महाभारत · अध्याय 13.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.47.1
ऋषिरासीत्कृते तात तण्डिरित्येव विश्रुतः ।
दशवर्षसहस्राणि तेन देवः समाधिना ॥ १३.४७.१ ॥
हे तात, कृतयुग में तण्डि नामक एक ऋषि प्रसिद्ध थे। उन्होंने दस हज़ार वर्षों तक समाधि द्वारा देवता की उपासना की।
13.47.2
आराधितोऽभूद्भक्तेन तस्योदर्कं निशामय ।
स दृष्टवान्महादेवमस्तौषीच्च स्तवैर्विभुम् ॥ १३.४७.२ ॥
भक्त द्वारा आराधित होकर वे प्रसन्न हुए। उसका परिणाम सुनो। उसने महादेव का दर्शन किया और स्तोत्रों से सर्वव्यापी की स्तुति की।
13.47.3
इति तण्डिस्तपोयोगात्परमात्मानमव्ययम् ।
चिन्तयित्वा महात्मानमिदमाह सुविस्मितः ॥ १३.४७.३ ॥
इस प्रकार तण्डि ने तपोयोग से अव्यय परमात्मा का चिंतन करके, अत्यंत विस्मित होकर उस महात्मा से यह कहा।
13.47.4
यं पठन्ति सदा साङ्ख्याश्चिन्तयन्ति च योगिनः ।
परं प्रधानं पुरुषमधिष्ठातारमीश्वरम्। ॥ १३.४७.४ ॥
जिसका सांख्य सदा पाठ करते हैं और योगी जिसका चिंतन करते हैं — वह परम, प्रधान, पुरुष, अधिष्ठाता, ईश्वर है।
13.47.5
उत्पत्तौ च विनाशे च कारणं यं विदुर्बुधाः ।
देवासुरमुनीनां च परं यस्मान्न विद्यते ॥ १३.४७.५ ॥
उत्पत्ति और विनाश का जिसे बुद्धिमान कारण जानते हैं, और देवों, असुरों और मुनियों से भी जिससे परे कोई नहीं है।
13.47.6
अजं तमहमीशानमनादिनिधनं प्रभुम् ।
अत्यन्तसुखिनं देवमनघं शरणं व्रजे ॥ १३.४७.६ ॥
उस अजन्मा, ईशान, आदि-अंत-रहित, प्रभु, परम सुखी, निष्पाप देवता की मैं शरण लेता हूँ।
13.47.7
एवं ब्रुवन्नेव तदा ददर्श तपसान्निधिम् ।
तमव्ययमनौपम्यमचिन्त्यं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ १३.४७.७ ॥
ऐसा कहते हुए ही उन्होंने तब तप के द्वारा उस निधि को देखा, जो अव्यय, अनुपम, अचिन्त्य, शाश्वत और ध्रुव है।
13.47.8
निष्कलं सकलं ब्रह्म निर्गुणं गुणगोचरम् ।
योगिनां परमानन्दमक्षरं मोक्षसंज्ञितम् ॥ १३.४७.८ ॥
निष्कल और सकल ब्रह्म, निर्गुण और गुणों से ज्ञेय, योगियों का परम आनन्द, अक्षर, जो मोक्ष नाम से जाना जाता है।
13.47.9
मनोरिन्द्राग्निमरुतां विश्वस्य ब्रह्मणो गतिम् ।
अग्राह्यमचलं शुद्धं बुद्धिग्राह्यं मनोमयम् ॥ १३.४७.९ ॥
मन, इन्द्र, अग्नि और मरुतों का, विश्व का और ब्रह्म का गन्तव्य; अग्राह्य, अचल, शुद्ध, बुद्धि से ग्रहण योग्य और मनोमय।
13.47.10
दुर्विज्ञेयमसङ्ख्ये दुष्प्रापमकृतात्मभिः ।
योनि विश्वस्य जगतस्तमसः परतः परम् ॥ १३.४७.१० ॥
असंख्य रूप से दुर्ज्ञेय, अकृतात्मा लोगों के लिए दुष्प्राप्य; विश्व और जगत का उद्गम, तम से परे, परम।
13.47.11
यः प्राणवन्तमात्मानं ज्योतिर्जीवस्थितं मनः ।
