Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.50

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.50.1

यदिदं सहधर्मेति प्रोच्यते भरतर्षभ ।
पाणिग्रहणकाले तु स्त्रीणामेतत्कथं स्मृतम् ॥ १३.५०.१ ॥

हे भरतर्षभ, जो यह 'सहधर्म' कहा जाता है, पाणिग्रहण के समय स्त्रियों के लिए यह कैसे माना गया है?

13.50.2

आर्ष एष भवेद्धर्मः प्राजापत्योऽथवाऽसुरः ।
यदेतत्सहधर्मेति पूर्वमुक्तं महर्षिभिः ॥ १३.५०.२ ॥

यह 'सहधर्म' जो पूर्व में महर्षियों ने कहा है, यह आर्ष धर्म हो सकता है, प्राजापत्य हो सकता है, अथवा आसुर।

13.50.3

सन्देहः सुमहानेष विरुद्ध इति मे मतिः ।
इह यः सहधर्मो वै प्रेत्यायं विहितः क्वनु ॥ १३.५०.३ ॥

यह बहुत बड़ा संदेह है, मेरे मत में यह विरुद्ध है। यहाँ जो सहधर्म है, वह मृत्यु के बाद के लिए कहाँ विहित है?

13.50.4

स्वर्गो मृतानां भवति सहधर्मः पितामह ।
पूर्वमेकस्तु म्रियकस्तिष्ठते वद ॥ १३.५०.४ ॥

हे पितामह, क्या मृतों के लिए सहधर्म स्वर्ग होता है? पहले तो एक ही मरता है और दूसरा जीवित रहता है, यह कहिए।

13.50.5

नानाधर्मफलोपेता नानाकर्मनिवासिताः ।
नानानिरयनिष्ठान्ता मानुपा बहवो यदा ॥ १३.५०.५ ॥

नाना धर्मफलों से युक्त, नाना कर्मों में निवास करने वाले, नाना नरकों में अंत पाने वाले बहुत से मनुष्य — जब ऐसा होता है...

13.50.6

अनृताः स्त्रिय इत्येवं सूत्रकारो व्यवस्यति ।
यदाऽनृताः स्त्रियस्तात सहधर्मः कुतः स्मृतः ॥ १३.५०.६ ॥

'स्त्रियाँ असत्यवादिनी होती हैं' — ऐसा सूत्रकार निश्चय करते हैं। हे तात, जब स्त्रियाँ असत्य हैं, तो सहधर्म कैसे स्मरण किया गया है?

13.50.7

अनृताः स्त्रिय इत्येवं वेदेष्वपि हि पठ्यते ।
धर्मो यः पूर्विको दृष्ट उपचारः क्रियाविधिः ॥ १३.५०.७ ॥

इस प्रकार वेदों में भी यह पढ़ा जाता है कि स्त्रियाँ असत्यवादिनी होती हैं। जो प्राचीन धर्म, आचार और कर्मविधि देखी गई है।

13.50.8

गहरं प्रतिभात्येतन्मम चिन्तयतोऽनिशम् ।
निःसन्देहमिदं सर्वं पितामह यथाश्रुतिः ॥ १३.५०.८ ॥

हे पितामह, मुझे निरंतर चिंतन करते हुए यह अत्यंत गहन प्रतीत होता है। जैसा श्रुति में सुना गया है, यह सब निःसंदेह है।

13.50.9

यदैतद्यादृशं चैतद्यथा चैतत्प्रवर्तितम् ।
निखिलेन महाप्राज्ञ भवानेतद्ब्रवीतु मे ॥ १३.५०.९ ॥

यह कैसा है और यह किस प्रकार प्रवर्तित हुआ है, हे महाप्राज्ञ, आप यह सब मुझे पूरी तरह समझाइए।

13.50.10

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत ॥ १३.५०.१० ॥

यहाँ भी लोग इस प्राचीन इतिहास को सुनाते हैं, अष्टावक्र का संवाद, हे भारत, उसी दिशा के साथ।

13.50.11

निर्विष्टुकामस्तु पुरा अष्टावक्रो महातपाः ।
ऋषेरथ वदान्यस्य वव्रे कन्यां महात्मनः ॥ १३.५०.११ ॥

पूर्वकाल में महातपस्वी अष्टावक्र विवाह की इच्छा करते हुए, उदार महात्मा ऋषि की कन्या को उन्होंने वरण किया।

13.50.12

सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि ।
गुणप्रभावशीलेन चारित्रेण च शोभनाम् ॥ १३.५०.१२ ॥

सुप्रभा नाम की वह कन्या, जो पृथ्वी पर रूप में अनुपम थी, गुण, प्रभाव, शील और आचरण से भी अत्यंत सुंदर थी।

13.50.13

सा तस्यर्षेर्मनो दृष्टा जहार शुभलोचना ।
वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाञचिता ॥ १३.५०.१३ ॥

उस सुन्दर नेत्रों वाली ने उस ऋषि का मन देखते ही हर लिया, जैसे वसन्त में फूलों से सजी चित्र-विचित्र वनपंक्ति हर लेती है।

13.50.14

ऋषिस्तमाह देया मे सुता तुभ्यं हि तच्छृणु ॥ १३.५०.१४ ॥

ऋषि ने उससे कहा, 'मेरी पुत्री तुम्हें देने योग्य है। यह सुनो।'

13.50.15

अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ह्यप्रवासी प्रियंवदः ।
सुरूपः सम्मतो वीरः शीलवान्भोगभुक्छुचिः ॥ १३.५०.१५ ॥

