महाभारत · अध्याय 13.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.41.1
सोऽहमामन्त्र्य पितरं तद्भावगतमानसः ।
स्वमेवालयमासाद्य तमेवार्थमचिन्तयम् ॥ १३.४१.१ ॥
मी पित्याचा निरोप घेऊन, त्या भावात मन लीन करून, आपल्या निवासस्थानी पोहोचून त्याच विषयाचे चिंतन केले.
13.41.2
तद्भावगतभावात्मा तद्भूतगतमानसः ।
गोविन्दं चिन्तयन्नासे शाश्वतं परमव्ययम् ॥ १३.४१.२ ॥
त्या भावात आत्मा लीन होऊन, त्या सत्तेत मन गुंतून, शाश्वत, परम, अव्यय गोविंदाचे ध्यान करत मी बसलो.
13.41.3
धृतं बभूव हृदयं नारायणदिदृक्षया ।
सोहं वेगं समास्थाय मनोमारुतवेगवान्।
रम्यां विशालां बदरीं गतो नारायणाश्रमम् ॥ १३.४१.३ ॥
नारायणाच्या दर्शनाच्या इच्छेने हृदय स्थिर झाले. मन आणि वायूच्या वेगाने तो वेग धारण करून मी रमणीय, विशाल बदरीतील नारायणाश्रमात गेलो.
13.41.4
ततस्तत्र हरिं जगतः प्रभवं विभुम् ।
गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं प्रणतः शिरसा हरिम्।
ऋग्यजुस्सामभिश्चैनं तुष्टाव परया मुदा ॥ १३.४१.४ ॥
नंतर तेथे जगाच्या उत्पत्तिस्थानी, सर्वव्यापी, कमलनयन गोविंद हरीला मस्तक नमवून वंदन केले, आणि ऋक्, यजुः, साम मंत्रांनी परम आनंदाने त्यांची स्तुती केली.
13.41.5
अथापश्यं सुविपुलमश्वत्थं देवसंश्रयम् ॥ १३.४१.५ ॥
मग देवांचा आश्रय असलेला अतिविशाल पिंपळवृक्ष मी पाहिला.
13.41.6
चतुर्द्विगुणपीनांसः शङ्कचक्रगदाधरः ।
प्रादुर्बभूव पुरुषः पीतवासाः सनातनः।
मध्याह्नार्कप्रतीकाशस्तेजसा भासयन्दिशः ॥ १३.४१.६ ॥
आठपट पुष्ट खांद्यांचा, शंख, चक्र, गदा धारण करणारा, पीतवस्त्रधारी सनातन पुरुष प्रकट झाला; मध्यान्हीच्या सूर्यासारखा, आपल्या तेजाने दिशा प्रकाशित करत.
13.41.7
संस्तुतः संविदं कृत्वा व्रजेति श्रेयसे रतः ।
प्रागुदीचीं दिशं देवः प्रतस्थे पुरुषोत्तमः।
दिशश्च विदिशश्चैव भासयन्स्वेन तेजसा ॥ १३.४१.७ ॥
देवांनी स्तुती केलेला, करार करून 'जा' म्हणून, श्रेयासाठी रत असलेला देव पुरुषोत्तम ईशान्य दिशेकडे निघाला; आपल्या तेजाने दिशा आणि विदिशा प्रकाशित करीत.
13.41.8
तमहं पुरुषं दिव्यं व्रजन्तममितौजसम् ।
अनुवव्राज वेगेन शनैर्गच्छन्तमव्ययम् ॥ १३.४१.८ ॥
त्या दिव्य, अमित तेजस्वी, जात असलेल्या पुरुषाचा मी वेगाने पाठलाग केला; तो हळूहळू, अव्यय असा चालत होता.
13.41.9
योजनानां सहस्राणि षष्टिमष्टौ तथा शतम् ।
तथा शतसहस्रं च शतं द्विगुणमेव च ॥ १३.४१.९ ॥
योजनांचे हजारो—अडुसष्ट हजार, तसेच लाख, आणि दुप्पट शंभरही (इतके अंतर).
13.41.10
स गत्वा दीर्गमध्वानमपश्यमहमद्भुतम् ।
महान्तं पावकं दीप्तमर्चिष्मन्तमनिन्धनम् ॥ १३.४१.१० ॥
तो दीर्घ मार्ग पार करून मी एक अद्भुत, मोठा अग्नी पाहिला—प्रज्वलित, ज्वालायुक्त, इंधनाशिवाय.