तं देवं दर्शनाकाङ्क्षी बहून्वर्षगणानृषिः।
तपस्युग्रे स्थितो भूत्वा दृष्ट्वा तुष्टाव चेश्वरम् ॥ १३.४७.११ ॥
जो प्राणवान आत्मा है, ज्योति है, जीव में स्थित मन है, उस देव को, दर्शन की आकांक्षा से, ऋषि ने बहुत वर्षों तक घोर तप में स्थित होकर देखा और ईश्वर की स्तुति की।
13.47.12
पवित्राणां पवित्रस्त्वं गतिर्गतिमतांवर ॥ १३.४७.१२ ॥
आप पवित्रों में पवित्र हैं, गति वालों में गति और श्रेष्ठ हैं।
13.47.13
अत्युग्रं तेजसां तेजस्तपसां परमं तपः ।
विश्वावसुहिरण्याक्षपुरुहूतनमस्तृत ॥ १३.४७.१३ ॥
तुम तेजों में अत्यंत उग्र तेज हो, तपों में परम तप हो; विश्वावसु, हिरण्याक्ष और पुरुहूत (इंद्र) द्वारा नमस्कृत।
13.47.14
भूरिकल्याणद विभो परं सत्यं नमोस्तु ते ।
जातीमरणभीरूणां यतीनां यततां विभो ॥ १३.४७.१४ ॥
हे विभो, अनेक कल्याण देने वाले, आप परम सत्य हैं; आपको नमस्कार हो। हे विभो, जन्म-मरण से भयभीत यतियों और प्रयत्न करने वालों के लिए (आप ही आश्रय हैं)।
13.47.15
निर्वाणद सहस्रांशो नमस्तेऽस्तु सुखाश्रय ।
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः ॥ १३.४७.१५ ॥
हे निर्वाण देने वाले, सहस्रांशु, सुख के आश्रय, आपको नमस्कार हो। ब्रह्मा, शतक्रतु (इंद्र), विष्णु, विश्वेदेव और महर्षि (आपके ही रूप हैं)।
13.47.16
न विदुस्त्वां तु तत्त्वेन कुतो वेत्स्यामहे वयम् ।
त्वत्तः प्रवर्तते सर्वं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १३.४७.१६ ॥
वे आपको तत्त्वतः नहीं जानते; हम कैसे जानेंगे? आपसे ही सब प्रवृत्त होता है, और सब कुछ आप में ही प्रतिष्ठित है।
13.47.17
कालाख्यः पुरुषाख्यश्च ब्रह्माख्यश्च त्वमेव हि ।
तनवस्ते स्मृतास्तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः ॥ १३.४७.१७ ॥
काल नामक, पुरुष नामक, और ब्रह्मा नामक भी आप ही हैं। पुराणज्ञ सुर-ऋषियों ने आपकी ये तीन तनुएँ स्मरण की हैं।
13.47.18
अधिपौरुषमध्यात्ममधिभूताधिदैवतम् ।
अधिलोकाधिविज्ञानमधियज्ञस्त्वमेव हि ॥ १३.४७.१८ ॥
अधिपुरुष, अध्यात्म, अधिभूत और अधिदैवत; अधिलोक और अधिविज्ञान; अधियज्ञ भी आप ही हैं।
13.47.19
त्वां विदित्वाऽऽत्मदेवस्थं दुर्विदं दैवतैरपि ।
विद्वांसो यान्ति निर्मुक्ताः परं भावमनामयम् ॥ १३.४७.१९ ॥
आत्मदेव में स्थित आपको, जो देवताओं के लिए भी दुर्बोध हैं, जानकर ज्ञानी लोग बन्धनों से मुक्त होकर परम अनामय भाव को प्राप्त होते हैं।
13.47.20
अनिच्छतस्तव विभो जन्ममृत्युरनेकतः ।
द्वारं तु स्वर्गमोक्षाणामाक्षेप्ता त्वं ददासि च ॥ १३.४७.२० ॥
हे विभो! आपकी इच्छा न होने पर भी जन्म और मृत्यु अनेक प्रकार से होते हैं। स्वर्ग और मोक्ष का द्वार आप ही रोकते भी हैं और देते भी हैं।