जो अन्य स्त्रियों में आसक्त न हो, बुद्धिमान हो, परदेस न जाने वाला हो, मधुरभाषी हो, सुन्दर हो, सम्मानित हो, वीर हो, शीलवान हो, भोगों का उपभोग करने वाला और पवित्र हो।

13.50.16

दारानुमतयज्ञश्च सुनक्षत्रामथोद्वेहेत् ।
सभृत्यः स्वजनोपेत इह प्रेत्य च मोदते ॥ १३.५०.१६ ॥

जो पत्नी की सम्मति से यज्ञ करता है और शुभ नक्षत्र में विवाह करता है, वह सेवकों और स्वजनों के साथ यहाँ और परलोक में आनन्द पाता है।

13.50.17

गच्छ तावद्दिशं पुण्यामुत्तरां द्रक्ष्यसे ततः ॥ १३.५०.१७ ॥

अभी उस पवित्र उत्तर दिशा की ओर जाओ; वहाँ से तुम देखोगे।

13.50.18

किं द्रष्टव्यं मया तत्र वक्तुमर्हति मे भवान् ।
तथेदानीं मयो कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान् ॥ १३.५०.१८ ॥

वहाँ मुझे क्या देखना है, कृपया आप मुझे बताएँ। अब मुझे वही करना होगा जैसा आप मुझसे कहेंगे।

13.50.19

धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं च पर्वतम् ।
रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम् ॥ १३.५०.१९ ॥

धनद कुबेर को पार करके और हिमालय पर्वत को भी, रुद्र के सिद्धों और चारणों से सेवित निवास को देखकर।

13.50.20

संहृष्टैः पार्षदैर्जुष्टं नृत्यद्भिर्विविधाननैः ।
दिव्याङ्गरागैः पैशाचैरन्यैर्नानाविधैः प्रभोः ॥ १३.५०.२० ॥

प्रभु के हर्षित पार्षदों से सेवित, नाचते हुए विविध मुखों वाले, दिव्य अंगरागों से सजे पिशाचों और अन्य अनेक प्रकार के गणों से भरा हुआ।

13.50.21

पाणितालसुतालैश्च शम्पातालैः समैस्तथा ।
सम्प्रहृष्टैः प्रनृत्यद्भिः शर्वस्तत्र निषेव्यते ॥ १३.५०.२१ ॥

हाथों की ताली और सुंदर तालों से, शंपा-तालों से और समान लयों से, अत्यंत हर्षित होकर नाचते हुए, वहाँ शर्व की सेवा होती है।

13.50.22

इष्टं किल गिरौ स्थानं तद्दिव्यमिति शुश्रुम ।
नित्यं सन्निहितो देवस्तथा ते पार्षदाः स्मृताः ॥ १३.५०.२२ ॥

पर्वत पर वह स्थान प्रिय और दिव्य कहा गया है, ऐसा हमने सुना है। वहाँ देव सदा उपस्थित रहते हैं, और उनके पार्षद भी स्मरण किए जाते हैं।

13.50.23

तत्र देव्या तपस्तप्तं सङ्करार्थं सुदुश्चरम् ।
अतस्तदिष्टं देवस्य तथोमाया इति श्रुतिः ॥ १३.५०.२३ ॥

वहाँ देवी ने शंकर की प्राप्ति के लिए अत्यंत कठिन तपस्या की थी। इसलिए वह स्थान देव को प्रिय है, और उमा का भी, ऐसी श्रुति है।

13.50.24

पूर्वे तत्र महापार्श्वे देवस्योत्तरतस्तथा ।
ऋतवः कालरात्रिश्च ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ १३.५०.२४ ॥

वहाँ देव के महापार्श्व में, पूर्व दिशा में और उत्तर दिशा में भी, ऋतुएँ और कालरात्रि हैं, तथा जो दिव्य हैं और जो मानव हैं।

13.50.25

देवं चोपासते सर्वे रूपिणः किल तत्र ह ।
तदतिक्रम्य भवनं त्वया यातव्यमेव हि ॥ १३.५०.२५ ॥

वहाँ सभी रूपधारी प्राणी उस देव की उपासना करते हैं। उस भवन को पार करके तुम्हें अवश्य जाना होगा।

13.50.26

ततो नीलं वनोद्देशं द्रक्ष्यसे मेघसन्निभम् ।
रमणीयं मनोग्राहि तत्र वै द्रक्ष्यसे स्त्रियम् ॥ १३.५०.२६ ॥

फिर तुम मेघ के समान नीले वन-प्रदेश को देखोगे। वहाँ मन को मोह लेने वाली रमणीय स्त्री को तुम अवश्य देखोगे।

13.50.27

तपस्विनीं महाभागां वृद्धां दीक्षामनुष्ठिताम् ।
द्रष्टव्या सा त्वया तत्र सम्पूज्या चैव यत्नतः ॥ १३.५०.२७ ॥

वहाँ तुम्हें एक तपस्विनी, महाभागा, वृद्धा दिखेगी जो दीक्षा का पालन कर रही है। उसे तुम्हें अवश्य देखना चाहिए और यत्नपूर्वक उसका सम्मान करना चाहिए।

13.50.28

तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस्त्वं ततः पाणिं ग्रहीष्यसि ।
यद्येष समयः सर्वः साध्यतां तत्र गम्यताम् ॥ १३.५०.२८ ॥

उसे देखकर लौटकर तुम तब पाणिग्रहण करोगे। यदि यह समस्त समझौता है, तो उसे पूरा करो, वहीं जाओ।

