મહાભારત · અધ્યાય 13.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.83.1
अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां चाप्यनिश्चयात् ।
अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसङ्करः ॥ १३.८३.१ ॥
ધનના આશ્રયથી, કામથી, અથવા વર્ણોના નિશ્ચયના અભાવથી, કે અજ્ઞાનથી પણ વર્ણસંકર ઉત્પન્ન થાય છે.
13.83.2
तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसङ्करे ।
को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८३.२ ॥
આ રીતે વર્ણસંકરમાં જન્મેલાઓનો ધર્મ કયો, કયાં કર્મો? હે પિતામહ, તે મને કહો.
13.83.3
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम् ।
असृजत्स हि यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः ॥ १३.८३.३ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યનાં કર્મો અને કેવળ ચાતુર્વર્ણ્ય જ યજ્ઞ માટે પ્રજાપતિએ પૂર્વે જ રચ્યાં.
13.83.4
भार्याश्चतस्नो विप्रस्य द्वयोरात्मा प्रजायते ।
आनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः ॥ १३.८३.४ ॥
બ્રાહ્મણને ચાર પત્નીઓ હોય છે; તેમાંથી બેથી પોતાના જેવો પુત્ર જન્મે છે, અને ક્રમ પ્રમાણે બાકીની બેથી માતાની જાતિ પ્રમાણે હીન સંતાન જન્મે છે.
13.83.5
परं शवाद्ब्राह्मणस्यैव पुत्रः ।
शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः।
शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्या-
त्स्वचारित्रं नित्यमथो न जह्यात् ॥ १३.८३.५ ॥
બ્રાહ્મણનો પુત્ર શૂદ્ર સ્ત્રીથી જન્મે તો તેને પારશવ કહે છે. તે પોતાના કુળનો સેવક હોય અને પોતાનું આચરણ કદી ન છોડે.
13.83.6
सर्वानुपायानथ सम्प्रधार्य ।
समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्त्रम्।
ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य ।
शुश्रूषया दानपरायणः स्यात् ॥ १३.८३.६ ॥
બધા ઉપાયોનો સારી રીતે વિચાર કરીને પોતાના કુળની પરંપરાનો ઉદ્ધાર કરવો. મોટો હોય કે નાનો, જે દ્વિજોની સેવા અને દાનમાં તત્પર હોય તે જ એમ કરે.
13.83.7
तिस्रः क्षत्रियसम्बन्धाद्द्वयोरात्माऽस्य जायते ।
हीनवर्णास्तृतीयायां शूद्रा उग्रा इति स्मृतिः ॥ १३.८३.७ ॥
ક્ષત્રિય સંબંધથી ત્રણ (પત્નીઓ); બેથી તેનો પોતાનો પુત્ર જન્મે છે. ત્રીજીમાં હીન વર્ણના શૂદ્રો અને ઉગ્રો જન્મે છે, એમ સ્મૃતિ કહે છે.
13.83.8
द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोरात्माऽस्व जायते ।
शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते ॥ १३.८३.८ ॥
વૈશ્યને બે પત્નીઓ હોય છે; તેમાંથી બેથી તેનો પોતાનો પુત્ર જન્મે છે. શૂદ્ર પત્નીથી માત્ર શૂદ્ર જ જન્મે છે.
13.83.9
अतोऽविशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः ।
ब्राह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम् ॥ १३.८३.९ ॥
તેથી અવિશિષ્ટ અને અધમ એવો જે ગુરુપત્નીનો અપમાનકર્તા છે, તે ચાતુર્વર્ણ્યમાં નિંદિત બ્રાહ્મણ વર્ણને ઉત્પન્ન કરે છે.
13.83.10
अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यंक सूतं स्तोत्रक्रियापरम् ।
वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम् ॥ १३.८३.१० ॥
ક્ષત્રિય અયાજ્ય વ્રાત્ય અને સ્તોત્રક્રિયામાં રત સૂતને ઉત્પન્ન કરે છે; વૈશ્ય વૈદેહક અને બહિષ્કૃત મૌદ્ગલ્યને પણ ઉત્પન્ન કરે છે.
13.83.11
शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम् ।
ब्राह्मण्यां सम्प्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः।
एते मतिमतांश्रेष्ठ वर्णसङ्करजाः प्रभो ॥ १३.८३.११ ॥
શૂદ્ર બ્રાહ્મણીમાં અતિ ઉગ્ર ચાંડાળ, વધ્યને મારનાર અને ગામ બહાર વસનારને ઉત્પન્ન કરે છે; આ કુળપાંસન છે. હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રભો, આ વર્ણસંકરથી જન્મેલા છે.
