महाभारत · अध्याय 13.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.59.1
श्रुतं बलं प्रभावश्च योषितां मुनिसत्तम ।
एकस्य बहुभार्यस्य धर्ममिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.५९.१ ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, स्त्रियांचे बल आणि प्रभाव मी ऐकले आहेत. अनेक भार्या असलेल्या एका पुरुषाचा धर्म मला जाणून घ्यायचा आहे.
13.59.2
बहुभार्यासु सक्तस्य नारीभोगेषु गेहिनः ।
ऋतौ विमुञ्चमानस्य सांनिध्ये भ्रूणहा स्मृतः ॥ १३.५९.२ ॥
अनेक भार्यांमध्ये आसक्त, स्त्रीभोगात मग्न असलेला गृहस्थ ऋतुकाळात दूर राहिल्यास तो भ्रूणहत्या करणारा मानला जातो.
13.59.3
वृद्धां वन्ध्यां सुव्रता च मृतापत्यामपुष्पिणीम् ।
कन्यां च बहुपुत्रां च वर्जयन्मुच्यते भयात् ॥ १३.५९.३ ॥
वृद्ध, वांझ, व्रतनिष्ठ, अपत्य मेलेली, रजस्वला न झालेली, कन्या आणि बहुपुत्रवती स्त्रीला टाळणारा भयातून मुक्त होतो.
13.59.4
व्याधितो बन्धनस्थो वा प्रवासेष्वथ पर्वसु ।
ऋतुकाले तु नारीणां भ्रूणहत्यां प्रमुञ्चति ॥ १३.५९.४ ॥
आजारी, बंधनात असलेला, किंवा प्रवासात आणि सणांच्या दिवसांत असणारा — पण ऋतुकाळी स्त्रियांसोबत राहणारा भ्रूणहत्येच्या पापातून मुक्त होतो.
13.59.5
वैश्यनारीषु वै जाताः परप्रेष्यासु वा सुताः ।
कस्य ते बन्धुदायादा भवन्ति हि महामुने ॥ १३.५९.५ ॥
वैश्य स्त्रियांच्या किंवा इतरांच्या दासींच्या पोटी जन्मलेले पुत्र — हे महामुनी, ते कोणाचे बंधू-दायाद होतात?
13.59.6
पण्यस्त्रीषु प्रसूता ये यस्य स्त्री तस्य ते सुताः ।
क्रयाच्च कृत्रिमाः पुत्रा प्रदानाच्चैव दत्रिमाः ॥ १३.५९.६ ॥
पण्यस्त्रियांच्या पोटी जन्मलेले पुत्र ज्याची ती स्त्री असेल त्याचे होत. विकत घेतलेले पुत्र 'कृत्रिम' आणि दानाने मिळालेले 'दत्रिम' होत.
13.59.7
पण्यनारीष्वनियतः पुंसोऽर्थो वर्तते ध्रुवम् ।
अत्र चाहितगर्भायाः कस्य पुत्रं वदन्ति तम् ॥ १३.५९.७ ॥
वेश्यांमध्ये अनियंत्रित पुरुषाचा स्वार्थ निश्चितच असतो. येथे ज्या स्त्रीस गर्भ राहिला, तिचा पुत्र कोणाचा म्हटला जातो?
13.59.8
तीर्थभूतासु नारीषु ज्ञायते योऽभिगच्छति ।
ऋतौ तस्य भवेद्गर्भो यं वा नारी न शङ्कते ॥ १३.५९.८ ॥
तीर्थासारख्या पवित्र स्त्रियांमध्ये जो संग करतो तो ओळखला जातो. ऋतुकाळी ज्याचा गर्भ राहतो, किंवा ज्याच्यावर स्त्री संशय घेत नाही (त्याचा).