13.47.21
त्वं वै स्वर्गश्च मोक्षश्च कामः क्रोधस्त्वमेव च ।
सत्वं रजस्ममश्चैव अधश्चोर्ध्वं त्वमेव हि ॥ १३.४७.२१ ॥
आप ही स्वर्ग हैं, आप ही मोक्ष हैं, आप ही काम और आप ही क्रोध हैं। सत्त्व, रजस् और तमस् भी आप ही हैं, नीचे और ऊपर भी आप ही हैं।
13.47.22
ब्रह्मा भवश्च विष्णुश्च स्कन्देन्द्रौ सविता यमः ।
वरुणेन्दू मनुर्धाता विधाता त्वं धनेश्वरः ॥ १३.४७.२२ ॥
ब्रह्मा, भव, विष्णु, स्कन्द और इन्द्र, सविता, यम, वरुण और चन्द्र, मनु, धाता और विधाता, और धनेश्वर भी आप ही हैं।
13.47.23
भूर्वायुः सलिलाग्निश्च खं वाग्बुद्धिः स्थितिर्मतिः ।
कर्म सत्यानृते चोभे त्वमेवास्ति च नास्ति च ॥ १३.४७.२३ ॥
पृथ्वी, वायु, जल और अग्नि, आकाश, वाणी, बुद्धि, स्थिति और मति, कर्म, सत्य और असत्य दोनों — आप ही हैं; आप ही 'है' भी हैं और 'नहीं है' भी हैं।
13.47.24
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च प्रकृतिभ्यः परं ध्रुवम् ।
विश्वाविश्वपरो भावश्चिन्त्याचिन्त्यस्त्वमेव हि ॥ १३.४७.२४ ॥
इन्द्रियाँ और इन्द्रियों के विषय भी, प्रकृति से परे जो ध्रुव परम तत्त्व है, वह भी; विश्व और अविश्व से परे जो भाव है, चिन्त्य और अचिन्त्य भी आप ही हैं।
13.47.25
यच्चैतत्परमं ब्रह्म यच्च तत्परमं पदम् ।
या गतिः साङ्ख्ययोगानां स भवान्नात्र संशयः ॥ १३.४७.२५ ॥
जो यह परम ब्रह्म है और जो वह परम पद है, साङ्ख्य और योग के अनुयायियों की जो गति है, वह आप ही हैं, इसमें कोई संशय नहीं।
13.47.26
नूनमद्य कृतार्थाः स्म नूनं प्राप्ताः सतां गतिम् ।
यां गतिं प्रार्तयन्तीह ज्ञाननिर्मलबुद्धयः ॥ १३.४७.२६ ॥
निश्चय ही आज हम कृतार्थ हुए हैं, निश्चय ही हमने सज्जनों की वह गति प्राप्त कर ली है, जिसकी इस लोक में ज्ञान से निर्मल बुद्धि वाले लोग कामना करते हैं।
13.47.27
अयो मूढाः स्म सुचिरमिमं कालमचेतसा ।
यन्न विद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर्बुधाः ॥ १३.४७.२७ ॥
अरे, हम मूढ़ रहे हैं, इतने लंबे समय तक अचेत होकर, कि हमने उस परम शाश्वत देव को नहीं जाना, जिसे बुद्धिमान लोग जानते हैं।
13.47.28
सेयमासादिता साक्षात्त्वद्भक्तिर्जन्मभिर्मया ।
भक्तानुग्रहकृद्देवो यं ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ॥ १३.४७.२८ ॥
आपकी यह भक्ति मुझे अनेक जन्मों के बाद साक्षात प्राप्त हुई है; भक्तों पर अनुग्रह करने वाले उन देव को जानकर मनुष्य अमृत को प्राप्त करता है।
13.47.29
देवासुरमुनीनां तु यच्च गुह्यं सनातनम् ।
गुहायां निहितं ब्रह्मि दुर्विज्ञेयं मुनेरपि ॥ १३.४७.२९ ॥
