महाभारत · अध्याय 13.54
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.54.1
पुत्रैः कथं महाराज पुरुषस्तारितो भवेत् ।
यावन्न लब्धवान्पुत्रमफलः पुरुषो नृप ॥ १३.५४.१ ॥
हे महाराज, पुत्रांमुळे माणूस कसा तरेल? जोपर्यंत त्याला पुत्र प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत हे नृपा, मनुष्य निष्फळच असतो.
13.54.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदेन पुरा गीतं मार्कण्डेयाय पृच्छते ॥ १३.५४.२ ॥
या विषयातही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून सांगतात; पूर्वी मार्कंडेयाने विचारले असता नारदांनी तो गायला होता.
13.54.3
पर्वतं नारदं चैव असितं देवलं च तम् ।
आरुणेयं च रैभ्यं च एतानत्रागतान्पुरा ॥ १३.५४.३ ॥
पर्वत, नारद, असित, देवल, आरुणेय आणि रैभ्य — हे सर्व पूर्वी येथे आले होते.
13.54.4
गङ्गायमुनयोर्मध्ये भोगवत्याः समागमे ।
दृष्ट्वा पूर्वं समासीनान्मार्कण्डेयोऽभ्यगच्छत ॥ १३.५४.४ ॥
गंगा आणि यमुना यांच्या मध्ये, भोगवतीच्या संगमावर, आधीच बसलेल्यांना पाहून मार्कंडेय जवळ गेला.
13.54.5
ऋषयस्तु मुनिं दृष्ट्वा समुत्थायोन्मुखाः स्थिताः ।
अर्चयित्वाऽर्हतो विप्रं किं कुर्म इति चाब्रुवन् ॥ १३.५४.५ ॥
ऋषी मुनीला पाहून उठले आणि त्याच्याकडे तोंड करून उभे राहिले; त्या पूज्य ब्राह्मणाचा सत्कार करून म्हणाले, "आम्ही काय करावे?"
13.54.6
अयं समागमः सद्भिर्यत्नेनासादितो मया ।
अत्र प्राप्स्यामि धर्माणामाचारस्य च निश्चयम् ॥ १३.५४.६ ॥
ही सभा सज्जनांसाठी मी प्रयत्नपूर्वक जुळवली आहे; येथे मला धर्म आणि आचाराचा निश्चय प्राप्त होईल.
13.54.7
ऋजुः कृतयुगे धर्मस्तस्मिन्क्षीणे विमुह्यति ।
युगेयुगे महर्षिभ्यो धर्ममिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.५४.७ ॥
कृतयुगात धर्म सरळ असतो; तो क्षीण झाला की गोंधळून जातो. प्रत्येक युगात महर्षींकडून धर्म जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
13.54.8
ऋषिभिर्नारदः प्रोक्तो ब्रूहि यत्रास्य संशयः ।
धर्माधर्मेषु तत्वज्ञ त्वं हि च्छेत्ता हि संशयान् ॥ १३.५४.८ ॥
ऋषींनी नारदांचे नाव सुचवले. हे तत्त्वज्ञा, याचा संशय कुठे आहे ते सांगा; धर्म-अधर्माविषयीचे संशय दूर करणारे तुम्हीच आहात.
13.54.9
ऋषिभ्योऽनुमतं वाक्यं नियोगान्नारदस्तदा ।
सर्वधर्मार्थतत्वज्ञं मार्कण्डेयं ततोऽब्रवीत् ॥ १३.५४.९ ॥
ऋषींच्या संमतीने आणि आज्ञेने तेव्हा नारद सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ मार्कंडेयांना म्हणाले.
13.54.10
दीर्घायो तपसा दीप्त वदेवदाङ्गतत्ववित् ।
यत्र ते संशयो ब्रह्मन्समुत्पन्नः स उच्यताम् ॥ १३.५४.१० ॥
हे दीर्घायुषी, तपाने तेजस्वी, वेद-वेदांगांचे तत्त्वज्ञ! हे ब्रह्मन्, तुमच्या मनात उद्भवलेला संशय सांगा.
13.54.11
धर्मं लोकोपकारं वा यच्चान्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।
तदहं कथयिष्यामि ब्रूहि त्वं सुमहातपाः ॥ १३.५४.११ ॥
धर्म, लोकहित किंवा तुम्हाला ऐकायचे असलेले आणखी काही—ते मी सांगेन. हे महातपस्वी, तुम्ही सांगा.
13.54.12
युगेयुगे व्यतीतेऽस्मिन्धर्मसेतुः प्रणश्यति ।
कथं धर्मच्छलेनाहं प्राप्नुयामिति मे मतिः ॥ १३.५४.१२ ॥
प्रत्येक युग संपले की या जगात धर्मसेतू नष्ट होतो. धर्माच्या छलाने मी ते कसे मिळवावे, असे माझे मत आहे.
13.54.13
आसीद्धर्मः पुरा विप्र चतुष्पादः कृते युगे ।
ततो ह्यधर्मः कालेन प्रसूतः किञ्चिदूनतः ॥ १३.५४.१३ ॥
हे विप्रा, पूर्वी कृतयुगात धर्म चार पादांचा होता. नंतर काळाच्या ओघात अधर्म थोडासा उत्पन्न झाला आणि धर्म थोडा कमी झाला.
13.54.14
ततस्त्रेतायुगं नाम प्रवृत्तं धर्मदूषणम् ॥ १३.५४.१४ ॥
नंतर त्रेतायुग नावाचा युग सुरू झाला, ज्यात धर्माला दूषण लागू लागले.