13.83.12
बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः ।
शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात् ॥ १३.८३.१२ ॥
વૈશ્યથી બંદી જન્મે છે, જે વાણીથી જીવે છે તે માગધ; શૂદ્રથી, ક્ષત્રિય સ્ત્રીમાં વ્યતિક્રમથી, માછલી મારનાર નિષાદ જન્મે છે.
13.83.13
शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्राम्यधर्मिणः ।
ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स्वधनजीवनः ॥ १३.८३.१३ ॥
શૂદ્ર પુરુષથી વૈશ્ય સ્ત્રીમાં જન્મેલો આયોગવ ગ્રામ્ય વ્યવસાય કરનાર છે; બ્રાહ્મણો તેની પાસેથી દાન લેતા નથી. તક્ષા પોતાના જ ધંધાથી જીવે છે.
13.83.14
एतेऽपि सदृशान्वर्णाञ्जनयन्ति स्वयोनिषु ।
मातृजात्या प्रसूयन्ते ह्यवरा हीनयोनिषु ॥ १३.८३.१४ ॥
આ પણ પોતાની જ યોનિમાં પોતાના જેવા વર્ણોને ઉત્પન્ન કરે છે; માતાની જાતિ પ્રમાણે હીન યોનિઓમાંથી અધમ જન્મે છે.
13.83.15
यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोरात्माऽस्य जायते ।
आनन्तर्यात्प्रजायन्ते यथा बाह्या प्रधानतः ॥ १३.८३.१५ ॥
ચાર વર્ણોમાંથી બેથી આનો આત્મા જન્મે છે, તેમ ક્રમથી સંતાનો જન્મે છે; મુખ્યત્વે બાહ્ય જાતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
13.83.16
ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु ।
परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् ॥ १३.८३.१६ ॥
તેઓ પણ પોતાની જ યોનિમાં સમાન વર્ણ ઉત્પન્ન કરે છે; અને એકબીજાની સ્ત્રીઓમાં નિંદિત સંતાનો ઉત્પન્ન કરે છે.
13.83.17
यथा शूद्रोऽपि ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते ।
एवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रजायते ॥ १३.८३.१७ ॥
જેમ શૂદ્ર પણ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીમાં બાહ્ય સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે, તેમ બાહ્યતરથી ચાર વર્ણોમાંથી બાહ્ય જન્મે છે.
13.83.18
प्रतिलोमं तु वर्धन्ते बाह्योद्बाह्यतरात्पुनः ।
हीनाद्धीनाः प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव तु ॥ १३.८३.१८ ॥
પરંતુ પ્રતિલોમ ક્રમમાં બાહ્યથી બાહ્યતરથી ફરી વૃદ્ધિ થાય છે; હીનથી હીન જન્મે છે; વર્ણો પંદર જ છે.
13.83.19
अगम्यागमनाच्चैव जायते वर्णसङ्करः ।
बाह्यानामनुजायन्ते सैरन्ध्र्यां मागधेषु च।
प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् ॥ १३.८३.१९ ॥
અગમ્ય સાથેના સંગથી વર્ણસંકર જન્મે છે. બાહ્યોના વંશજો સૈરંધ્રી સ્ત્રીઓ અને માગધોમાં જન્મે છે; શણગાર અને સેવામાં નિપુણ, દાસ ન હોવા છતાં દાસનું જીવન જીવનારા.
13.83.20
क्षत्रा ह्यायोगवं सूते वागुराबन्धजीवनम् ।
मैरेयकं च वैदेहः सम्प्रसूतेऽथ माधुकम् ॥ १३.८३.२० ॥
ક્ષત્રા સ્ત્રી આયોગવને જન્મ આપે છે, જે જાળ બિછાવીને જીવે છે; વૈદેહથી મૈરેયક, પછી માધુક જન્મે છે.
13.83.21
निषादो मद्गुरं सूते दासं नावोपजीविनम् ।
मृतपं चापि चाण्डालः श्वपाकमिति विश्रुतम् ॥ १३.८३.२१ ॥
નિષાદથી હોડીથી જીવતો દાસ મદ્ગુર જન્મે છે; ચાંડાળથી મૃતપ, જે શ્વપાક નામે પ્રસિદ્ધ છે.
13.83.22
चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः ।
मांसं स्वादुकरं क्षौद्रं सौगन्धमिति विश्रुतम् ॥ १३.८३.२२ ॥
માગધી સ્ત્રી ચતુરને જન્મ આપે છે; ક્રૂર અને કપટથી જીવતા પુરુષોથી માંસને સ્વાદિષ્ટ બનાવનાર અને મધ વેચનાર સૌગંધ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
13.83.23
वैदेहकाच्च पापिष्ठा क्रूरं मायोपजीविनम् ।
निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम् ॥ १३.८३.२३ ॥
વૈદેહક પુરુષથી અને પાપિષ્ઠ સ્ત્રીથી કપટથી જીવતો ક્રૂર જન્મે છે; નિષાદથી ગધેડાની ગાડીમાં પ્રવાસ કરનાર મદ્રનાભ જન્મે છે.