13.50.29

तथाऽस्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्यसंशयम् ।
यत्र त्वं वदसे साधो भवान्भवतु सत्यवाक् ॥ १३.५०.२९ ॥

ऐसा ही हो; मैं उसे पूरा करूँगा, निस्संदेह वहाँ जाऊँगा, जहाँ तुम कहते हो, हे साधु। आप सत्यवादी हों।

13.50.30

ततोऽगच्छत्स भगवानुत्तरामुत्तरां दिशम् ।
हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १३.५०.३० ॥

तब वह भगवान उत्तरोत्तर उत्तर दिशा की ओर चले गए, हिमवान पर्वत की ओर, श्रेष्ठ पर्वतों में जो सिद्धों और चारणों से सेवित है।

13.50.31

स गत्वा द्विजशार्दूलो हिमवन्तं महागिरिम् ।
अभ्यगच्छन्नदीं पुण्यां बाहुदां पुण्यदायिनीम् ॥ १३.५०.३१ ॥

वे उस महान पर्वत हिमवान तक जाकर, द्विजश्रेष्ठ, पुण्यदायिनी पवित्र बाहुदा नदी के पास पहुँचे।

13.50.32

अशोके विमले तीर्थे स्नात्वा वै तर्प्य देवताः ।
तत्र वासाय शयने कौशे सुखमुवास ह ॥ १३.५०.३२ ॥

अशोक नामक निर्मल तीर्थ में स्नान करके और देवताओं का तर्पण करके, वहाँ रात्रि-विश्राम के लिए कुश की शय्या पर वे सुखपूर्वक रहे।

13.50.33

ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय स द्विजः ।
स्नात्वा प्रादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैवं विधानतः ॥ १३.५०.३३ ॥

फिर रात्रि बीत जाने पर प्रातःकाल उठकर उस द्विज ने स्नान किया, विधिपूर्वक अग्नि प्रज्वलित की और उसमें आहुति दी।

13.50.34

रुद्राणीकूपमासाद्य ह्रदे तत्र समाश्वसत् ।
विश्रान्तश्च समुत्थाय कैलासमभितो ययौ ॥ १३.५०.३४ ॥

रुद्राणी-कूप पर पहुँचकर उस सरोवर पर वे वहाँ आश्वस्त हुए। विश्राम करके उठे और कैलास की ओर चल पड़े।

13.50.35

सोऽपश्यत्काञ्चनद्वारं दीप्यमानमिव श्रिया ।
मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः ॥ १३.५०.३५ ॥

उन्होंने स्वर्णद्वार को देखा जो मानो अपनी शोभा से दीप्त हो रहा था, तथा महात्मा धनद (कुबेर) की मन्दाकिनी और कमलसरोवर को भी।

13.50.36

अथ ते राक्षसाः सर्वे येऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम् ।
प्रत्युत्थिता भगवन्तं माणिभद्रपुरोगमाः ॥ १३.५०.३६ ॥

तब जो सब राक्षस उस कमलसरोवर की रक्षा करते थे, वे माणिभद्र के नेतृत्व में पूज्य महात्मा के स्वागत में उठ खड़े हुए।

13.50.37

स तान्प्रत्यर्चयामास राक्षसान्भीमविक्रमान् ।
निवेदयत मां क्षिप्रं धनदायेति चाब्रवीत् ॥ १३.५०.३७ ॥

उसने उन भयंकर पराक्रमी राक्षसों का प्रत्युत्तर में सत्कार किया और कहा, "मुझे शीघ्र सूचित करो कि धनदाता आए हैं।"

13.50.38

ते राक्षसास्तथा राजन्भगवन्तमथाब्रुवन् ।
असौ वैश्रवणो राजा स्वयमायाति तेऽन्तिकम् ॥ १३.५०.३८ ॥

हे राजन्, तब उन राक्षसों ने उन भगवान् से कहा, "वह वैश्रवण राजा स्वयं आपके समीप आ रहे हैं।"

13.50.39

विदितो भगवानस्य कार्यमागमनस्य यत् ।
पश्यैनं त्वं महाभागं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ १३.५०.३९ ॥

भगवान् को उसके आने का जो प्रयोजन है, वह ज्ञात हो गया होगा। इस महाभाग को देखो, जो तेज से प्रज्वलित हो रहा है।

13.50.40

ततो वैश्रवणोऽभ्येत्य अष्टावक्रमनिन्दितम् ।
विधिवत्कुशलं पृष्ट्वा ततो ब्रह्मर्षिमब्रवीत् ॥ १३.५०.४० ॥

तब वैश्रवण ने निकट आकर अनिन्दित अष्टावक्र से विधिपूर्वक कुशल-क्षेम पूछा, फिर उस ब्रह्मर्षि से कहा।

13.50.41

सुखं प्राप्तो भवान्कच्चित्किंवा मत्तश्चिकीर्षति ।
ब्रूहि सर्वं करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि वै द्विज ॥ १३.५०.४१ ॥

"हे द्विज, क्या आप सुखपूर्वक पहुँचे हैं? या मुझसे कुछ करवाना चाहते हैं? जो भी कहेंगे, मैं सब करूँगा।"

13.50.42

भवनं प्रविश त्वं मे यथाकामं द्विजोत्तम ।
सत्कृतः कृतकार्यश्च भवान्यास्यत्यविघ्नतः ॥ १३.५०.४२ ॥

हे द्विजोत्तम, आप मेरे भवन में इच्छानुसार प्रवेश करें। सत्कार पाकर और कार्य पूर्ण करके आप बिना किसी विघ्न के जाएँगे।