13.59.9
नराणां त्यजतां भार्यां कामक्रोधाद्गुणान्विताम् ।
अप्रसूतां प्रसूतां वा तेषां पृच्छामि निष्कृतिम् ॥ १३.५९.९ ॥
काम व क्रोधामुळे गुणवती पत्नीचा त्याग करणाऱ्या पुरुषांना, ती अपत्यहीन असो वा अपत्यवती, त्यांचे प्रायश्चित्त मी विचारतो.
13.59.10
अपापां त्यजमानस्य साध्वीं मत्वा यमादितः ।
आत्मवंशस्वधर्मो वा त्यजतो निष्कृतिर्न तु ॥ १३.५९.१० ॥
निष्पाप, साध्वी पत्नीचा त्याग करणाऱ्यासाठी, यमाच्या विधानानुसार सुरुवातीपासून तिला निर्दोष मानून, आपल्या वंशाचा धर्म असो वा त्यागकर्त्याचा, प्रायश्चित्त नाही.
13.59.11
यो नरस्त्यजते भार्या पुष्पिणीमप्रसूतिकाम् ।
स नष्टवंशः पितृभिर्युक्तस्त्यज्येत दैवतैः ॥ १३.५९.११ ॥
ऋतुमती, अपत्यहीन पत्नीचा जो पुरुष त्याग करतो, त्याचा वंश नष्ट होतो; पितरांशी युक्त असला तरी देवांकडून तो त्यागला जातो.
13.59.12
भार्यामपत्यसञ्जातां प्रसूतां पुत्रपौत्रिणीम् ।
पुत्रदारपरित्यागी न स प्राप्नोति निष्कृतिम् ॥ १३.५९.१२ ॥
अपत्य झालेल्या, पुत्र-पौत्र असलेल्या पत्नीचा त्याग करणारा — पुत्र व पत्नीचा त्याग करणारा — त्याला प्रायश्चित्त मिळत नाही.
13.59.13
एवं हि भार्यां त्यजतां नराणां नास्ति निष्कृतिः ।
नार्हन्ति प्रमदास्त्यक्तुं पुत्रपौत्रप्रतिष्ठिताः ॥ १३.५९.१३ ॥
अशा प्रकारे जे पत्नीचा त्याग करतात, त्यांना प्रायश्चित्त नाही. पुत्र-पौत्रांनी प्रतिष्ठित स्त्रियांचा त्याग करणे योग्य नाही.
13.59.14
कीदृशीं संत्यजन्भार्यां नरो दोषैर्न लिप्यते ।
एतदिच्छामि तत्वेन विज्ञातुमृषिसत्तम ॥ १३.५९.१४ ॥
कशा प्रकारच्या पत्नीचा त्याग करणारा मनुष्य दोषांनी लिप्त होत नाही? हे श्रेष्ठ ऋषी, हे यथार्थपणे जाणू इच्छितो.
13.59.15
मोक्षधर्मस्थितानां तु अन्योन्यमनुजानताम् ।
भार्यापतीनां मुक्तानामधर्मो न विधीयते ॥ १३.५९.१५ ॥
मोक्षधर्मात स्थित असलेल्या, परस्पर अनुमती देणाऱ्या आणि मुक्त झालेल्या पती-पत्नींसाठी अधर्म विहित नाही.
13.59.16
अन्यसङ्गां गतापत्यां शूद्रगां परगामिनीम् ।
परीक्ष्य त्यजमानानां नराणां नास्ति पातकम् ॥ १३.५९.१६ ॥
दुसऱ्यावर आसक्त, दुसऱ्यापासून अपत्य झालेल्या, शूद्राकडे गेलेल्या, परपुरुषगामिनी स्त्रीची चांगली परीक्षा करून त्याग करणाऱ्या माणसांना पाप लागत नाही.
13.59.17
पातकेऽपि तु भर्तव्यौ द्वौ तु माता पिता तथा ॥ १३.५९.१७ ॥
पाप घडले तरीही माता आणि पिता, या दोघांचे पालनपोषण अवश्य करावे.