13.83.24
चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम् ।
भृतचैलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम् ॥ १३.८३.२४ ॥
ચાંડાળથી પુલ્કસ જન્મે છે; જે ગધેડા, ઘોડા અને હાથીનું માંસ ખાય છે, ભાડાના વસ્ત્રથી ઢંકાયેલો રહે છે અને તૂટેલાં વાસણોમાં જમે છે.
13.83.25
आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णास्तु ते त्रयः ।
क्षुद्रो वैदेहकादन्धो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः ॥ १३.८३.२५ ॥
આયોગવી સ્ત્રીઓમાં હીન વર્ણના ત્રણ જન્મે છે: વૈદેહકથી ક્ષુદ્ર, અને ગામની બહાર આશ્રય લેનાર અંધ્ર.
13.83.26
कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारः प्रसूयते ।
चाण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ॥ १३.८३.२६ ॥
નિષાદી સ્ત્રીમાં કારાવર અને ચર્મકાર જન્મે છે; ચાંડાળથી ચામડાનો વેપાર કરનાર પાંડુ-સૌપાક જન્મે છે.
13.83.27
आहिण्कों निषादेन वैदेह्यां सम्प्रसूयते ।
चण्डालेन तु सौपाकश्चण्डालसमवृत्तिमान् ॥ १३.८३.२७ ॥
નિષાદથી વૈદેહી સ્ત્રીમાં આહિંડિક જન્મે છે; ચાંડાળથી ચાંડાળ જેવું જીવન જીવનાર સૌપાક જન્મે છે.
13.83.28
निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तेवसायिनम् ।
श्मशानगोचरं सूते बाह्यैरपि बहिष्कृतम् ॥ १३.८३.२८ ॥
નિષાદી સ્ત્રી ચાંડાળથી સ્મશાનમાં ફરનાર, સીમાવાસી પુત્રને જન્મ આપે છે; બહારના લોકોએ પણ તેને બહિષ્કૃત કર્યો છે.
13.83.29
इत्येते सङ्करे जाताः पितृमातृव्यतिक्रमात् ।
प्रच्छन्नान्वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥ १३.८३.२९ ॥
આ રીતે તેઓ માતા-પિતાના વર્ણનું ઉલ્લંઘન થવાથી સંકરમાં જન્મ્યા છે; છુપાયેલા હોય કે પ્રગટ, તેમનાં કર્મોથી ઓળખાવા જોઈએ.
13.83.30
चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते ।
वर्णानां धर्महीनेषु सङ्ख्या नास्तीह कस्यचित् ॥ १३.८३.३० ॥
ચાર વર્ણોનો જ ધર્મ છે, બીજા કોઈનો નથી; ધર્મહીન વર્ણોમાં અહીં કોઈની ગણતરી નથી.
13.83.31
यदृच्छयोपसम्पन्नैर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैः ।
बाह्या बाह्यैश्च जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम् ॥ १३.८३.३१ ॥
અકસ્માતે યજ્ઞ અને સાધુ-આચારથી બહિષ્કૃત થયેલા લોકો, પોતાની આજીવિકા અને આશ્રય અનુસાર બહારના લોકોમાં જન્મે છે.
13.83.32
चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन् ।
कार्ष्णायसमलङ्कारं परिगृह्य च नित्यशः।
वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः ॥ १३.८३.३२ ॥
ચાર રસ્તાઓ, સ્મશાનો, પર્વતો અને અન્ય વૃક્ષો પર, લોખંડ-કાળા અલંકારો ધારણ કરીને સદા રહેવું; આ લોકો પોતાના કર્મોથી જીવન ચલાવનારા તરીકે ઓળખાય છે.
13.83.33
युञ्जन्तो वाऽप्यलङ्कारांस्तथोपकरणानि च ।
गोब्राह्मणाय साहय्यं कुर्वाणा वै न संशयः ॥ १३.८३.३३ ॥
અલંકારો અને ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરતા હોય તોપણ, ગાય અને બ્રાહ્મણોને સહાય કરતા હોય તો, એમાં સંદેહ નથી.
13.83.34
आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यं तथा क्षमा ।
स्वशरीरैरपि त्राणं बाह्यानां सिद्धिकारणम्।
भवन्ति मनुजव्याघ्र तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १३.८३.३४ ॥
અહિંસા, કરુણા, સત્યવચન, ક્ષમા, અને પોતાના શરીરથી પણ બહારના લોકોનું રક્ષણ — આ સિદ્ધિનાં કારણો છે. હે મનુજવ્યાઘ્ર, એમાં મને સંદેહ નથી.
