মহাভারত · অধ্যায় 13.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.72.1
अपूर्वं वा भवेत्पात्रमथवाऽपि चिरोषितम् ।
दूरादभ्यागतं वाऽपि किं पात्रं स्यात्पितामह ॥ १३.७२.१ ॥
অপূর্ব (নতুন) হোক, বা দীর্ঘদিন ধরে বাস করছে এমন হোক, অথবা দূর থেকে আগত হোক — হে পিতামহ, কে পাত্র হবে?
13.72.2
क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम् ।
यो नो याचेत यत्किंचित्सर्वं दद्याम इत्यपि ॥ १३.७२.२ ॥
কারও কারও জন্য এটি এক গোপন উত্তম ব্রত — আমাদের কাছে যা কিছু চাওয়া হয়, সবই দিয়ে দিতে হবে, এমনও।
13.72.3
अपीडयन्भृत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम ।
पीडयन्भृत्यवर्गं हि आत्मानमपकर्षति ॥ १३.७२.३ ॥
'ভৃত্যবর্গকে পীড়ন করবে না' — এমনই আমরা শুনেছি; কারণ ভৃত্যবর্গকে যে পীড়ন করে সে নিজেকেই নিচে নামায়।
13.72.4
अपूर्वं चापि यत्पात्रं यच्चापि स्याच्चिरोषितम् ।
दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं न विदुर्बुधाः ॥ १३.७२.४ ॥
নতুন হোক, দীর্ঘদিন বাসকারী হোক, বা দূর থেকে আগত হোক — তাকে জ্ঞানীরা পাত্র বলে জানেন না।
13.72.5
अपीडया च भूतानां धर्मस्याहिंसया तथा ।
पात्रं विद्यामतत्त्वेन यस्मै दत्तं न सन्तपेत् ॥ १३.७२.५ ॥
প্রাণীদের পীড়ন না করে, ধর্মের অহিংসার দ্বারা — পাত্রকে যথাযথভাবে জেনে, যাকে দান করা হয়েছে তাকে যেন অনুতপ্ত না করা হয়।
13.72.6
ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः ।
सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवन्तोऽनसूयकाः ॥ १३.७२.६ ॥
ঋত্বিক, পুরোহিত, আচার্য, শিষ্য, সম্বন্ধী ও বান্ধবগণ — এঁরা সবাই পূজনীয় ও মাননীয়, শাস্ত্রজ্ঞ ও ঈর্ষাশূন্য হলে।
13.72.7
अतोऽन्यथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम् ।
तस्माद्गुणैः परीक्षेत पुरुषान्प्रणिधाय वै ॥ १३.७२.७ ॥
এর বিপরীতভাবে আচরণকারী সকলেই সম্মানের যোগ্য নয়। অতএব গুণের দ্বারা, মনোযোগ দিয়ে লক্ষ্য করে, মানুষকে পরীক্ষা করা উচিত।
13.72.8
अक्रोधः सत्यवचनमहिंसा दम आर्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ १३.७२.८ ॥
ক্রোধহীনতা, সত্যবাক্য, অহিংসা, আত্মসংযম, সরলতা, দ্রোহহীনতা, অহংকারহীনতা, লজ্জা, ধৈর্য, ইন্দ্রিয়দমন এবং শান্তি।
13.72.9
यस्मिन्नोतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत ।
स्वभावतो निविष्टानि तत्पात्रं मानमर्हति ॥ १३.७२.९ ॥
হে ভরতবংশধর, যাঁর মধ্যে এইসব গুণ বোনা অবস্থায় দেখা যায় এবং যাঁর মধ্যে অনুচিত কর্ম দেখা যায় না, যিনি স্বভাবতই এগুলিতে প্রতিষ্ঠিত, তিনিই সেই সুপাত্র, তিনিই সম্মানের যোগ্য।
13.72.10
तथा चिरोषितं चापि सम्प्रत्यागतमेव च ।
अपूर्वं चैव पूर्वं च तत्पात्रं मानमर्हति ॥ १३.७२.१० ॥