देवताओं, असुरों और मुनियों का जो गुह्य और सनातन रहस्य है, जो हृदय-गुहा में ब्रह्म में निहित है और मुनि के लिए भी दुर्विज्ञेय है।
13.47.30
स एष भगवान्देवः सर्वकृत्सर्वतोमुखः ।
सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता ॥ १३.४७.३० ॥
वह यही भगवान देव हैं, जो सबके कर्ता, सर्वतोमुख, सबकी आत्मा, सर्वदर्शी, सर्वव्यापी और सर्वज्ञ हैं।
13.47.31
देहकृद्देहभृद्देही देहभुग्देहिनां गतिः ।
प्राणकृत्प्राणभृत्प्राणी प्राणदः प्राणिनां गतिः ॥ १३.४७.३१ ॥
वह देहों का रचयिता, देहों का धारक, देही, देहों का भोक्ता और देहधारियों की गति है। वह प्राणों का रचयिता, प्राणों का धारक, प्राणी, प्राण देने वाला और प्राणियों की गति है।
13.47.32
अध्यात्मगतिरिष्टानां ध्यायिनामात्मवेदिनाम् ।
अपुनर्भवकामानां या गतिः सोऽयमीश्वरः ॥ १३.४७.३२ ॥
यह अध्यात्म की गति है, जो प्रिय, ध्यानी और आत्मज्ञानी लोगों की है, और जो पुनर्जन्म नहीं चाहते उनकी जो गति है, वह यह ईश्वर है।
13.47.33
अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः ।
अयं च जन्ममरणे विदध्यात्सर्वजन्तुषु।
अयं संसिद्धिकामानां या गतिः सोयमीस्वरः। ॥ १३.४७.३३ ॥
यह सभी प्राणियों को शुभ और अशुभ गति देने वाला है, और यह सभी जीवों में जन्म और मरण का विधान करता है। जो सिद्धि चाहते हैं, उनकी जो गति है, वह यह ईश्वर है।
13.47.34
भूराद्यान्सर्वभुवनानुत्पाद्य सदिवौकसः ।
दधाति देवस्तनुभिरष्टाभिर्यो बिभर्ति च ॥ १३.४७.३४ ॥
भूः आदि सभी लोकों और स्वर्गवासियों को उत्पन्न करके वह देव आठ रूपों से उन्हें धारण करता है, और जो उनका पोषण करता है।
13.47.35
अतः प्रवर्तते सर्वमस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
अस्मिंश्च प्रलयं याति अयमेकः सनातनः ॥ १३.४७.३५ ॥
इससे सब कुछ प्रवृत्त होता है, इसमें सब कुछ स्थित है, और इसमें ही प्रलय को प्राप्त होता है; यह अकेला सनातन है।
13.47.36
अयं स सत्यकामानां सत्यलोकः परं सताम् ।
अपवर्गश्च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवेदिनाम् ॥ १३.४७.३६ ॥
यह सत्यकामियों का सत्यलोक है, सज्जनों का परम लोक है; मुक्तों का अपवर्ग है, और आत्मज्ञानियों का कैवल्य है।
13.47.37
अयं ब्रह्मादिभिः सिद्धैर्गुहायां गोपितः प्रुभुः ।
देवासुरमनुष्याणामप्रकाशो भवेदिति ॥ १३.४७.३७ ॥
यह प्रभु ब्रह्मा आदि और सिद्धों द्वारा हृदय-गुहा में गुप्त रखे गए हैं, ताकि वे देवताओं, असुरों और मनुष्यों के लिए अप्रकाशित रहें।
13.47.38
तं त्वां देवासुरनरास्तत्त्वेन न विदुर्भवम् ।
मोहिताः खल्वनेनैव हृदिस्थेनाप्रकाशिना ॥ १३.४७.३८ ॥
