महाभारत · अध्याय 13.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.72.1
अपूर्वं वा भवेत्पात्रमथवाऽपि चिरोषितम् ।
दूरादभ्यागतं वाऽपि किं पात्रं स्यात्पितामह ॥ १३.७२.१ ॥
नवीन असो, दीर्घकाळ राहणारा असो, किंवा दूरून आलेला असो — हे पितामह, कोण पात्र ठरते?
13.72.2
क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम् ।
यो नो याचेत यत्किंचित्सर्वं दद्याम इत्यपि ॥ १३.७२.२ ॥
काहींसाठी हे एक गुप्त उत्तम व्रत आहे — आमच्याकडे जे काही मागेल ते सर्व देऊन टाकावे, असेही.
13.72.3
अपीडयन्भृत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम ।
पीडयन्भृत्यवर्गं हि आत्मानमपकर्षति ॥ १३.७२.३ ॥
'सेवकवर्गाला पीडा देऊ नये' — असे आम्ही ऐकले आहे; कारण सेवकवर्गाला पीडा देणारा स्वतःलाच खाली आणतो.
13.72.4
अपूर्वं चापि यत्पात्रं यच्चापि स्याच्चिरोषितम् ।
दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं न विदुर्बुधाः ॥ १३.७२.४ ॥
नवीन असो, दीर्घकाळ राहणारा असो, किंवा दूरून आलेला असो — त्याला ज्ञानी लोक पात्र मानत नाहीत.
13.72.5
अपीडया च भूतानां धर्मस्याहिंसया तथा ।
पात्रं विद्यामतत्त्वेन यस्मै दत्तं न सन्तपेत् ॥ १३.७२.५ ॥
प्राण्यांना पीडा न देता, धर्माच्या अहिंसेने — पात्र यथायोग्य ओळखून, ज्याला दिले त्याला पश्चात्ताप होऊ देऊ नये.
13.72.6
ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः ।
सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवन्तोऽनसूयकाः ॥ १३.७२.६ ॥
ऋत्विज, पुरोहित, आचार्य, शिष्य, सांगती आणि बांधव — हे सर्व पूजनीय व मान्य आहेत; जे शास्त्रज्ञ आणि मत्सररहित असतात.
13.72.7
अतोऽन्यथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम् ।
तस्माद्गुणैः परीक्षेत पुरुषान्प्रणिधाय वै ॥ १३.७२.७ ॥
याच्या उलट वागणारे सर्व लोक सत्कारास पात्र नाहीत. म्हणून गुणांवरून, काळजीपूर्वक निरीक्षण करून माणसांची परीक्षा घ्यावी.
13.72.8
अक्रोधः सत्यवचनमहिंसा दम आर्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ १३.७२.८ ॥
क्रोधाचा अभाव, सत्यवचन, अहिंसा, आत्मसंयम, सरळपणा, द्रोहाचा अभाव, अभिमानाचा अभाव, लज्जा, सहनशीलता, इंद्रियनिग्रह आणि शांती.
13.72.9
यस्मिन्नोतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत ।
स्वभावतो निविष्टानि तत्पात्रं मानमर्हति ॥ १३.७२.९ ॥
हे भारता, ज्याच्यात हे गुण विणलेले दिसतात आणि ज्याच्यात अयोग्य कर्मे दिसत नाहीत, जो स्वभावतः यात स्थिर आहे, तोच ते सुपात्र असून सन्मानाला योग्य आहे.
13.72.10
तथा चिरोषितं चापि सम्प्रत्यागतमेव च ।
अपूर्वं चैव पूर्वं च तत्पात्रं मानमर्हति ॥ १३.७२.१० ॥
तसेच, दीर्घकाळ राहिलेला असो वा आत्ताच आलेला असो, नवा असो वा जुना असो, तोच ते सुपात्र सन्मानाला योग्य आहे.
13.72.11
अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाभिलङ्घनम् ।
अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मनः ॥ १३.७२.११ ॥
वेदांचे प्रामाण्य नाकारणे, शास्त्रांचे उल्लंघन करणे आणि सर्वत्र अव्यवस्था — हेच स्वतःच्या नाशाचे कारण आहे.
13.72.12
भवेत्पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकां ॥ १३.७२.१२ ॥
जो ब्राह्मण स्वतःला पंडित मानतो, वेदांची निंदा करतो आणि निरर्थक आन्वीक्षिकी व तर्कविद्येत आसक्त असतो—
13.72.13
हेतुवादान्बुवन्सत्सु विजेताऽहेतुवादकः ।
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैवहि ॥ १३.७२.१३ ॥
सज्जनांमध्ये हेतुवादाने जिंकू इच्छिणारा, अहेतुवाद करणारा, ब्राह्मणांची निंदा करणारा, अतिबोलका—हे सदैव (ब्राह्मणांसाठी निंद्य).
13.72.14
सर्वाभिशङ्की मूढश्च बालः कटुकवागपि ।
बोद्धव्यस्तादृशस्तात नरं श्वानं हि तं विदुः ॥ १३.७२.१४ ॥
हे तात! जो सर्वत्र शंका घेतो, मूढ व बालबुद्धी आहे, कठोर बोलतो—अशा माणसाला (ओळखावे); त्याला लोक कुत्र्यासारखा समजतात.
13.72.15
यथा श्वा भषितुं चैव हन्तु चैवावसज्जते ।
एवं सम्भाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च।
अल्पश्रुताः कुतर्काश्च दृष्टाः सृष्टाः कुपण्डिताः ॥ १३.७२.१५ ॥
कुत्रा भुंकण्यास व चावण्यास चिकटतो तसे, संभाषणासाठी व सर्व शास्त्रांच्या नाशासाठी अल्पज्ञ कुतर्की व कुपंडितच उत्पन्न होताना दिसतात.
13.72.16
श्रुतिस्मृती चेतिहासपुराणारण्यवेदिनः ।
अनुरुन्ध्याद्बहुज्ञांश्च सारज्ञाश्चैव पण्डिताः ॥ १३.७२.१६ ॥
श्रुती, स्मृती, इतिहास, पुराण व आरण्यक वेद जाणणाऱ्यांचे, बहुज्ञांचे आणि सार जाणणाऱ्या पंडितांचेच अनुसरण करावे.
13.72.17
लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मश्चात्महितानि च ।
एवं नरो वर्तमानः शाश्वतीर्वर्धते समाः ॥ १३.७२.१७ ॥
लोकव्यवहार, धर्म आणि स्वतःचे हित पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे वागणारा मनुष्य दीर्घकाळ वाढतो.
13.72.18
ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च ।
पितॄणामथ विप्राणामतिथीनां च पञ्चमम् ॥ १३.७२.१८ ॥
देव, ऋषी, तसेच पितर, नंतर ब्राह्मण आणि अतिथी यांच्या ऋणातून मुक्त होऊन—पाचवेही (फेडावे).
13.72.19
पर्यायेण विमुक्तो यः सुनिर्णिक्तेन कर्मणा ।
एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन्धर्मानन हीयते ॥ १३.७२.१९ ॥
जो क्रमाक्रमाने, नीट शुद्ध केलेल्या कर्माने मुक्त होतो, अशा प्रकारे गृहस्थ कर्मे करीत असताही धर्मापासून च्युत होत नाही.