महाभारत · अध्याय 13.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.5.1
एवमुक्तो मतङ्गस्तु संशितात्मा यतव्रतः ।
सहस्रमेकपादेन ततो ध्याने व्यतिष्ठत ॥ १३.५.१ ॥
असे सांगितल्यावर मतंग संयमी मनाने आणि दृढ व्रताने हजार वर्षे एका पायावर उभा राहून ध्यानात स्थिर राहिला.
13.5.2
तं सहस्रावरे काले शक्रो द्रष्टुमुपागमत् ।
तदेव च पुनर्वाक्यमुवाच बलवृत्रहा ॥ १३.५.२ ॥
हजार वर्षांच्या अखेरीस इंद्र त्याला पाहण्यासाठी आला; बलवान वृत्रहंता पुन्हा तेच शब्द बोलला.
13.5.3
इदं वर्षसहस्रं वै ब्रह्मचारी समाहितः ।
अतिष्ठमेकपादेन ब्राह्मण्यं नाप्नुयां कथम् ॥ १३.५.३ ॥
मी हजार वर्षे ब्रह्मचारी आणि एकाग्र राहून एका पायावर उभा राहिलो; मग मला ब्राह्मण्य कसे मिळणार नाही?
13.5.4
चण्डालयोनो जातेन नावाप्यं वै कथञ्चन ।
अन्यं कामं वृणीष्व त्वं मा वृथा तेऽस्त्वयं श्रमः ॥ १३.५.४ ॥
चांडाळ योनीत जन्मलेल्या माणसाला हे कोणत्याही प्रकारे मिळत नाही; दुसरा वर निवड, तुझे हे श्रम व्यर्थ न जावोत.
13.5.5
एवमुक्तो मतङ्गस्तु भृशं शोकपरायणः ।
अध्यतिष्ठद्गयां गत्वा सोऽङ्गुष्टेन शतं समाः ॥ १३.५.५ ॥
असे सांगितल्यावर मतंग अत्यंत शोकाकुल झाला; तो गयेला जाऊन अंगठ्यावर शंभर वर्षे उभा राहिला.
13.5.6
सुदुर्वहं वहन्योगं कृशो धमनिसन्ततः ।
त्वगस्थिभूतो धर्मात्मा स ततापेति नः श्रुतम् ॥ १३.५.६ ॥
अत्यंत कठीण योग आचरून, कृश होऊन, शिरांनी व्यापलेला, केवळ त्वचा आणि हाडे उरलेला तो धर्मात्मा तप करत राहिला, असे आम्ही ऐकले आहे.
13.5.7
तं तपन्तमभिद्रुत्य पाणिं जग्राह वासवः ।
वराणामीश्वरो दाता सर्वभूतहिते रतः ॥ १३.५.७ ॥
तपश्चर्या करणाऱ्याजवळ धावून जाऊन वासवाने (इंद्राने) त्याचा हात धरला. वरांचा ईश्वर, दाता, सर्वभूतांच्या हितात रत असलेला.
13.5.8
मतङ्ग ब्राह्मणत्वं ते विरुद्धमिह दृश्यते ।
ब्राह्मण्यं दुर्लभतरं संवृतं परिपन्थिभिः ॥ १३.५.८ ॥
हे मतंगा, येथे तुझे ब्राह्मणत्व विसंगत दिसते. ब्राह्मण्य अत्यंत दुर्लभ आहे, विरोधकांनी झाकलेले.
13.5.9
पूजयन्सुखमाप्नोति दुःखमाप्नोत्यपूजयन् ।
ब्राह्मणे सर्वभूतानां योगक्षेमः समाहितः ॥ १३.५.९ ॥
ब्राह्मणाचा सन्मान करणारा सुख मिळवतो; न करणारा दुःख मिळवतो. ब्राह्मणामध्येच सर्वभूतांचे योगक्षेम स्थिर आहे.