देवता, असुर और मनुष्य तुम्हें तत्त्वतः नहीं जानते, जिस भव (स्वरूप) को तुम धारण करते हो; वास्तव में इसी हृदय में स्थित और अप्रकाशित (तुम) के द्वारा वे मोहित हो गए हैं।
13.47.39
ये चैनं प्रतिपद्यन्ते भक्तियोगेन भाविताः ।
तेषामेवात्मनात्मानं दर्शयत्येष हृच्छयः ॥ १३.४७.३९ ॥
जो भक्तियोग से भावित होकर इन्हें प्राप्त करते हैं, उन्हीं को यह हृदय में शयन करने वाला अपने ही आत्मा से अपने आप को दिखा देता है।
13.47.40
यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते ।
यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते ॥ १३.४७.४० ॥
जिसे जानकर फिर पुनर्जन्म और मरण भी नहीं रहता, और जिसे जानकर परम ज्ञेय तथा जानने योग्य कुछ शेष नहीं रहता।
13.47.41
यं लब्ध्वा परमं लाभं नाधिकं मन्यते बुधः ।
यां सूक्ष्मां परमां प्राप्तिं गच्छन्नव्ययमक्षयम् ॥ १३.४७.४१ ॥
जिसे पाकर बुद्धिमान और कोई बड़ा लाभ नहीं मानता, और जिस सूक्ष्म परम प्राप्ति को पाकर अव्यय और अक्षय (पद) को जाता है।
13.47.42
यं साङ्ख्या गुणतत्त्वज्ञाः साङ्ख्यशास्त्रविशारदाः ।
सूक्ष्मज्ञानतराः सूक्ष्मं ज्ञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः ॥ १३.४७.४२ ॥
जिसे सांख्य लोग, जो गुणों के तत्त्व को जानने वाले और सांख्यशास्त्र में निपुण हैं, सूक्ष्मतम ज्ञान वाले होकर सूक्ष्म को जानकर बन्धनों से मुक्त हो जाते हैं।
13.47.43
यं च वेदविदो वेद्यं वेदान्ते च प्रतिष्ठितम् ।
प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च ॥ १३.४७.४३ ॥
जिसे वेदों के ज्ञाता जानने योग्य मानते हैं, जो वेदान्त में प्रतिष्ठित है, प्राणायाम में निरत रहने वाले जिसमें प्रवेश करते हैं और जिसका जप करते हैं।
13.47.44
ओंकाररथमारुह्य ते विशन्ति महेश्वरम् ।
अयं स देवयानानामादित्यो द्वारमुच्यते ॥ १३.४७.४४ ॥
ॐकार रूपी रथ पर चढ़कर वे महेश्वर में प्रवेश करते हैं। यह आदित्य देवयान मार्ग का द्वार कहा जाता है।
13.47.45
अयं च पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते ।
एष काष्ठा दिशश्चैव संवत्सरयुगादि च ॥ १३.४७.४५ ॥
और यह चन्द्रमा पितृयान मार्ग का द्वार कहा जाता है। यही काष्ठा, दिशाएँ और संवत्सर, युग आदि भी हैं।
13.47.46
दिव्यादिव्यः परो लाभ अयने दक्षिणोत्तरे ।
एनं प्रजापतिः पूर्वमाराध्य बहुभिः स्तवैः ॥ १३.४७.४६ ॥
दिव्य और अदिव्य से परे श्रेष्ठ लाभ दक्षिणायन और उत्तरायण में है। पूर्वकाल में प्रजापति ने इन्हें अनेक स्तोत्रों से आराधना करके प्रसन्न किया था।
13.47.47
प्रजार्थं वरयामास नीललोहितसंज्ञितम् ।
क्रग्भिर्यमनुशासन्ति तत्त्वे कर्मणि बह्वृचाः ॥ १३.४७.४७ ॥