13.50.43

प्राविशद्भवनं स्वं वै गृहीत्वा तं द्विजोत्तमम् ।
आसनं स्वं ददौ चैव पाद्यमर्घ्यं तथैव च ॥ १३.५०.४३ ॥

वह ब्राह्मणश्रेष्ठ को लेकर अपने भवन में प्रवेश कर गया और उन्हें अपना आसन दिया, तथा पाद्य और अर्घ्य भी उसी प्रकार दिए।

13.50.44

अथोपविष्टयोस्तत्र माणिभद्रपुरोगमाः ।
निषेदुस्तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः ॥ १३.५०.४४ ॥

फिर वहाँ बैठे उन दोनों के समीप माणिभद्र आदि के नेतृत्व में कुबेर के अनुचर — यक्ष, गन्धर्व और किन्नर — भी बैठ गए।

13.50.45

ततस्तेषां निषण्णानां धनदो वाक्यमब्रवीत् ।
भवच्छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्नप्सरोगणाः ॥ १३.५०.४५ ॥

तब उन बैठे हुए लोगों से धनद (कुबेर) ने कहा — 'आपकी इच्छा जानकर अप्सराओं के समूह नृत्य करें।'

13.50.46

आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस्तथा ।
संवर्ततामित्युवाच मुनिर्मधुरया गिरा ॥ १३.५०.४६ ॥

'सर्वोत्तम आतिथ्य करना चाहिए, और आपकी सेवा भी उसी प्रकार हो' — यह कहकर मुनि ने मधुर वाणी में कहा।

13.50.47

यथोर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवोर्वशी तथा ।
अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदारुचिः ॥ १३.५०.४७ ॥

जैसे — उर्वरा, मिश्रकेशी, रम्भा और उर्वशी, तथा अलम्बुषा, घृताची, चित्रा और चित्राङ्गदारुचि।

13.50.48

मनोहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी प्रभा ।
विद्युता प्रशमी दान्ता विद्योता रतिरेव च ॥ १३.५०.४८ ॥

मनोहरा, सुकेशी, सुमुखी, हासिनी, प्रभा, विद्युता, प्रशमी, दान्ता, विद्योता और रति भी।

13.50.49

एताश्चान्याश्च वै बह्व्यः प्रनृत्ताप्सरसः शुभाः ।
अवादयंश्च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च ॥ १३.५०.४९ ॥

ये और अन्य बहुत-सी सुन्दर अप्सराएँ नाच रही थीं, और गन्धर्व भी विविध वाद्य बजा रहे थे।

13.50.50

अथ प्रवृत्ते गान्धर्वे दिव्ये ऋषिरुपाविशत् ।
दिव्यं संवत्सरं तत्रारमतैष महातपाः ॥ १३.५०.५० ॥

फिर दिव्य गान्धर्व-प्रदर्शन आरम्भ होने पर महातपस्वी ऋषि बैठ गए, और वहाँ वे एक दिव्य वर्ष तक आनन्दित रहे।

13.50.51

ततो वैश्रवणो राजा भगवन्तमुवाच ह ।
साग्रः संवत्सरो यातो विप्रेह तव पश्यतः ॥ १३.५०.५१ ॥

तब राजा वैश्रवण ने भगवान से कहा, 'हे ब्राह्मण, आपके देखते-देखते यहाँ पूरा एक वर्ष बीत गया है।'

13.50.52

हार्योऽयं विषयो ब्रह्मन्गान्धर्वो नाम नामतः ।
छन्दतो वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान् ॥ १३.५०.५२ ॥

हे ब्रह्मन्, यह गान्धर्व नामक मनोहर क्षेत्र है। हे विप्र, जैसा आप कहें, वैसा ही इच्छानुसार चलता रहे।

13.50.53

अतिथिः पूजनीयस्त्वमिदं च भवतो गृहम् ।
सर्वमाज्ञाप्यतामाशु परवन्तो वयं त्वयि ॥ १३.५०.५३ ॥

आप अतिथि हैं और पूजनीय हैं, और यह भवन आपका ही है। जो भी आवश्यक हो, शीघ्र आज्ञा दीजिए; हम आपके अधीन हैं।

13.50.54

अथ वैश्रवणं प्रीतो भगवान्प्रत्यभाषत ।
अर्चितोस्मि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर ॥ १३.५०.५४ ॥

तब प्रसन्न होकर भगवान ने वैश्रवण को उत्तर दिया, 'आपने यथोचित रूप से मेरा सत्कार किया है; हे धनेश्वर, अब मैं चलूँगा।'

13.50.55

प्रीतोस्मि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप ।
तव प्रसादाद्भगवन्महर्षेश्च महात्मनः।
नियोगादद्य यास्यामि वृद्दिमानृद्धिमान्भव ॥ १३.५०.५५ ॥

मैं प्रसन्न हूँ। हे धनाधिप, यह सब तुम्हारे योग्य ही है। भगवान और महात्मा महर्षि की कृपा से, आज उनकी आज्ञा से मैं जाऊँगा। तुम समृद्ध और धनवान बने रहो।

13.50.56

अथ निष्क्रम्य भगवान्प्रययावुत्तरामुखः ।
कैलासे सङ्करावासमभिवीक्ष्य प्रणम्य च ॥ १३.५०.५६ ॥

फिर भगवान बाहर निकलकर उत्तर की ओर मुख करके चले गए। कैलास पर शंकर के निवास को देखकर और प्रणाम करके।