13.41.11
शतयोजनविस्तीर्णं तस्माद्द्विगुणमायतम् ।
विवेश स महायोगी पावकं पावकद्युतिः ॥ १३.४१.११ ॥
शंभर योजने रुंद, त्याहून दुप्पट लांब (तो अग्नी). तो महायोगी, अग्नीसारखा तेजस्वी, त्या अग्नीत प्रविष्ट झाला.
13.41.12
तत्र शंभुस्तपस्तेपे महादेवः सहोमया ।
स तेन संविदं कृत्वा पावकं समतिक्रमत् ॥ १३.४१.१२ ॥
तेथे शंभू, महादेव, उमेसह तपश्चर्या करीत होते. त्यांच्याशी करार करून तो त्या अग्नीला ओलांडून गेला.
13.41.13
श्रमाभिभूतेन मया कथञ्चिदनुगम्यते ॥ १३.४१.१३ ॥
थकव्याने ग्रासलेला मी कसाबसा त्याच्या मागे जात होतो.
13.41.14
गत्वा स दीर्घमध्वानं भास्करेणावभासितम् ।
अभास्करममर्यादं विवेश सुमहत्तमः ॥ १३.४१.१४ ॥
सूर्याने प्रकाशित दीर्घ मार्गाने जाऊन तो सूर्यरहित, अमर्याद, अत्यंत विशाल अंधारात शिरला.
13.41.15
अथ दृष्टिः प्रतिहता मम तत्र बभूव ह ।
यथास्वभावं भूतात्मा विवेश स महाद्युतिः ॥ १३.४१.१५ ॥
तेव्हा तिथे माझी दृष्टी अडली; महातेजस्वी भूतात्मा आपल्या स्वभावानुसार त्यात शिरला.
13.41.16
ततोऽहमभवं मूढो जडान्धबधिरोपमः ।
दिशश्च विदिशश्चैव न विजज्ञे तमोवृतः ॥ १३.४१.१६ ॥
मग मी मूढ झालो, जड, आंधळा आणि बहिरा झाल्यासारखा; अंधाराने वेढलेला मी दिशा आणि उपदिशाही ओळखू शकलो नाही.
13.41.17
अविजानन्नहं किञ्चित्तस्मिंस्तमसि संवृते ।
ससंभ्रान्तेन मनसा व्यथां परमिकां गतः ॥ १३.४१.१७ ॥
त्या अंधारात वेढलेला, काहीही न जाणणारा, गोंधळलेल्या मनाने मी अत्यंत व्यथेला प्राप्त झालो.
13.41.18
सोऽहं प्रपन्नः शरणं देवदेवं सनातनम् ।
प्राञ्चलिर्मनसा भूत्वा वाक्यमेतत्तदोक्तवान् ॥ १३.४१.१८ ॥
तेव्हा मी सनातन देवदेवाला शरण गेलो, मनाने हात जोडून हे वचन बोललो.
13.41.19
भगवन्भूतभव्येश भवद्भूतकृदव्यय ।
शरणं सम्प्रपन्नं मां त्रातुमर्हस्यरिंदम ॥ १३.४१.१९ ॥
हे भगवान, भूत आणि भविष्याचे ईश, भूतांचे निर्माते आणि अव्यय, शरण आलेल्या माझे रक्षण करणे आपल्याला योग्य आहे, हे शत्रुदमना.
13.41.20
अहं तु तत्त्वजिज्ञासुः कोसि कस्यासि कुत्र वा ।
सम्प्राप्तः पदवीं देव स मां संत्रातुमर्हसि ॥ १३.४१.२० ॥
मी तत्त्व जाणण्याची इच्छा करणारा आहे. आपण कोण, कोणाचे, कुठले आहात? हे देवा, मार्ग प्राप्त झालेल्या आपण माझे रक्षण करावे.
13.41.21
आविर्भूतः पुराणात्मा मामेहीति सनातनः ।
ततोपरान्ततो देवो विश्वस्य गतिरात्मवान्।
मोहयामास मां तत्र दुर्विभाव्यवपुर्विभुः ॥ १३.४१.२१ ॥
पुराणात्मा, सनातन "ये" असे म्हणत प्रकट झाले. नंतर विश्वाची गती, आत्मवान देव, दुर्विभाव्य रूप असलेला सर्वव्यापी, तेथे मला मोहित केले.
13.41.22
स्वभावमात्मनस्तत्र दर्शयन्स्वयमात्मना ।
श्रमं मे जनयामास भयं चाभयदः प्रभुः ॥ १३.४१.२२ ॥
तेथे आपला स्वभाव स्वतः स्वतःद्वारे दाखवून अभयदाता प्रभूंनी माझ्यात श्रम आणि भय उत्पन्न केले.