सन्तति के लिए उन्होंने नीललोहित नाम वाले को वर लिया। ऋग्वेदी जिसका अनुशासन करते हैं, सच्चे कर्म में ऋचाओं द्वारा।
13.47.48
यजुर्भिर्यत्त्रिधा वेद्यं जुह्वत्यध्वर्यवोऽध्वरे ।
सामभिर्यं च गायन्ति सामगाः शुद्धबुद्धयः ॥ १३.४७.४८ ॥
यजुर्वेद से त्रिधा जानने योग्य जिसे अध्वर्यु यज्ञ में आहुति देते हैं, और सामगान करने वाले शुद्ध बुद्धि सामगायक जिसका गान करते हैं।
13.47.49
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म स्तुवन्त्याथर्वणा द्विजाः ।
यज्ञस्य परमा योनिः परिश्चायं परः स्मृतः ॥ १३.४७.४९ ॥
ऋत, सत्य और परम ब्रह्म की आथर्वण द्विज स्तुति करते हैं; यज्ञ का परम उद्गम यही है, यह परिश्चाय परम कहा गया है।
13.47.50
रात्र्यहः श्रोत्रनयनः पक्षमासशिरोभुजः ।
ऋतुवीर्यस्तपोधैर्यो ह्यब्दगुह्योरुपादवान् ॥ १३.४७.५० ॥
रात और दिन जिसके कान और नेत्र हैं, पखवाड़े और महीने जिसके सिर और भुजाएँ हैं; ऋतुएँ जिसका पराक्रम और तप जिसकी धीरता है, निश्चय ही वर्ष जिसकी गुप्त जाँघें और चरण हैं।
13.47.51
मृत्युर्यमो हुताशश्च कालः संहारवेगवान् ।
कालस्य परमा योनिः कालश्चायं सनातनः ॥ १३.४७.५१ ॥
मृत्यु, यम, अग्नि और संहार के वेग वाला काल; काल का परम उद्गम भी यही है, और यह सनातन काल भी यही है।
13.47.52
चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ ग्रहाश्च सह वायुना ।
ध्रुवः सप्तर्षयश्चैव भुवनाः सप्त एव च ॥ १३.४७.५२ ॥
चन्द्रमा और सूर्य, नक्षत्रों के साथ; ग्रह और वायु के साथ; ध्रुव, सप्तर्षि, और सात लोक भी।
13.47.53
प्रधानं महदव्यक्तं विशेषान्तं सवैकृतम् ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं भूतादि सदसच्च यत् ॥ १३.४७.५३ ॥
प्रधान, महत्, अव्यक्त, विशेष-अंत और उसके विकारों सहित; ब्रह्मा से लेकर स्तम्भ-तृण तक; भूतादि और सत्-असत्, जो कुछ है वह भी।
13.47.54
अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्च यः परः ।
अस्य देवस्य यद्भागं कृत्स्नं सम्परिवर्तते ॥ १३.४७.५४ ॥
आठ प्रकृतियाँ और जो प्रकृतियों से भी परे है; इस देव का जो भाग है, वह समग्र रूप से चक्र की तरह घूमता रहता है।
13.47.55
एतत्परममानन्दं यत्तच्छाश्वतमेव च ।
एषा गतिर्विरक्तानामेष भावः परः सताम् ॥ १३.४७.५५ ॥
यह परम आनंद है, जो शाश्वत ही है। यही विरक्तों की गति है, यही सत्पुरुषों की परम अवस्था है।
13.47.56
एतत्पदमनुद्विग्नमेतद्ब्रह्म सनातनम् ।
शास्त्रवेदाङ्गविदुषामेतद्ध्यानं परं पदम् ॥ १३.४७.५६ ॥
यह पद अनुद्विग्न है; यही सनातन ब्रह्म है। शास्त्र, वेद और वेदांगों के विद्वानों का यही ध्यान और परम पद है।
13.47.57
इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला ।
इयं सा परमा सिद्धिरियं सा परमा गतिः ॥ १३.४७.५७ ॥
यही वह परम काष्ठा है, यही वह परम कला है; यही वह परम सिद्धि है, यही वह परम गति है।
13.47.58
इयं सा परमा शान्तिरियं सा निर्वृतिः परा ।
यं प्राप्य कृतकृत्याः स्म इत्यमन्यन्त योगिनः ॥ १३.४७.५८ ॥
यही वह परम शान्ति है, यही वह परम निर्वृति है; जिसे प्राप्त कर योगी यह मानते हैं कि "हम कृतकृत्य हो गए।"
13.47.59
इयं तुष्टिरियं सिद्धिरियं श्रुतिरियं स्मृतिः ।
अध्यात्मगतिरिष्टानां विदुषां प्राप्तिरव्यया ॥ १३.४७.५९ ॥
यही संतोष है, यही सिद्धि है, यही श्रुति है, यही स्मृति है; अध्यात्म की गति है, प्रिय विद्वानों की अविनाशी प्राप्ति है।
13.47.60
यजतां कामयानानां मखैर्विपुलदक्षिणैः ।
या गतिर्यज्ञशीलानां सा गतिस्त्वं न संशयः ॥ १३.४७.६० ॥
जो कामना करते हुए विपुल दक्षिणा वाले यज्ञों से यजन करते हैं, यज्ञशील जनों की जो गति है, वही गति तुम्हारी है; इसमें संशय नहीं।
13.47.61
सम्यग्योगजपैः शान्तिर्नियमैर्देहतापनैः ।
तप्यतां या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान् ॥ १३.४७.६१ ॥
भली-भाँति योग और जप से, नियमों और शरीर को तपाने वाले तपों से जो शान्ति प्राप्त होती है — हे देव, वह परम गति आप ही हैं।
13.47.62
कर्मन्यासकृतानां च विरक्तानां ततस्ततः ।
या गतिर्ब्रह्मिसदने सा गतिस्त्वं सनातन ॥ १३.४७.६२ ॥
कर्मों का त्याग करने वाले और इधर-उधर से विरक्त हुए लोगों की ब्रह्मलोक में जो गति होती है — हे सनातन, वह गति आप ही हैं।
13.47.63
अपुनर्भवकामानां वैराग्ये वर्ततां च या ।
प्रकृतीनां लयानां च सा गतिस्त्वं सनातन ॥ १३.४७.६३ ॥
पुनर्जन्म न चाहने वालों की, वैराग्य में स्थित रहने वालों की, और प्रकृति में लीन होने वालों की जो गति है — हे सनातन, वह गति आप ही हैं।
13.47.64
ज्ञानविज्ञानयुक्तानां निरुपाख्या निरञ्जना ।
कैवल्या या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान् ॥ १३.४७.६४ ॥
ज्ञान और विज्ञान से युक्त लोगों की जो अवर्णनीय, निर्मल, कैवल्य रूपी परम गति है — हे देव, वह परम गति आप ही हैं।
13.47.65
वेदशास्त्रपुराणोक्ताः पञ्च ता गतयः स्मृताः ।
त्वत्प्रसादाद्धि लभ्यन्ते न लभ्यन्तेऽन्यथा विभो ॥ १३.४७.६५ ॥
वेद, शास्त्र और पुराणों में कही गई वे पाँच गतियाँ मानी गई हैं। हे विभो, वे आपकी कृपा से ही प्राप्त होती हैं, अन्यथा नहीं।
13.47.66
इति तण्डिस्तपोराशिस्तुष्टावेसानमात्मना ।
जगौ च परमं ब्रह्म यत्पुरा लोककृज्जगौ ॥ १३.४७.६६ ॥