13.54.15
तस्मिन्नतीते सम्प्राप्तं तृतीयं द्वापरं युगम् ।
तदा धर्मस्य द्वौ पादावधर्मो नाशयिष्यति ॥ १३.५४.१५ ॥
ते संपल्यावर तिसरे द्वापरयुग प्राप्त झाले. तेव्हा अधर्म धर्माचे दोन पाद नष्ट करील.
13.54.16
द्वापरे तु परिक्षीणे नन्दिके समुपस्थिते ।
लोकवृत्तं च धर्मं च उच्यमानं निबोध मे ॥ १३.५४.१६ ॥
द्वापर युग क्षीण झाल्यावर नंदिक युग आले, तेव्हा मी सांगत असलेला लोकाचार आणि धर्म माझ्याकडून समजून घे.
13.54.17
चतुर्थं नन्दिकं नाम धर्मः पादावशेषितः ।
ततः प्रभृति जायन्ते क्षीणप्रज्ञायुपो नराः।
क्षीणप्राणधना लोके धर्माचारबहिष्कृताः ॥ १३.५४.१७ ॥
चौथे नंदिक नावाचे युग आहे; त्यात धर्माचे केवळ दोन पाद शिल्लक राहतात. तेव्हापासून माणसे क्षीण बुद्धी व आयुष्याने जन्मतात; जगात ते प्राण व धनाने क्षीण होऊन धर्माचरणातून बहिष्कृत होतात.
13.54.18
एवं विलुलिते धर्मे लोके चाधर्मसंयुते ।
चातुर्वर्ण्यस्य नियतं हव्यं कव्यं नियच्छति ॥ १३.५४.१८ ॥
अशा प्रकारे धर्म डळमळला आणि जग अधर्माने युक्त झाले, तेव्हा चार वर्णांचे हव्य आणि कव्य निश्चितपणे रोखले जाते.
13.54.19
मन्त्रपूतं सदा हव्यं कव्यं चैव न नश्यति ।
प्रतिगृह्णन्ति तद्देवा दातुर्न्यायात्प्रयच्छतः ॥ १३.५४.१९ ॥
मंत्रांनी पवित्र केलेले हव्य आणि कव्य कधीही नष्ट होत नाही. दाता न्यायानुसार अर्पण करतो तेव्हा देव ते स्वीकारतात.
13.54.20
सत्वयुक्तं च दाता च सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।
अवाप्तकामः स्वर्गे च महीयेत यथेप्सितम् ॥ १३.५४.२० ॥
सद्भावाने युक्त दाता सर्व इच्छा प्राप्त करतो. इच्छा पूर्ण होऊन तो स्वर्गात इच्छेनुसार सन्मानित होतो.
13.54.21
चत्वारो ह्यथ ये वर्णा हव्यं कव्यं प्रदास्यति ।
मन्त्रहीनमपन्यायं तेषां दत्तं क्व गच्छति ॥ १३.५४.२१ ॥
चारही वर्णांपैकी जो कोणी मंत्राशिवाय, अन्यायाने हव्य आणि कव्य अर्पण करील, त्यांनी दिलेले कुठे जाते?
13.54.22
असुरान्गच्छते दत्तं विप्रै रक्षांसि क्षत्रियैः ।
वैश्यैः प्रेतानि वै दत्तं शूद्रैर्भूतानि गच्छति ॥ १३.५४.२२ ॥
ब्राह्मणांनी दिलेले असुरांकडे, क्षत्रियांनी दिलेले राक्षसांकडे जाते. वैश्यांनी दिलेले प्रेतांकडे आणि शूद्रांनी दिलेले भूतांकडे जाते.
13.54.23
अथ वर्णावरे जाताश्चातुर्वर्ण्योपदेशिनः ।
दास्यन्ति हव्यकव्यानि तेषां दत्तं क्व गच्छति ॥ १३.५४.२३ ॥
आणि कनिष्ठ वर्णांत जन्मलेले, चातुर्वर्ण्याचा उपदेश करणारे जे हव्य आणि कव्य देतील, त्यांनी दिलेले कुठे जाते?
13.54.24
वर्णावराणां भूतानां हव्यकव्यप्रदातृणाम् ।
नैव देवा न पितरः प्रतिगृह्णन्ति तत्स्वयम् ॥ १३.५४.२४ ॥
कनिष्ठ वर्णांचे जे हव्य आणि कव्य अर्पण करतात, त्यांचे ते दान देव किंवा पितर स्वतः स्वीकारत नाहीत.
13.54.25
यातुधानाः पिशाचाश्च भूता ये चापि नैर्ऋताः ।
तेषां सा विहिता वृत्तिः पितृदैवतनिर्गताः ॥ १३.५४.२५ ॥
यातुधान, पिशाच, भूते आणि नैर्ऋत यांच्यासाठी पितर व देवांपासून वेगळी ठेवलेली तीच उपजीविका विहित केली आहे.
13.54.26
तेषां सर्वप्रदातॄणां हव्यकव्यं समाहिताः ।
यत्प्रयच्छन्ति विधइवत्तद्वै भुञ्जन्ति देवताः ॥ १३.५४.२६ ॥
सर्व दात्यांनी एकाग्र चित्ताने विधिपूर्वक जे हव्य-कव्य अर्पण केले, तेच देव खरोखर भक्षण करतात.