13.50.57

गौरीशं शङ्करं दान्तं शरणागतवत्सलम् ।
गङ्गाधरं गोपतिनं गणावृतमकल्पषम् ॥ १३.५०.५७ ॥

गौरी के स्वामी शंकर, संयमी, शरणागतों के प्रेमी, गंगा को धारण करने वाले, गोपति, गणों से घिरे हुए, निष्पाप।

13.50.58

कैलासं मन्दरं हैमं सर्वाननुचचार ह ।
तानतीत्य महाशैलान्कैरातं स्थानमुत्तमम् ॥ १३.५०.५८ ॥

कैलास, मंदर और हैम पर्वत, इन सबके चारों ओर उन्होंने भ्रमण किया। उन महान पर्वतों को पार करके किरातों के उत्तम स्थान पर पहुँचे।

13.50.59

प्रदक्षिणं तथा चक्रे प्रयतः शिरसा नतः ।
धरणीमवतीर्याथ पूतात्माऽसौ तदाऽभकवत् ॥ १३.५०.५९ ॥

उसी प्रकार उसने प्रदक्षिणा की, संयमित और सिर झुकाए हुए। फिर पृथ्वी पर उतरकर वह पवित्रात्मा तब बालक की तरह हो गया।

13.50.60

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा निर्यातश्चोत्तरामुखः ।
समेन भूमिभागेन ययौ प्रीतिपुरस्कृतः ॥ १३.५०.६० ॥

उसने वह प्रदक्षिणा करके उत्तर की ओर मुख करके प्रस्थान किया। समतल भूमि से होकर प्रीति को आगे रखते हुए वह चला गया।

13.50.61

ततोऽपरं वनोद्देशं रमणीयमपश्यत ।
सर्वर्तुभिर्मूलफलैः पक्षिभिश्च समन्वितैः।
रमणीयैर्वनोद्देशैस्तत्रतत्र विभूषितम् ॥ १३.५०.६१ ॥

फिर उसने एक और रमणीय वन-प्रदेश देखा, जो सभी ऋतुओं के मूल-फलों और पक्षियों से युक्त था और जगह-जगह सुंदर वन-प्रदेशों से सुशोभित था।

13.50.62

तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भगवानथ ॥ १३.५०.६२ ॥

वहाँ भगवान ने एक दिव्य आश्रम-स्थल देखा।

13.50.63

शैलांश्च विविधाकारान्काञ्चनान्रत्नभूषितान् ।
मणिभूमौ निविष्टाश्च पुष्करिण्यस्तथैव च ॥ १३.५०.६३ ॥

सोने के, रत्नों से सजे विविध आकार वाले पर्वत देखे, और मणि-भूमि पर स्थित कमल-सरोवर भी।

13.50.64

अन्यान्यपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्यथ ।
भृशं तस्य मनो रमे महर्षेर्भावितात्मनः ॥ १३.५०.६४ ॥

फिर उन्होंने अन्य अनेक अत्यंत सुंदर वस्तुएँ भी देखीं। भावितात्मा महर्षि का मन अत्यधिक प्रसन्न हुआ।

13.50.65

स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम् ।
ददर्शाद्भुतसङ्काशं धनदस्य गृहाद्वरम् ॥ १३.५०.६५ ॥

वहाँ उन्होंने सोने का, सब प्रकार के रत्नों से बना, दिव्य और अद्भुत गृह देखा, जो धनद (कुबेर) के गृह से भी श्रेष्ठ था।

13.50.66

महान्तो यत्र विविधा मणिकाञ्चनपर्वताः ।
विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च ॥ १३.५०.६६ ॥

जहाँ विशाल, विविध मणि और सोने के पर्वत थे, सुंदर विमान थे, और विविध प्रकार के रत्न थे।

13.50.67

मन्दारपुष्पैः सङ्कीर्णां तथा मन्दाकिनीं नदीम् ।
स्वयम्प्रभाश्च मणयो वज्रैर्भूमिश्च भूषिता ॥ १३.५०.६७ ॥

मन्दार पुष्पों से आच्छादित मन्दाकिनी नदी, स्वयं प्रकाशमान मणियाँ, और हीरों से सजी भूमि।

13.50.68

नानाविधैश्च भवनैर्विचित्रमणितोरणैः ।
मुक्ताजालविनिक्षिप्तैर्मणिरत्नविभूषितैः ॥ १३.५०.६८ ॥

अनेक प्रकार के भवनों से, विचित्र मणिमय तोरणों से, मोतियों के जालों से लटके हुए, और मणि-रत्नों से विभूषित।

13.50.69

मनोद्दष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः ।
ऋषिभिश्चावृतं तत्र आश्रमं तं मनोहरम् ॥ १३.५०.६९ ॥

मन को और नेत्रों को हरने वाले, रमणीय, शुभ (वस्तुओं) से चारों ओर घिरा हुआ, और वहाँ ऋषियों से घिरा हुआ वह मनोहर आश्रम।

13.50.70

ततस्तस्याभवच्चिन्ता कुत्र वासो भवेदिति ।
अथ द्वारं समभितो गत्वा स्थित्वा ततोऽब्रवीत् ॥ १३.५०.७० ॥

तब उसके मन में चिंता हुई कि मेरा निवास कहाँ होगा। फिर द्वार के समीप जाकर, खड़े होकर, तब उसने कहा।