13.5.10
ब्राह्मणेभ्योऽनुतृप्यन्ते पितरो देवतास्तथा ।
ब्राह्मणः सर्वभूतानां मतङ्ग पर उच्यते ॥ १३.५.१० ॥
ब्राह्मणांमुळे पितर आणि देवताही तृप्त होतात. हे मतंगा, ब्राह्मणच सर्वभूतांमध्ये श्रेष्ठ म्हणवला जातो.
13.5.11
ब्राह्मणः कुरुते तद्धि यथा यद्यच्च वाञ्छति ॥ १३.५.११ ॥
ब्राह्मण जसे आणि जे जे इच्छितो, तेच तो करतो.
13.5.12
बह्वीस्तु संसरन्योनीर्जायमानः पनुःपुनः ।
पर्याये तात कस्मिंश्चिद्ब्राह्मण्यमिह विन्दति ॥ १३.५.१२ ॥
अनेक योनींमध्ये भटकत, वारंवार जन्म घेत, हे तात, कोणत्यातरी क्रमाने कोणी येथे ब्राह्मण्य मिळवतो.
13.5.13
तदुत्सृज्येह दुष्प्रापं ब्राह्मण्यमकृतात्मभिः ।
अन्यं वरं वृणीष्व त्वं दुर्लभोऽयं हि ते वरः ॥ १३.५.१३ ॥
म्हणून अकृतात्म्यांना दुष्प्राप्य असलेले ब्राह्मण्य येथेच सोडून दुसरा वर निवड; हा वर तुला दुर्लभ आहे.
13.5.14
किं मां तुदसि दुःखार्तं मृतं मारयसे च माम् ।
त्वां तु शोचामि यो लब्ध्वा ब्राह्मण्यं न बुभूषसे ॥ १३.५.१४ ॥
दुःखाने पीडित अशा मला तू का छळतोस, मेलेल्याला पुन्हा का मारतोस? ब्राह्मण्य मिळवूनही जो त्याची इच्छा करत नाहीस, त्याच्यासाठीच मी शोक करतो.
13.5.15
ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्रापं त्रिभिर्वर्णैर्दुरासदम् ।
सुदुर्लभं सदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवाः ॥ १३.५.१५ ॥
ब्राह्मण्य दुष्प्राप्य असले, तीन वर्णांनाही दुरासद असले, सदा अति दुर्लभ असले, तरी मानव ते मिळवूनही त्याचे आचरण करत नाहीत.
13.5.16
ये पापेभ्यः पापतमास्तेषामधम एव सः ।
ब्राह्मण्यं योऽवजानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम् ॥ १३.५.१६ ॥
जे पाप्यांतही अधिक पापी, त्यांत तोच अधम जो ब्राह्मण्याचा अवमान करतो, जणू दुर्लभ धन मिळवूनही त्याची अवज्ञा करतो.
13.5.17
दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं प्राप्तं दुरनुपालनम् ।
दुरवापमवाप्यैतन्नानुतिष्ठन्ति मानवाः ॥ १३.५.१७ ॥
ब्राह्मण्य खरोखर दुष्प्राप्य आहे; प्राप्त झाले तरी त्याचे पालन कठीण आहे. दुर्लभपणे मिळवूनही मानव त्याचे आचरण करत नाहीत.
13.5.18
एकारामो ह्यहं शक्र निर्न्द्वद्वो निष्परिग्रहः ।
अहिंसादममास्थाय कथं नार्हामि विप्रताम् ॥ १३.५.१८ ॥
हे शक्रा, मी एकांतात रमणारा, द्वंद्वांपासून मुक्त, परिग्रहरहित आहे; अहिंसा आणि दम यांचा आश्रय घेऊन मी ब्राह्मण्याला पात्र का होऊ नये?
13.5.19
दैवं तु कथमेतद्वै यदहं मातृदोषतः ।
एतामवस्थां सम्प्राप्तो धर्मज्ञः सन्पुरन्दरं ॥ १३.५.१९ ॥
हे दैव कसे आहे! धर्म जाणणारा मी मातेच्या दोषामुळे ही अवस्था प्राप्त झालो, हे पुरंदरा.