इस प्रकार तपोराशि तण्डि ने अपने आत्मा से ईश्वर की स्तुति की, और जैसे पूर्व में लोककर्ता ने गाया था, वैसे ही परम ब्रह्म का गान किया।
13.47.67
एवं स्तुतो महादेवस्तण्डिना ब्रह्मवादिना ।
उवाच भगवान्देव उमया सहितः प्रभुः ॥ १३.४७.६७ ॥
इस प्रकार ब्रह्मवादी तण्डि द्वारा स्तुति किए जाने पर महादेव, भगवान प्रभु देव, उमा के साथ बोले।
13.47.68
ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः ।
न विदुस्त्वामिति ततस्तुष्टः प्रोवाच तं शिवः ॥ १३.४७.६८ ॥
ब्रह्मा, शतक्रतु इन्द्र, विष्णु, विश्वेदेव और महर्षि आपको नहीं जानते। तब प्रसन्न होकर शिव ने उससे कहा।
13.47.69
अक्षयश्चाव्ययश्चैव भविता दुःखवर्जितः ।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥ १३.४७.६९ ॥
तुम अक्षय और अव्यय होगे, दुःखरहित, यशस्वी, तेज से युक्त और दिव्य ज्ञान से संपन्न होगे।
13.47.70
ऋषीणामभिगम्यश्च सूत्रकर्ता सुतस्तव ।
मत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः ॥ १३.४७.७० ॥
ऋषियों के लिए गम्य और सूत्रकार होगा, तुम्हारा पुत्र। हे द्विजश्रेष्ठ, मेरी कृपा से वह होगा, इसमें संदेह नहीं।
13.47.71
कं वा कामं ददाम्यद्य ब्रूहि यद्वत्स काङ्क्षसे ।
प्राञ्जलिः स उवाचेदं त्वयि भक्तिर्दृढाऽस्तु मे ॥ १३.४७.७१ ॥
अब मैं तुम्हें कौन सा वर दूँ? हे वत्स, बोलो जो तुम चाहते हो। हाथ जोड़कर वह बोला: मेरी आप में दृढ़ भक्ति बनी रहे।
13.47.72
एतान्दत्त्वा वरान्देवो वन्द्यमानः सुरर्षिभिः ।
स्तूयमानश्च विबुधैस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३.४७.७२ ॥
इन वरों को देकर देव, देवर्षियों द्वारा वन्दित और विबुधों द्वारा स्तुत होते हुए, वहीं अंतर्धान हो गए।
13.47.73
अन्तर्हिते भगवति सानुगे यादवेश्वर ।
ऋषिराश्रममागम्य ममैतत्प्रोक्तवानिह ॥ १३.४७.७३ ॥
हे यादवेश्वर, अनुचरों सहित भगवान के अन्तर्धान हो जाने पर ऋषि ने आश्रम में आकर मुझे यह यहाँ कहा था।
13.47.74
यानि च प्रथितान्यादौ तण्डिराख्यातवान्मम ।
मानानि मानवश्रेष्ठ तानि त्वं शृणु सिद्धये ॥ १३.४७.७४ ॥
हे मानवश्रेष्ठ, जो प्रसिद्ध मान (नाम) तण्डि ने पहले मुझे कहे थे, उन्हें सिद्धि के लिए तुम सुनो।
13.47.75
दश नामसहस्राणि देवेष्वाह पितामहः ।
सर्वस्य शास्त्रेषु तथा दश नामशतानि च ॥ १३.४७.७५ ॥
देवताओं के बीच पितामह ने दस हज़ार नाम कहे; तथा सब शास्त्रों में भी दस सौ नाम कहे गए हैं।
13.47.76
गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर्भगवतोऽच्युत ।
देवप्रसादाद्देवेशः पुरा प्राह महात्मने ॥ १३.४७.७६ ॥
ये गुह्य नाम भगवान अच्युत से तण्डि ने पाए थे; देवप्रसाद से देवेश ने पूर्व काल में महात्मा (तण्डि) को ये कहे थे।