महाभारत · अध्याय 13.6
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.6.1
ब्राह्मण्यं यदि दुष्प्राप्यं त्रिभिर्वर्णैर्नराधिप ।
कथं प्राप्तं महाराज क्षत्रियेण महात्मना ॥ १३.६.१ ॥
हे नराधिप, यदि ब्राह्मणत्व तीनों वर्णों के लिए दुष्प्राप्य है, तो हे महाराज, महात्मा क्षत्रिय ने उसे कैसे प्राप्त किया?
13.6.2
विश्वामित्रेण धर्मात्मन्ब्राह्मणत्वं नरर्षभ ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६.२ ॥
हे धर्मात्मन्, हे नरश्रेष्ठ, विश्वामित्र के द्वारा ब्राह्मणत्व (कैसे प्राप्त हुआ) — मैं इसे यथार्थ रूप से सुनना चाहता हूँ। हे पितामह, वह मुझसे कहिए।
13.6.3
तेन ह्यमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः ।
हतं पुत्रशतं सद्यस्तपसाऽपि पितामह ॥ १३.६.३ ॥
हे पितामह, उन्होंने (विश्वामित्र ने) अमित पराक्रमी महात्मा वसिष्ठ के सौ पुत्रों को तपस्या के बल से ही तत्काल मार डाला था।
13.6.4
यातुधानाश्च बहवो राक्षसास्तिग्मतेजसः ।
मन्युनाऽऽविष्टदेहेन सृष्टाः कालान्तकोपमाः ॥ १३.६.४ ॥
क्रोध से आविष्ट शरीर वाले उन्होंने (विश्वामित्र ने) अनेक यातुधान और तीव्र तेजवाले राक्षस सृजित किए, जो काल और अन्तक (मृत्यु) के समान थे।
13.6.5
महान्कुशिकवंशश्च ब्रह्मर्षिशतसंकुलः ।
स्थापितो नरलोकेऽस्मिन्विद्वद्ब्राह्मणसंकुलः ॥ १३.६.५ ॥
इस मनुष्यलोक में कौशिक का महान वंश स्थापित हुआ, जो सैकड़ों ब्रह्मर्षियों और विद्वान ब्राह्मणों से भरा हुआ है।
13.6.6
ऋतीकस्यात्मजश्चैव शुनःशेपो महातपाः ।
विमोक्षितो महासत्रात्पशुतामप्युपागतः ॥ १३.६.६ ॥
और ऋतीक के पुत्र महातपस्वी शुनःशेप को, जो पशुभाव को भी प्राप्त हो गया था, महान यज्ञ से छुड़ाया गया था।
13.6.7
हरिश्चन्द्रक्रतौ देवांस्तोषयित्वाऽऽत्मतेजसा ।
पुत्रतामनुसंप्राप्तो विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ १३.६.७ ॥
हरिश्चन्द्र के यज्ञ में देवताओं को अपने आत्मतेज से प्रसन्न करके वह बुद्धिमान विश्वामित्र का पुत्र बन गया।
13.6.8
नाभिवादयते ज्येष्ठं देवरातं नराधिप ।
पुत्राः पञ्चशतं चापि शप्ताः श्वपचतां गताः ॥ १३.६.८ ॥
हे नरेश, उन्होंने अपने ज्येष्ठ देवरात को प्रणाम नहीं किया; इसलिए उनके पाँच सौ पुत्र भी शापित होकर श्वपच अवस्था को प्राप्त हुए।
13.6.9
त्रिशङ्कुर्बन्धुभिर्मुक्त ऐक्ष्वाकः प्रीतिपूर्वकम् ।
अवाक्शिरादिवं नीतो दक्षिणामाश्रितोदिशम् ॥ १३.६.९ ॥
इक्ष्वाकु-वंशी त्रिशंकु को उसके बंधुओं ने प्रेमपूर्वक मुक्त किया, और वह सिर नीचे किए हुए दक्षिण दिशा की ओर आश्रय लेकर स्वर्ग की ओर ले जाया गया।
13.6.10