13.50.71

अतिथिं समनुप्राप्तमभिजानन्तु येऽत्र वै ॥ १३.५०.७१ ॥

यहाँ जो लोग हैं, वे आए हुए अतिथि को जान लें।

13.50.72

अथ कन्याः परिवृता गृहात्तस्माद्विनिर्गताः ।
नानारूपाः सप्त विभो कन्याः सर्वा मनोहराः ॥ १३.५०.७२ ॥

फिर उस घर से कन्याएँ घिरी हुई निकलीं। हे विभो, सात कन्याएँ, विभिन्न रूपों वाली, सभी मनोहर।

13.50.73

यांयामपश्यत्कन्यां वै सासा तस्य मनोऽहरत् ।
न च शक्तो वारयितुं मनोऽस्याथावसीदति।
ततो धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः ॥ १३.५०.७३ ॥

उसने जिस-जिस कन्या को देखा, वही उसका मन हर ले गई। वह अपने मन को रोकने में समर्थ नहीं हुआ, और उसका मन डूबने लगा। तब उस बुद्धिमान ब्राह्मण में धैर्य उत्पन्न हुआ।

13.50.74

अथ तं प्रमदाः प्राहुर्भगवान्प्रविशत्विति ।
स च तासां सुरुपेण तस्यैव भवनस्य च।
कौतूहलं समाविष्टः प्रविवेश गृहं द्विजः ॥ १३.५०.७४ ॥

तब उन स्त्रियों ने उससे कहा, 'भगवन्, भीतर पधारिए।' और वह द्विज, उनके सौंदर्य तथा उस भवन के प्रति कौतूहल से भरकर घर में प्रविष्ट हुआ।

13.50.75

तत्रापश्यज्जरायुक्तामरजोम्बरधारिणीम् ।
वृद्धां पर्यङ्कमासीनां सर्वाभरणभूषिताम् ॥ १३.५०.७५ ॥

वहाँ उसने जरा से युक्त, बिना धूल के वस्त्र धारण किए हुए एक वृद्धा को देखा, जो पलंग पर बैठी थी और सभी आभूषणों से सजी थी।

13.50.76

स्वस्तीति तेन चैवोक्ता सा स्त्री प्रत्यवदत्तदा ।
प्रत्युत्थाय च तं विप्रमास्यतामित्युवाच ह ॥ १३.५०.७६ ॥

'स्वस्ति' कहकर उसने उसे संबोधित किया, तब वह स्त्री बोली। फिर उठकर उस ब्राह्मण से बोली, 'बैठिए।'

13.50.77

सर्वाः स्वानालयान्यान्तु एका मामुपतिष्ठतु ।
प्रज्ञाता या प्रशान्ता या शेषा गच्छन्तु च्छन्दतः ॥ १३.५०.७७ ॥

'तुम सब अपने-अपने घर चली जाओ; केवल एक मेरी सेवा करे। जो प्रज्ञावती और शांत है, वही रहे; शेष सब इच्छानुसार चली जाएँ।'

13.50.78

ततः प्रदक्षिणीकृत्य कन्यास्तास्तमृषिं तदा ।
निश्चक्रमुर्गृहात्तस्मात्सा वृद्धाऽथ व्यतिष्ठतः।
तया सम्पूजितस्तत्र शयने चापि निर्मले ॥ १३.५०.७८ ॥

तब उन कन्याओं ने उस ऋषि की प्रदक्षिणा करके उसी समय उस घर से निकल गईं, और वह वृद्धा वहीं रह गई। उसके द्वारा वहाँ सम्मानित होकर ऋषि स्वच्छ शय्या पर (लेटे)।

13.50.79

अथ तां संविशन्प्राह शयने भास्वरे तदा ।
त्वयाऽपि सुप्यतां भद्रे रजनी ह्यतिवर्तते ॥ १३.५०.७९ ॥

तब उसे शय्या पर लेटते हुए, उस चमकदार शय्या पर, ऋषि ने तब कहा, "हे कल्याणी, तुम भी सो जाओ; रात बीती जा रही है।"

13.50.80

संलापात्तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता ।
द्वितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे ॥ १३.५०.८० ॥

उस ब्राह्मण के साथ इस संलाप से वहाँ वह इस प्रकार संबोधित हुई, और वह दूसरी दिव्य, अत्यंत प्रकाशमान शय्या पर लेट गई।

13.50.81

अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा ।
व्यपदिश्य महर्षेर्वै शयनं व्यवरोहत ॥ १३.५०.८१ ॥

तब वह काँपते अंगों वाली, ठंड से उत्पन्न होने के बहाने से, उस समय महर्षि की शय्या पर चढ़ गई।

13.50.82

स्वागतेनागतां तां तु भगवानभ्यभाषत ।
सा जुगूह भुजाभ्यां तु ऋषिं प्रीत्या नरर्षभ ॥ १३.५०.८२ ॥

स्वागत करके आई हुई उसे भगवान् ने संबोधित किया; वह प्रेम से दोनों भुजाओं से ऋषि से लिपट गई, हे नरश्रेष्ठ।

13.50.83

निर्विकारमृषिं चापि काष्ठकुड्योपमं तदा ।
दुखिता प्रेक्ष्य सञ्जल्पमकार्षीदृषिणा सह ॥ १३.५०.८३ ॥

और ऋषि को निर्विकार, काठ या दीवार के समान देखकर तब दुखी होकर उसने ऋषि के साथ बातचीत की।

13.50.84

ब्रह्मन्नकामकरोस्ति स्त्रीणां पुरुषतो धृतिः ।
कामेन मोहिता चाहं त्वां भजन्तीं भजस्व माम् ॥ १३.५०.८४ ॥