13.41.23
खिन्न इत्येव मां मत्वा भगवानव्ययोऽच्युतः ।
शब्देनाश्वासयामास जगाहे च तमो महत् ॥ १३.४१.२३ ॥
"हा थकला आहे" असे मानून अव्यय, अच्युत भगवानांनी शब्दाने मला आश्वस्त केले आणि महान अंधारात प्रवेश केला.
13.41.24
अहं तमेवानुगतः श्रमालसपदश्चरन् ।
मनसा देवदेवेशं ध्यातुं समुपचक्रमे ॥ १३.४१.२४ ॥
मी त्यांच्याच मागे जात, थकलेल्या व मंद पावलांनी चालत, मनाने देवांचे देव ईश्वराचे ध्यान करू लागलो.
13.41.25
तथागतं तु मां ज्ञात्वा भगवानमितद्युतिः ।
तमः प्रणाशयामास ममानुग्रहकाङ्क्षया ॥ १३.४१.२५ ॥
अशा स्थितीत मला ओळखून अमित तेजस्वी भगवंतांनी माझ्यावर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने अंधार नष्ट केला.
13.41.26
ततः प्रनष्टे तमसि तमहं दीप्ततेजसम् ।
अपश्यं तेजसा व्याप्तं मध्याह्न इव भास्करम् ॥ १३.४१.२६ ॥
नंतर अंधार नष्ट झाल्यावर मी त्या प्रज्वलित तेजस्वी पुरुषाला पाहिले; तेजाने व्यापलेले ते मध्याह्नीच्या सूर्यासारखे होते.
13.41.27
स्वयंप्रभांश्च पुरुषान्स्त्रियश्च परमाद्भुताः ।
अपश्यमहमव्यग्रस्तस्मिन्देशे सहस्रशः ॥ १३.४१.२७ ॥
त्या ठिकाणी मी शांतपणे स्वयंप्रकाशी पुरुष आणि अत्यंत अद्भुत स्त्रिया हजारोंनी पाहिल्या.
13.41.28
न तत्र द्योतते सूर्यो नक्षत्राणि तथैव च ।
न तत्र चन्द्रमा भाति न वायुर्वाति पांसुलः ॥ १३.४१.२८ ॥
तेथे सूर्य प्रकाशत नाही, नक्षत्रेही तशीच. तेथे चंद्र चमकत नाही; धुळीने भरलेला वारा वाहत नाही.
13.41.29
तत्र तूर्याण्यनेकानि गीतानि मधुराणि च ।
अदृश्यानि मनोज्ञानि श्रूयन्ते सर्वतोदिशम् ॥ १३.४१.२९ ॥
तेथे अनेक वाद्ये आणि मधुर गीते ऐकू येतात; न दिसणारी असूनही मनोहर, सर्व दिशांतून ऐकू येतात.
13.41.30
स्रवन्ति वैडूर्यलताः पद्मोत्पलझषाकुलाः ।
मुक्तासिकतवप्राश्च सरितो निर्मलोदकाः ॥ १३.४१.३० ॥
वैडूर्यलतांनी युक्त, कमळे, नीलकमळे आणि माशांनी भरलेल्या, मोत्यांसारख्या वाळूच्या काठांच्या, निर्मळ पाण्याच्या नद्या वाहतात.
13.41.31
अगतिस्तत्र देवानामसुराणां तथैव च ।
गन्धर्वनागयक्षाणां राक्षसानां तथैव च ॥ १३.४१.३१ ॥
तेथे देव, असुर, गंधर्व, नाग, यक्ष आणि राक्षस यांनाही गती नाही.
13.41.32
स्वयंप्रभास्तत्र नरा दृश्यन्तेऽद्भुतदर्शनाः ।
येषां न देवतास्तुल्याः प्रभाभिर्भावितात्मनाम् ॥ १३.४१.३२ ॥
तेथे स्वयंप्रकाशी, अद्भुत दर्शनाचे मानव दिसतात; शुद्ध आत्म्याच्या त्यांच्या तेजाशी देवताही तुल्य नाहीत.
13.41.33
स च तानप्यतिक्रम्य दैवतैरपि पूजितः ।
विवेश ज्वलनं दीप्तमनिन्धनमनौपमम् ॥ १३.४१.३३ ॥
तो त्यांनाही ओलांडून, देवांनीही पूजिलेला, इंधनाशिवाय पेटलेल्या अनुपम अग्नीत प्रविष्ट झाला.
13.41.34
ज्वालाभिर्मां प्रविष्टं च ज्वलन्तं सर्वतोदिशम् ।
दैत्यदानवरक्षोभिर्दैवतैश्चापि दुस्सहम् ॥ १३.४१.३४ ॥
ज्वालांत प्रविष्ट झालेला मी; सर्व दिशांत पेटलेला तो अग्नी, दैत्य, दानव, राक्षस आणि देवांनाही असह्य.
