितनिभः सहस्रोदरपाणिमान् ।
द्विसाहस्रमहावक्त्र एकाक्षः शतलोचनः ॥ १३.४०.७१ ॥
तो लाल, निळ्या आणि काळ्या कांतीसारखा होता; त्याला हजार पोटे आणि हात, दोन हजार मोठी तोंडे, एक डोळा आणि शंभर डोळे होते.
13.40.72
अनिष्पन्दा निराहाराः समानाः सूर्यतेजसा ।
तमुपासन्ति परमं गुह्यमक्षरमव्ययम् ॥ १३.४०.७२ ॥
निश्चल, निराहार, सूर्याच्या तेजासारखे असे ते त्या परम, गुह्य, अक्षर आणि अव्यय तत्त्वाची उपासना करतात.
13.40.73
समासाद्य तु तं विश्वमहं मूर्ध्ना प्रणम्य च ।
ऋग्यजुःसामभिः स्तुत्वा शरण्यं शरणं गतः ॥ १३.४०.७३ ॥
त्या विश्वरूपाजवळ जाऊन, मस्तक नमवून प्रणाम करून, ऋक्, यजुस् व साम मंत्रांनी स्तुती करून, शरणयोग्य अशा त्याला मी शरण गेलो.
13.40.74
महामेघौघधीरेण स्वरेण जयतांवरः ।
आभाष्य पुत्रपुत्रेति इदमाह धृतं वचः ॥ १३.४०.७४ ॥
महामेघगर्जनेसारख्या धीर स्वराने, विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याने 'पुत्रा, पुत्रा' अशी हाक मारून हे संयत वचन सांगितले.
13.40.75
त्वयाऽभ्युदयकामेन तपश्चीर्णं महामुने ।
अमुक्तस्त्वं समासङ्गैरविमुक्तोऽद्य पश्यसि ॥ १३.४०.७५ ॥
हे महामुने, उन्नतीच्या इच्छेने तू तपश्चर्या केलीस; तरीही घनिष्ठ आसक्तींमुळे तू अद्याप मुक्त झालेला नाहीस, म्हणून आज तू अविमुक्तच दिसतोस.
13.40.76
यदा सङ्गैर्विमुक्तश्च गतमोहो गतस्पृहः ।
भविष्यसि सदा ब्रह्म मामनुध्यास्यसे द्विज ॥ १३.४०.७६ ॥
जेव्हा तू आसक्तींपासून मुक्त होऊन मोह आणि इच्छारहित होशील, तेव्हा हे द्विजा, तू सदैव ब्रह्म होशील आणि माझेच ध्यान करशील.
13.40.77
ऐकान्तिकीं मतिं कृत्वा मद्भक्तो मत्परायणः ।
ज्ञास्यसे मां ततो ब्रह्मन्वीतमोहश्च तत्वतः ॥ १३.४०.७७ ॥
एकनिष्ठ बुद्धी धारण करून, माझा भक्त आणि मच्चरण होऊन, हे ब्रह्मन्, तेव्हा मोहरहित होऊन तू मला तत्त्वतः जाणशील.
13.40.78
तेन त्वं कृतसंवादः स्वतः सर्वहितैषिणा ।
विश्वरूपेण देवेन पुरुषेण महात्मना।
तमेवाराधय क्षिप्रं तमाराध्य न सीदसि ॥ १३.४०.७८ ॥
सर्वांच्या हिताची स्वभावतः इच्छा करणाऱ्या त्या विश्वरूप देवाशी, महात्मा पुरुषाशी तुझा संवाद झाला आहे. त्याचीच त्वरेने आराधना कर; त्याची आराधना केल्यास तू दुःखी होणार नाहीस.
13.40.79
सोहमेवं भगवता पित्रा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ।
अनुनीतो यथान्यायं स्वमेव भवनं गतः ॥ १३.४०.७९ ॥
हे ब्रह्मर्षिश्रेष्ठांनो, अशा प्रकारे भगवान पित्याने यथान्याय समजावल्यानंतर मी स्वतःच्या निवासस्थानी परत गेलो.