13.59.18
भार्यायां व्यभिचारिण्यां नरस्य त्यजतो रुषा ।
कथं धर्मोऽप्यधर्मो वा भवतीह महामते ॥ १३.५९.१८ ॥
पत्नी व्यभिचारिणी असताना रागाने मनुष्य तिचा त्याग करतो, तर हे महामते, येथे तो धर्म कसा होतो किंवा अधर्म कसा होतो?
13.59.19
अनृतेऽपि हि सत्ये वा यो नारीं दूषितां त्यजेत् ।
अरक्षमाणः स्वां भार्यां नरो भवति भ्रूणहा ॥ १३.५९.१९ ॥
आरोप खोटा असो वा खरा, जो पुरुष दूषित स्त्रीचा त्याग करतो आणि स्वतःच्या पत्नीचे रक्षण करत नाही, तो गर्भहत्या करणारा ठरतो.
13.59.20
अपत्यहेतोर्या नारी भर्तारमतिलङ्घयेत् ।
लोलेन्द्रियेति सा रक्ष्या न सन्त्याज्या कथञ्चन ॥ १३.५९.२० ॥
संततीसाठी जर एखादी स्त्री पतीची मर्यादा ओलांडते, तर ती चंचल इंद्रियांची असली तरी तिचे रक्षण करावे; कोणत्याही प्रकारे तिचा त्याग करू नये.
13.59.21
नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावा ।
नैताः प्रमुञ्चन्ति नरावगाढाः।
स्रोतांसि नद्यो वहते निपातं ।
नारी रजोभिः पुनरेति शौचम् ॥ १३.५९.२१ ॥
नद्या आणि स्त्रिया समान स्वभावाच्या आहेत; माणसे बुडी मारतात तेव्हा त्या त्यांना सोडत नाहीत. नद्या प्रवाह खाली वाहवतात; स्त्री रजांद्वारे पुन्हा शुद्धी प्राप्त करते.
13.59.22
एवं नार्यो न दुष्यन्ति व्यभिचारेऽपि भर्तृणाम् ।
मासिमासि भवेद्रागस्ततः शुद्धा भवन्त्युत ॥ १३.५९.२२ ॥
अशा प्रकारे, पतींशी व्यभिचार केला तरीही स्त्रिया दूषित होत नाहीत. दर महिन्याला रजोधर्म होतो; त्यामुळे त्या पुन्हा शुद्ध होतात.
13.59.23
कानि तीर्थानि भगवन्नृणां देहाश्रितानि वै ।
तानि वै शंस भगवन्याथातथ्येन पृच्छतः ॥ १३.५९.२३ ॥
हे भगवन्! मनुष्यांच्या देहात आश्रित असलेली ती तीर्थे कोणती? हे भगवन्, यथार्थपणे विचारणाऱ्या मला ती सांगा.
13.59.24
सर्वतीर्थेषु सर्वज्ञ किं तीर्थं परमं नृणाम् ।
यत्रोपस्पृश्य पूतो यो नरो भवति नित्यशः ॥ १३.५९.२४ ॥
हे सर्वज्ञ! सर्व तीर्थांत मानवांसाठी श्रेष्ठ तीर्थ कोणते, ज्यात स्नान करून मनुष्य नित्य पवित्र होतो?
13.59.25
देवर्षिपितृतीर्थानि ब्राह्मं मध्येऽथं वैष्णवम् ।
नृणां तीर्थानि पञ्चाहुः पाणौ सन्निहितानि वै ॥ १३.५९.२५ ॥
देव, ऋषी, पितर यांची तीर्थे, मध्ये ब्राह्म तीर्थ आणि वैष्णव तीर्थ — मनुष्यांची पाच तीर्थे हातातच आहेत असे म्हणतात.