13.41.35
ज्वालामालिनमासाद्य तमग्निमहमव्ययम् ।
अविषह्यतमं मत्वा मनसेदमचिन्तयम् ॥ १३.४१.३५ ॥
ज्वालामाळा धारण केलेल्या त्या अविनाशी अग्नीजवळ पोहोचून, तो अत्यंत असह्य आहे असे मानून मी मनात हे चिंतन केले.
13.41.36
मया हि समरेष्वग्निरनेकेषु महाद्युतिः ।
प्रविष्टश्चापविद्धश्च न च मां दग्धवान्क्वचित् ॥ १३.४१.३६ ॥
माझ्याकडून अनेक युद्धांत तो महातेजस्वी अग्नी प्रविष्ट झाला आणि फेकला गेला; तरीही त्याने मला कधीच जाळले नाही.
13.41.37
अयं च दुस्सहः शश्वत्तेजसाऽतिहुताशनः ।
अत्यादित्यप्रकाशार्चिरनलो दीप्यते महान् ॥ १३.४१.३७ ॥
आणि हा असह्य, सतत तेजस्वी महान अग्नी पेटलेला आहे; त्याच्या ज्वाळा सूर्यप्रकाशालाही मागे टाकतात.
13.41.38
स तथा दह्यमानोपि तेजसा दीप्तवर्चसा ।
प्रपन्नः शरणं देवं शङ्कचक्रगदाधरम् ॥ १३.४१.३८ ॥
असा तो त्या तेजस्वी तेजाने जळत असतानाही शंख, चक्र, गदा धारण करणाऱ्या देवाला शरण गेला.
13.41.39
भक्तश्चानुगतश्चेति त्रातुमर्हसि मां विभो ।
यथा मां न दहेदग्निः सद्यो देव तथा कुरु ॥ १३.४१.३९ ॥
'मी आपला भक्त आणि अनुयायी आहे; हे विभो, माझे रक्षण करणे आपले कर्तव्य आहे. हे देवा, अग्नी मला जाळू नये असे आत्ताच करा.'
13.41.40
एवं विलपमानस्य ज्ञात्वा मे वचनं प्रभुः ।
मा भैरिति वचः प्राह मेघगम्बीरनिस्वनः ॥ १३.४१.४० ॥
असा विलाप करणाऱ्या माझे वचन जाणून, मेघासारख्या गंभीर स्वराने प्रभू म्हणाले, 'भिऊ नकोस.'
13.41.41
स मामाश्वास्य वचनं प्राहेदं भगवान्विभुः ।
मम त्वं विदितः सौम्य यथावत्तत्वदर्शने ॥ १३.४१.४१ ॥
मला धीर देऊन त्या भगवान विभूने हे वचन सांगितले, 'हे सौम्या, तत्त्वदर्शनात तू मला यथार्थपणे ओळखला जातोस.'
13.41.42
ज्ञापितश्चापि यत्पित्रा तच्चापि विदितं महत् ।
वैनतेय ममाप्येवमहं वेद्यः कथञ्चन ॥ १३.४१.४२ ॥
'तुझ्या पित्याने जे सांगितले आणि ते महान तत्त्वही मला माहीत आहे. हे वैनतेया, मीसुद्धा अशा प्रकारे कसाही जाणण्यायोग्य आहे.'
13.41.43
महदेतत्स्वरूपं मे न ते वेद्यं कथञ्चन ।
मां हि विन्दन्ति विद्वांसो ये ज्ञाने परिनिष्ठिताः
निर्ममा निरहङ्कारा निराशीर्बन्धनायुताः ॥ १३.४१.४३ ॥
माझे हे महान स्वरूप तुला कोणत्याही प्रकारे जाणता येणार नाही. ज्ञानात दृढपणे स्थित, ममता आणि अहंकाररहित, आशेच्या बंधनांपासून मुक्त असलेले विद्वानच मला प्राप्त करतात.
13.41.44
भवांस्तु सततं भक्तो मन्मनाः पक्षिसत्तम ।
स्थूलंमां वेत्स्यसे तस्माज्जगतः कारणेस्थितम् ॥ १३.४१.४४ ॥
परंतु तू सदैव माझा भक्त आहेस आणि माझ्यातच मन ठेवणारा आहेस, हे पक्ष्यांमधील श्रेष्ठा. म्हणून जगाच्या कारणात स्थित असलेल्या मला तू या स्थूल रूपात जाणशील.