13.5.20
नूनं दैवं न शक्यं हि पौरुषेणातिवर्तितुम् ।
यदर्थं यत्नवानेव न लभे विप्रतां विभो ॥ १३.५.२० ॥
खरोखर दैवावर पौरुषाने मात करता येत नाही; ज्यासाठी प्रयत्न करूनही मला ब्राह्मणत्व मिळत नाही, हे विभो.
13.5.21
एवंगते तु धर्मज्ञ दातुमर्हसि मे वरम् ।
यदि तेऽहमनुग्राह्यः किचिद्वा सुकृतं मम ॥ १३.५.२१ ॥
असे झाले असता, हे धर्मज्ञा, तू मला वर देण्यास योग्य आहेस; मी तुझ्या कृपेस पात्र असल्यास, किंवा माझे काही सुकृत असल्यास.
13.5.22
वृणीष्वेति तदा प्राह ततस्तं बलवृत्रहा ।
चोदितस्तु महेन्द्रेण मतङ्गः प्राब्रवीदिदम् ॥ १३.५.२२ ॥
'वर माग' असे तेव्हा तो म्हणाला; तेव्हा बलवृत्रहंता त्याला म्हणाला. महेंद्राने प्रेरित केल्यावर मतंग हे बोलला.
13.5.23
यथा कामविहारी स्यां कामरूपी विहङ्गमः ।
ब्रह्मक्षत्राविरोधेन पूजां च प्राप्नुयामहम् ॥ १३.५.२३ ॥
मी इच्छेनुसार विहार करणारा आणि इच्छेनुसार रूप धारण करणारा पक्षी व्हावे, आणि ब्राह्मण व क्षत्रिय यांच्या विरोधाशिवाय मला सन्मानही मिळावा.
13.5.24
यथा ममाक्षया कीर्तिर्भवेच्चापि पुरन्दर ।
कर्तुमर्हसि तद्देव शिरसा त्वां प्रसादये ॥ १३.५.२४ ॥
माझी कीर्ती अक्षय व्हावी असे, हे पुरंदरा, तू कर; हे देवा, ते तू करावे; मस्तक नमवून मी तुझ्या कृपेची याचना करतो.
13.5.25
मतङ्ग गम्यतां शीघ्रमेवमेतद्भविष्यति ।
स्त्रियः सर्वास्त्वया लोके यक्ष्यन्ते भूतिकर्मणि ॥ १३.५.२५ ॥
हे मतङ्गा, लवकर जा; असेच होईल. जगात सर्व स्त्रिया तुझ्यामुळे समृद्धीच्या कर्मांमध्ये पूजल्या जातील.
13.5.26
छन्दोदेव इति ख्यातः स्त्रीणां पूज्यो भविष्यसि ।
कीर्तिश्च तेऽतुला वत्स त्रिषु लोकेषु यास्यति ॥ १३.५.२६ ॥
छंदोदेव या नावाने प्रसिद्ध होऊन तू स्त्रियांना पूज्य होशील. हे वत्सा, तुझी अतुलनीय कीर्ती त्रिलोकात पसरेल.
13.5.27
एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवोऽन्तरधीयत ।
प्राणांस्त्यक्त्वा मतङ्गोपि प्राप तत्स्थानमुत्तमम् ॥ १३.५.२७ ॥
अशा प्रकारे त्याला वर देऊन वासव अंतर्धान पावला. मतङ्गानेही प्राण सोडून त्या उत्तम स्थानाची प्राप्ती केली.
13.5.28
एवमेव परं स्थानं मर्त्यानां भरतर्षभ ।
ब्राह्मण्यं नाम दुष्प्रापमिन्द्रेणोक्तं महात्मना ॥ १३.५.२८ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, मनुष्यांसाठी हेच परम स्थान आहे. महात्मा इंद्राने 'ब्राह्मण्य' नावाची ही अवस्था मिळवणे कठीण असल्याचे सांगितले.