हे ब्रह्मन्, स्त्रियों में पुरुषों की ओर से संयम नहीं होता। काम से मोहित मैं आपकी ओर आई हूँ, मुझे स्वीकार कीजिए।

13.50.85

प्रहृष्टो भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह ।
उपगूह च भां विप्र कामार्ताऽहं भृशं त्वयि ॥ १३.५०.८५ ॥

हे विप्रर्षि, प्रसन्न हो जाइए और मेरे साथ मिलिए। हे विप्र, मुझे आलिंगन कीजिए; मैं कामपीड़ित होकर आपके प्रति अत्यंत व्याकुल हूँ।

13.50.86

एतद्वि तव धर्मात्मंस्तपसः पूज्यते फलम् ।
प्रार्थितं दर्शनादेव भजमानां भजस्व माम् ॥ १३.५०.८६ ॥

हे धर्मात्मा, यही आपकी तपस्या का पुण्य-फल है, जो मुझे देखने मात्र से ही आपसे प्रार्थित है। मुझ भजने वाली को स्वीकार कीजिए।

13.50.87

सद्म चेदं धनं सर्वं यच्चान्यदपि पश्यसि ।
प्रभुस्त्वं भव सर्वत्र मयि चैव न संशयः ॥ १३.५०.८७ ॥

यह भवन, यह सारा धन और जो कुछ और भी आप देखते हैं, वह सब आपका है। आप सर्वत्र स्वामी हो जाइए, मुझ पर भी; इसमें संदेह नहीं।

13.50.88

सर्वान्कामान्विधास्यामि रमस्व सहितो मया ।
रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे ॥ १३.५०.८८ ॥

मैं आपको सारे सुख प्रदान करूँगी; मेरे साथ रमण कीजिए, हे विप्र, उस रमणीय वन में जो सब कामनाओं का फल देता है।

13.50.89

त्वद्वशाऽहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह ।
सर्वान्कामानुपाश्नीमो ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ १३.५०.८९ ॥

मैं आपके वश में रहूँगी, और आप मेरे साथ रमण करेंगे। हम सभी कामनाओं का उपभोग करेंगे, जो दिव्य हैं और जो मानवीय हैं।

13.50.90

नातः परं हि नारीणां विद्यते च कदाचन ।
यथा पुरुषसंसर्गः परमेतद्धि नः फलम् ॥ १३.५०.९० ॥

स्त्रियों के लिए इससे बढ़कर कभी कुछ नहीं है, जितना पुरुष का संसर्ग। वही हमारा परम फल है।

13.50.91

आत्मच्छन्देन वर्तन्ते नार्यो मन्मथचोदिताः ।
न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैरपि पांसुभिः ॥ १३.५०.९१ ॥

कामदेव से प्रेरित स्त्रियाँ अपनी इच्छा से आचरण करती हैं; अत्यंत तपी हुई धूल पर चलते हुए भी वे नहीं जलतीं।

13.50.92

परदारानहं भद्रे न गच्छेयं कथञ्चन ।
दूषितं धर्मशास्त्रज्ञैः परदाराभिमर्शनम् ॥ १३.५०.९२ ॥

हे कल्याणी, मैं किसी भी प्रकार परस्त्री के पास नहीं जाऊँगा; धर्मशास्त्रों के ज्ञाताओं ने परस्त्री-स्पर्श को दूषित ठहराया है।

13.50.93

शुद्धक्षेत्रे ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तमथोच्यते ।
पुनश्च पातकं दृष्टं विप्रक्षेत्रे विशेषतः ॥ १३.५०.९३ ॥

शुद्ध क्षेत्र में ब्रह्महत्या का प्रायश्चित्त कहा गया है; किंतु ब्राह्मण के क्षेत्र में पाप विशेष रूप से देखा गया है।

13.50.94

भद्रे निर्वेष्टुकामोऽहं तत्रावकिरणं मम ।
प्रायश्चित्तं महदतो दारग्रहणपूर्वकम् ॥ १३.५०.९४ ॥

हे कल्याणी, मैं उस पाप से मुक्त होना चाहता हूँ; वहाँ मेरा बीज-त्याग ही होगा। अतः पत्नी-ग्रहण के साथ किया गया यह प्रायश्चित्त महान है।

13.50.95

बीजं न शुद्ध्यते वोढुरन्यथा कृतनिष्कृतेः ।
मातृतः पितृतः शुद्धो ज्ञेयः पुत्रो यथार्थतः ॥ १३.५०.९५ ॥

अन्यथा प्रायश्चित्त करने वाले वर के बीज की शुद्धि नहीं होती। जो पुत्र माता और पिता दोनों ओर से शुद्ध हो, उसे यथार्थ रूप से शुद्ध जानना चाहिए।

13.50.96

विषयेष्वनभिज्ञोऽहं धर्मार्थं किल सन्ततिः ।
एवं लोकान्गमिष्यामि पुत्रैरिति न संशयः ॥ १३.५०.९६ ॥

मैं विषयों से अनभिज्ञ हूँ; निश्चय ही धर्म के लिए ही संतति होती है। इस प्रकार मैं पुत्रों के द्वारा लोकों को प्राप्त करूँगा, इसमें कोई संदेह नहीं।

13.50.97

भद्रे धर्मं विजानीहि ज्ञात्वा चोपरमस्व ह ॥ १३.५०.९७ ॥

हे कल्याणी, धर्म को जानो; और जानकर विरत हो जाओ।

13.50.98

नानिलोऽग्निर्न वरुणो न चान्ये त्रिदशा द्विज ।
प्रियाः स्त्रीणां यथा कामो रतिशीला हि योषितः ॥ १३.५०.९८ ॥