তেমনি, দীর্ঘকাল বাস করছেন যিনি, আর যিনি এইমাত্র এসেছেন, যিনি নবাগত এবং যিনি পুরোনো, সেই সুপাত্রই সম্মানের যোগ্য।
13.72.11
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाभिलङ्घनम् ।
अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मनः ॥ १३.७२.११ ॥
বেদের প্রামাণ্যকে অস্বীকার করা, শাস্ত্র লঙ্ঘন করা এবং সর্বত্র বিশৃঙ্খলা — এগুলোই নিজের বিনাশের কারণ।
13.72.12
भवेत्पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकां ॥ १३.७२.१२ ॥
যে ব্রাহ্মণ নিজেকে পণ্ডিত মনে করে, বেদের নিন্দা করে এবং নিরর্থক আন্বীক্ষিকী ও তর্কবিদ্যায় আসক্ত থাকে—
13.72.13
हेतुवादान्बुवन्सत्सु विजेताऽहेतुवादकः ।
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैवहि ॥ १३.७२.१३ ॥
সৎজনদের মধ্যে হেতুবাদ দিয়ে জয়ী হতে চায় যে, অহেতুবাদ করে যে, ব্রাহ্মণদের নিন্দা করে যে, অতিরিক্ত কথা বলে যে—তারা সর্বদাই (ব্রাহ্মণদের কাছে নিন্দনীয়)।
13.72.14
सर्वाभिशङ्की मूढश्च बालः कटुकवागपि ।
बोद्धव्यस्तादृशस्तात नरं श्वानं हि तं विदुः ॥ १३.७२.१४ ॥
হে তাত! যে সবকিছুতে সন্দেহ করে, মূঢ় ও বালবুদ্ধি, কটু কথা বলে—এমন মানুষকে (চিনে নিতে হবে); তাকে লোকে কুকুরের মতো বলেই জানে।
13.72.15
यथा श्वा भषितुं चैव हन्तु चैवावसज्जते ।
एवं सम्भाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च।
अल्पश्रुताः कुतर्काश्च दृष्टाः सृष्टाः कुपण्डिताः ॥ १३.७२.१५ ॥
কুকুর যেমন ঘেউ ঘেউ করতে ও কামড়াতে লেগে থাকে, তেমনি কথার জন্য ও সব শাস্ত্রের বিনাশের জন্য অল্পজ্ঞ কুতার্কিক ও কুপণ্ডিতরাই জন্মায় ও দেখা যায়।
13.72.16
श्रुतिस्मृती चेतिहासपुराणारण्यवेदिनः ।
अनुरुन्ध्याद्बहुज्ञांश्च सारज्ञाश्चैव पण्डिताः ॥ १३.७२.१६ ॥
শ্রুতি, স্মৃতি, ইতিহাস, পুরাণ ও আরণ্যক বেদ জানা মানুষদের, বহুজ্ঞদের এবং সারতত্ত্ব জানা পণ্ডিতদেরই অনুসরণ করা উচিত।
13.72.17
लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मश्चात्महितानि च ।
एवं नरो वर्तमानः शाश्वतीर्वर्धते समाः ॥ १३.७२.१७ ॥
লোকযাত্রা, ধর্ম এবং নিজের হিতও দেখা উচিত। এভাবে আচরণকারী মানুষ দীর্ঘ বছর ধরে উন্নতি লাভ করে।
13.72.18
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च ।
पितॄणामथ विप्राणामतिथीनां च पञ्चमम् ॥ १३.७२.१८ ॥
দেবতা, ঋষি, তেমনি পিতৃপুরুষ, তারপর ব্রাহ্মণ ও অতিথিদের ঋণ থেকে মুক্ত হয়ে—পঞ্চমটিও (শোধ করা উচিত)।
13.72.19
पर्यायेण विमुक्तो यः सुनिर्णिक्तेन कर्मणा ।
एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन्धर्मानन हीयते ॥ १३.७२.१९ ॥
যিনি ক্রমানুসারে, সুশোধিত কর্মের দ্বারা মুক্ত হন — এভাবে গৃহস্থ কর্ম করতে করতে ধর্ম থেকে ভ্রষ্ট হন না।