13.59.26
आद्यतीर्थं तु तीर्थानां वैष्णवो भाग उच्यते ।
यत्रोपस्पृश्य वर्णानां चतुर्णां वर्धते कुलम्।
पितृदैवतकार्याणि वर्धन्ते प्रेत्य चेह च ॥ १३.५९.२६ ॥
तीर्थांमध्ये पहिले वैष्णव भाग म्हणले जाते; त्यात आचमन केल्याने चारही वर्णांचे कुल वाढते; पितृ व देवकर्मे येथे आणि मृत्यूनंतरही वाढतात.
13.59.27
नराणां कामवृत्तानां या नार्यो निरवग्रहाः ।
यासामभिग्रहो नास्ति ता मे कथय नारद ॥ १३.५९.२७ ॥
कामवृत्तीने वागणाऱ्या पुरुषांसोबत, कोणताही संयम न ठेवणाऱ्या ज्या स्त्रिया आहेत — हे नारदा, त्यांच्याविषयी मला सांग.
13.59.28
पाशुर्वैश्या नटी गोपी तान्तुकी तुन्नवायिकी ।
नारी किराती शबरी नर्तकी चानवग्रहा ॥ १३.५९.२८ ॥
पाशू, वैश्या, नटी, गोपी, तान्तुकी, तुन्नवायिकी, नारी, किराती, शबरी व नर्तकी — या निरंकुश आहेत.
13.59.29
एतासु जाता नारीषु सर्ववर्णेषु ये सुताः ।
केषु के बन्धुदायादा भवन्ति ऋषिसत्तम ॥ १३.५९.२९ ॥
या स्त्रियांच्या ठायी सर्व वर्णांत जन्मलेले जे पुत्र — हे ऋषिश्रेष्ठा, ते कोणाचे बांधव व वारस होतात?
13.59.30
य एताः परिगृह्णन्ति तेषामेव हि ते सुताः ।
सर्वत्र तु प्रवृत्तासु बीजं नश्यति देहिनाम् ॥ १३.५९.३० ॥
जे यांना स्वीकारतात तेच त्यांचे पुत्र होत; पण सर्वत्र प्रवृत्त झाल्यावर देहधाऱ्यांचे बीज नष्ट होते.
13.59.31
सर्वस्त्रीषु प्रवृत्ताश्च साधुवेदविवर्जिताः ।
मानवाः काण्डपृष्ठाश्च वेदमन्त्रबहिष्कृताः।
नियुक्ता हव्यकव्येषु तेषां दत्तं कथं भवेत् ॥ १३.५९.३१ ॥
सर्व स्त्रियांमध्ये आसक्त, सदाचार व वेदरहित, नीच वर्तनाचे, वेदमंत्रांपासून बहिष्कृत असे मानव हव्य-कव्य कार्यात नियुक्त असतील तर त्यांना दिलेले दान कसे फलदायी होईल?
13.59.32
नार्हन्ति हव्यकव्यानि सावित्रीवर्जिता द्विजाः ।
व्रात्येष्वन्नप्रदानं तद्यथा शूद्रेषु वै तथा ॥ १३.५९.३२ ॥
सावित्री मंत्रापासून वंचित द्विज हव्य-कव्यास पात्र नाहीत. व्रात्यांना अन्नदान करणे शूद्रांना देण्यासारखेच आहे.
13.59.33
धर्मेष्वधिकृतानां तु नराणां मुह्यते मनः ।
कथं न विघ्नो भवति एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.५९.३३ ॥
धर्मकार्यात नियुक्त असलेल्या माणसांचे मन मोहित होते. हा अडथळा कसा होत नाही? हे जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
13.59.34
अर्थाश्च नार्यश्च समानमेन-
च्छ्रेयांसि पुंसामिह मोहयन्ति।
रतिप्रमोदात्प्रमदा हरन्ति ।
भोगैर्धनं चाप्युपहन्ति धर्मान् ॥ १३.५९.३४ ॥
संपत्ती आणि स्त्रिया हे दोन्ही सारख्याच प्रकारे येथे माणसांच्या श्रेयाला मोहित करतात. रतिसुखाच्या आनंदाने स्त्रिया (माणसांना) हरण करतात. भोगांनी धनाचाही नाश करतात आणि धर्मांचाही नाश करतात.