विश्वामित्रस्य भगिनी नदी देवर्षिसेविता ।
कौशिकीति कृता पुण्या ब्रह्मर्षिसुरसेविता ॥ १३.६.१० ॥
देवर्षियों से सेवित विश्वामित्र की बहन नदी 'कौशिकी' नाम से पुण्य बनाई गई, जो ब्रह्मर्षियों और देवताओं से सेवित है।
13.6.11
तपोविघ्नकरी चैव पञ्चचूडा सुसंमता ।
रम्भा नामाप्सराः शापाद्यस्य शैलत्वमागता ॥ १३.६.११ ॥
तपस्या में विघ्न डालने वाली, अत्यंत सम्मानित पञ्चचूडा, और रंभा नाम की अप्सरा, जिसे शाप से पर्वत-रूप प्राप्त हुआ।
13.6.12
तथैवास्य भयाद्बद्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा ।
आत्मानं मञ्जयञ्श्रीमान्विपाशः पुनरुत्थितः ॥ १३.६.१२ ॥
उसी प्रकार, भय से स्वयं को बाँधकर पूर्वकाल में श्रीमान वसिष्ठ ने अपने को जल में डुबो दिया, और बंधन से मुक्त होकर फिर उठ आए।
13.6.13
तदाप्रभृति पुण्या हि विपाशाऽभून्महानदी ।
विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ १३.६.१३ ॥
उस समय से ही विपाशा एक पवित्र महानदी बन गई, महात्मा वसिष्ठ के उस कर्म के कारण प्रसिद्ध हुई।
13.6.14
वश्यश्च भगवान्येन देवसेनाग्रगः प्रभुः ।
स्तुतः प्रीतमनाश्चासीच्छापाच्चैनममुञ्चत ॥ १३.६.१४ ॥
जिसके द्वारा भगवान, देवसेना के अग्रणी प्रभु, वश में आ गए; स्तुति से प्रसन्नचित्त होकर उन्होंने उसे शाप से मुक्त कर दिया।
13.6.15
ध्रुवस्यौत्तानपादस्य ब्रह्मर्षीणां तथैव च ।
मध्ये ज्वलति यो नित्यमुदीचीमाश्रितो दिशम् ॥ १३.६.१५ ॥
ध्रुव, उत्तानपाद के पुत्र, तथा ब्रह्मर्षियों के मध्य जो सदा उत्तर दिशा में आश्रित होकर चमकता है।
13.6.16
तस्यैतानि च कर्माणि तथाऽन्यानि च कौरव ।
क्षत्रियस्येत्यतो जातमिदं कौहतूलं मम ॥ १३.६.१६ ॥
हे कौरव, उसके ये कर्म तथा अन्य कर्म भी, जो एक क्षत्रिय के थे, इसी कारण मेरे मन में यह जिज्ञासा उत्पन्न हुई है।
13.6.17
किमेतदिति तत्त्वेन प्रब्रूहि भरतर्षभ ।
देहान्तरमनासाद्य कथं स ब्राह्मणोऽभवत् ॥ १३.६.१७ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, यह क्या है, इसे यथार्थ रूप से बताइए। बिना दूसरा देह प्राप्त किए वह ब्राह्मण कैसे हो गया?
13.6.18
एतत्तत्वेन मे तात सर्वमाख्यातुमर्हसि ।
मतङ्गस्य यथातत्त्वं तथैवैतद्वदस्व मे ॥ १३.६.१८ ॥
हे तात, यह सब मुझे यथार्थ रूप से कहना आपको उचित है। मतंग का यथार्थ वृत्तांत भी वैसे ही मुझसे कहिए।
13.6.19
स्थाने मतङ्गो ब्राह्मण्यं नालभद्भरतर्षभ ।
चण्डालयोनौजातो हि कथं ब्राह्मण्यमाप्तवान् ॥ १३.६.१९ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, मतंग को सचमुच ब्राह्मणत्व प्राप्त नहीं हुआ था। चांडाल की योनि में जन्मा वह भला ब्राह्मणत्व को कैसे प्राप्त हुआ?