हे द्विज, न वायु, न अग्नि, न वरुण, न अन्य देवता स्त्रियों को उतने प्रिय हैं जितना काम; क्योंकि स्त्रियाँ रतिप्रिय स्वभाव की होती हैं।

13.50.99

सहस्रे किल नारीणां प्राप्येतैका कदाचन ।
तथा शतसहस्रेषु यदि काचित्पतिव्रता ॥ १३.५०.९९ ॥

हज़ार स्त्रियों में कभी एक ही मिलती है; और इसी प्रकार लाखों में यदि कोई एक पतिव्रता हो।

13.50.100

नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम् ।
न भ्रातॄन्न च भर्तारं न च पुत्रान्न देवरान् ॥ १३.५०.१०० ॥

वे न पिता को जानतीं, न कुल को, न माता को; न भाइयों को, न पति को, न पुत्रों को, न देवरों को।

13.50.101

लीलायन्त्यः कुलं घ्नन्ति कूलानीव सरिद्वराः ।
दोषान्सर्वाश्च मत्वाऽऽशु प्रजापतिरभाषत ॥ १३.५०.१०१ ॥

जैसे श्रेष्ठ नदियाँ अपने तटों को तोड़ देती हैं, वैसे ही वे क्रीड़ा करती हुई कुल का नाश करती हैं; सब दोषों को जानकर ही प्रजापति ने शीघ्र ही यह कहा।

13.50.102

ततः स ऋषिरेकाग्रस्तां स्त्रियं प्रत्यभाषत ।
आस्यतांरुचितश्छन्दः किञ्च कार्यं ब्रवीहि मे ॥ १३.५०.१०२ ॥

तब उस ऋषि ने एकाग्र होकर उस स्त्री से कहा, "बैठो, जैसी तुम्हारी इच्छा हो। और मुझसे कौन-सा कार्य है, सो कहो।"

13.50.103

सा स्त्री प्रोवाच भगवन्द्रक्ष्यसे देशकालतः ।
वस तावन्महाभाग कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १३.५०.१०३ ॥

वह स्त्री बोली, "भगवन्, आप देश और काल के अनुसार देखेंगे। हे महाभाग, अभी तो यहाँ रहिए, आप कृतकृत्य हो जाएँगे।"

13.50.104

ब्रह्मर्षिस्तामथोवाच स तथेति युधिष्ठिर ।
वत्स्येऽहं यावदुत्साहो भवत्या नात्र संशयः ॥ १३.५०.१०४ ॥

तब उस ब्रह्मर्षि ने उससे कहा, "ऐसा ही हो। हे युधिष्ठिर, जब तक तुम्हारा उत्साह रहेगा, तब तक मैं रहूँगा, इसमें कोई संदेह नहीं।"

13.50.105

अथर्षिरभिसम्प्रेक्ष्य स्त्रियं तां जरयाऽर्दिताम् ।
चिन्तां परमिकां भेजे सन्तप्त इव चाभवत् ॥ १३.५०.१०५ ॥

फिर ऋषि ने उस बुढ़ापे से पीड़ित स्त्री को ध्यान से देखा, और उन्हें अत्यधिक चिंता हुई, मानो वे संतप्त हो गए हों।

13.50.106

यद्यदङ्गं हि सोऽपश्यत्तस्या विप्रर्षभस्तदा ।
नारमत्तत्रतत्रास्य दृष्टी रूपविरागिता ॥ १३.५०.१०६ ॥

उस विप्रश्रेष्ठ ने उस स्त्री का जो-जो अंग देखा, वहाँ-वहाँ उनकी दृष्टि रमी नहीं; उनका मन रूप से विरक्त हो गया।

13.50.107

देवतेयं गृहस्यास्य शापात्किंनु विरूपिता ।
अस्याश्च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा भया ॥ १३.५०.१०७ ॥

"यह इस घर की देवता है; किस शाप से यह विरूप हुई है? इसका कारण जानना, बिना सोचे-समझे भय से, उचित नहीं है।"

13.50.108

इति चिन्ताविषक्तस्य तमर्थं ज्ञातुमिच्छतः ।
व्यगमद्रात्रिशेषः स मनसा व्याकुलेन तु ॥ १३.५०.१०८ ॥

इस प्रकार चिंता में डूबे हुए, उस बात को जानने की इच्छा रखते हुए उसकी रात का शेष भाग बीत गया, उसके व्याकुल मन से ही।

13.50.109

अथ सा स्त्री तथोवाच भगवन्पश्य वै रवेः ।
रूपं सन्ध्याभ्रसंरक्तं किमुपस्थाप्यतां तव ॥ १३.५०.१०९ ॥

तब उस स्त्री ने इस प्रकार कहा, 'हे भगवन्, देखिए, सूर्य का रूप सन्ध्या के बादलों से लाल हो गया है; आपके लिए क्या प्रस्तुत किया जाए?'

13.50.110

स उवाच ततस्तां स्त्रीं स्नानोदकमिहानय ।
उपासिष्ये ततः सन्ध्यां वाग्यतो नियतेन्द्रियः ॥ १३.५०.११० ॥

वह तब उस स्त्री से बोला, 'यहाँ स्नान का जल ले आओ; फिर मैं वाणी को संयत कर, इन्द्रियों को वश में रखते हुए सन्ध्या की उपासना करूँगा।'