13.59.35
हव्यं कव्यं च धर्मात्मा सर्वं तच्छ्रोत्रियोऽर्हति ।
दत्तं हि श्रोत्रिये साधौ ज्वलिताग्नाविवाहुतिः ॥ १३.५९.३५ ॥
धर्मात्मा श्रोत्रियच हव्य-कव्य सर्वांस पात्र आहे. कारण श्रोत्रिय साधूला दिलेले दान हे पेटलेल्या अग्नीत दिलेल्या आहुतीसारखे असते.
13.59.36
श्रोत्रियाणां कुले जाता वेदार्थविदितात्मनाम् ।
हित्वा कस्मात्त्रयीं विद्यां वार्तां वृत्तिमुपाश्रिताः ॥ १३.५९.३६ ॥
वेदार्थाने आपला आत्मा जाणणाऱ्या श्रोत्रियांच्या कुलात जन्मलेले, त्रयी विद्या सोडून वार्ता वृत्तीचा आश्रय का घेतात?
13.59.37
चातुर्वर्ण्यं पुरा न्यस्तं सुविद्वत्सु द्विजातिषु ।
तस्माद्वर्णौः संविभज्या वृत्तिः सङ्करवर्जिता ॥ १३.५९.३७ ॥
पूर्वी चातुर्वर्ण्य अत्यंत विद्वान द्विजांकडे सोपवले होते; म्हणून वर्णांनुसार नीट विभागलेली वृत्ती संकरविरहित असावी.
13.59.38
ये चान्ये श्रोत्रिया जाताः संस्कृताः पुत्रगृध्नुभिः ।
पूर्वनिर्वाणनिर्वृत्तां जातां वृत्तिमुपाश्रिताः ॥ १३.५९.३८ ॥
पुत्रेच्छूंनी संस्कारित होऊन जन्मलेले इतर श्रोत्रिय, पूर्वनिर्वाणाने सिद्ध झालेली जन्मवृत्ती स्वीकारतात.
13.59.39
असंस्कृताः श्रोत्रियजाः संस्कृता ज्ञानिजाः कथम्। ॥ १३.५९.३९ ॥
श्रोत्रियांपासून जन्मलेले असंस्कृत कसे, आणि ज्ञान्यांपासून जन्मलेले संस्कृत कसे?
13.59.40
असंस्कारो वैदिकश्च स मान्यः श्रोत्रियात्मजः ।
शुद्धान्वयः श्रोत्रियस्तु सुविद्वद्भिः समोऽन्यथा ॥ १३.५९.४० ॥
वैदिक असंस्कारही मान्य आहे; श्रोत्रियाचा पुत्र, शुद्ध वंशाचा श्रोत्रियच अत्यंत विद्वानांकडून समान मानला जातो, अन्यथा नाही.
13.59.41
अनधीयानपुत्राश्च वेदसंस्कारवर्जिताः ।
तस्मात्ते वेदविज्ञाऽपि विप्राः श्रुतिनिकारिणः ॥ १३.५९.४१ ॥
ज्यांचे पुत्र वेद अभ्यासत नाहीत आणि वैदिक संस्कारांपासून वंचित आहेत; म्हणून ते वेदज्ञ असूनही श्रुतीचे निंदक आहेत.
13.59.42
ब्रह्मराशौ पुरा सृष्टा वेदसंस्कारसंस्कृताः ।
तस्मात्तेष्वेव ते जाताः साधवः कुलधारिणः ॥ १३.५९.४२ ॥
पूर्वी ब्रह्मराशीत निर्माण होऊन वेदसंस्कारांनी संस्कारित झालेले; म्हणून त्यांच्यातच जन्मलेले साधू कुलधारी झाले.
13.59.43
स्वयं क्रीतासु प्रेष्यासु प्रसूयन्ते तु ये नराः ।
कस्य नार्यः सुताश्चैव भवन्ति ऋषिसत्तम ॥ १३.५९.४३ ॥
स्वतः विकत घेतलेल्या दासींच्या ठायी जे पुरुष संतती उत्पन्न करतात, हे ऋषिश्रेष्ठा, त्यांच्या स्त्रिया आणि पुत्र कोणाचे होतात?
13.59.44
स्वदास्यां यो नरो मोहात्प्रसूयेत स पापकृत् ।
इहाभिनिन्दितः प्रेत्य अपत्यं प्रेष्यतां नयेत् ॥ १३.५९.४४ ॥
मोहामुळे स्वतःच्या दासीपासून जो पुरुष संतती उत्पन्न करतो, तो पापी आहे; इहलोकी निंदित होऊन मृत्यूनंतर त्याच्या संततीला दास्यात नेले जावे.
13.59.45
सा तस्य भार्या पुत्रा ये हव्यकव्यप्रदास्तु ते ।
तस्या ये बान्धवाः केचिद्विषक्ताः प्रेष्यतां गताः।
सर्वे तस्यास्तु सम्बन्धा मुच्यन्ते प्रेष्यकर्मसु ॥ १३.५९.४५ ॥
ती त्याची भार्या; हव्य-कव्य अर्पण करणारे पुत्रही तेच; तिचे जे कोणी नातेवाईक दास्यात आसक्त होऊन दास्यावस्थेत गेले, तिचे सर्व संबंध दास्यकर्मांतून मुक्त होतात.
13.59.46
एतत्ते कथितं सर्वं यदभिव्याहृतं त्वया ।
अथवा संशयः कश्चिद्भूयः सम्प्रष्टुमर्हसि ॥ १३.५९.४६ ॥
तू जे बोललास त्याला हे सर्व तुला सांगितले आहे; किंवा काही संशय असल्यास पुन्हा विचारू शकतोस.
13.59.47
अमिथ्यादर्शनालोके नारदः सर्वकोविदः ।
प्रत्यक्षदर्शी लोकानां स्वयंभुरिव सत्तमः ॥ १३.५९.४७ ॥
अमिथ्यादर्शनाच्या प्रकाशात नारद सर्वज्ञ आहे; लोकांचा प्रत्यक्षदर्शी, स्वयंभूसारखा श्रेष्ठ.
13.59.48
इति सम्भाष्य ऋषिभिर्मार्कण्डेयो महातपाः ।
नारदं चापि सत्कृत्य तेन चैवाभिसत्कृतः।
आमन्त्रयित्वा ऋषिभिः प्रययावाश्रमं मुनिः ॥ १३.५९.४८ ॥
अशा प्रकारे ऋषींशी संभाषण करून महातपस्वी मार्कंडेयाने नारदांचाही सत्कार केला; त्यांच्याकडूनही सत्कृत होऊन, ऋषींचा निरोप घेऊन मुनी आपल्या आश्रमाकडे गेले.
13.59.49
ऋषयश्चापि तीर्थानां परिचर्यां प्रचक्रमुः ॥ १३.५९.४९ ॥
ऋषींनीही तीर्थांची परिचर्या सुरू केली.
13.59.50
सुक्षेत्रबीजसंस्कारविशुद्धो ब्रह्मिचर्यया ।
नित्यनैमित्तिकात्स्नातो मनश्शुद्ध्या च शुद्ध्यति ॥ १३.५९.५० ॥
चांगल्या क्षेत्रात बीज पेरण्याच्या संस्कारांनी शुद्ध, ब्रह्मचर्याने, नित्य आणि नैमित्तिक कर्मांनी स्नान केलेला मनुष्य मनाच्या शुद्धीने शुद्ध होतो.