13.83.35
यथोपदेशं परिकीर्तितासु ।
नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान्।
निहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादये-
त्तितीर्षमाणं हि यथोपलो जले ॥ १३.८३.३५ ॥
ઉપદેશ પ્રમાણે કહેવાયેલી બાબતોનો વિચાર કરીને બુદ્ધિમાન માણસે જન્મ લેવો; નીચ યોનિનો પુત્ર પાર ઊતરવા ઇચ્છતા માણસને, પાણીમાં પથ્થરની જેમ, ડુબાડી દે છે.
13.83.36
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः ।
नयन्ति ह्यपथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम् ॥ १३.८३.३६ ॥
જગતમાં અજ્ઞાનીને, કે વિદ્વાનને પણ, કામ અને ક્રોધના વશમાં ચાલનારાને સ્ત્રીઓ કુમાર્ગે લઈ જાય છે.
13.83.37
स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम् ।
अत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः ॥ १३.८३.३७ ॥
અહીં સ્ત્રીઓ અને પુરુષોનો સ્વભાવ જ દોષ છે; પરંતુ વિદ્વાનો સ્ત્રીઓમાં અતિશય આસક્ત થતા નથી.
13.83.38
वर्णापेतमविज्ञाय नरं कलुषयोनिजम् ।
आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे वयम् ॥ १३.८३.३८ ॥
વર્ણભ્રષ્ટ, કલુષિત યોનિમાં જન્મેલા, આર્યરૂપ છતાં અનાર્ય માણસને આપણે કેવી રીતે ઓળખીએ?
13.83.39
योनिसङ्कलुषे जातं नानाभावसमन्वितम् ।
कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेयाः शुद्धयोनिकाः ॥ १३.८३.३९ ॥
કલુષિત યોનિમાં જન્મેલો, નાના ભાવોથી યુક્ત માણસ; સજ્જનોએ આચરેલાં કર્મોથી શુદ્ધયોનિજ ઓળખાય છે.
13.83.40
अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता ।
पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥ १३.८३.४० ॥
અનાર્યતા, દુરાચાર, ક્રૂરતા અને નિષ્ક્રિયતા — આ લોકમાં કલુષિત યોનિમાં જન્મેલા પુરુષને પ્રગટ કરે છે.
13.83.41
पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम् ।
न कथञ्च सङ्कीर्णः प्रवृतिं स्वां नियच्छति ॥ १३.८३.४१ ॥
તે પિતાનું શીલ, માતાનું શીલ અથવા બંનેને અપનાવે છે; મિશ્ર હોવા છતાં કોઈ રીતે પોતાની પ્રવૃત્તિને નિયંત્રિત કરે છે.
13.83.42
यथैव सदृसो रूपे मातावित्रोर्हि जायते ।
व्याघ्रबिन्दोस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति ॥ १३.८३.४२ ॥
માતા-પિતા જેવા રૂપવાળું સંતાન જન્મે છે, તેવી જ રીતે વાઘના બિંદુ જેવા ચિહ્નવાળો પુરુષ પોતાની યોનિને નિયંત્રિત કરે છે.
13.83.43
कुले स्रोतसि संच्छन्ने यस्य स्याद्योनिसङ्करः ।
संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमथवा बहु ॥ १३.८३.४३ ॥
જેના કુળમાં છુપા પ્રવાહની જેમ યોનિ-સંકર હોય, તે મનુષ્ય થોડો કે વધુ એ જ સ્વભાવને અનુસરે છે.
13.83.44
आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि ।
सवर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं सास्ति निश्चये ॥ १३.८३.४४ ॥
આર્ય રૂપ અને આચારવાળો હોવા છતાં કૃત્રિમ માર્ગે ચાલનારનો, સમવર્ણ હોય કે અન્ય વર્ણ, તેનો પોતાનો સ્વભાવ ચોક્કસ પ્રગટ થાય છે.
13.83.45
नानावृत्तेषु भूतेषु नानाक्रमरतेषु च ।
जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते ॥ १३.८३.४५ ॥
વિવિધ આચરણવાળા અને વિવિધ માર્ગોમાં રત પ્રાણીઓ વચ્ચે, જગતમાં જે પોતાના જન્મ અને આચરણ સાથે સુસંગત રહે છે, તે વિરક્ત થતો નથી.
13.83.46
शरीरमिह सत्वेन न तस्य परिकृष्यते ।
ज्येष्ठमध्यावरं सत्वं तुल्यसत्वं प्रमोदते ॥ १३.८३.४६ ॥
અહીં શરીરથી તેનું માપ કાઢવામાં આવતું નથી, આંતરિક સત્ત્વથી જ; ઉત્તમ, મધ્યમ અને નીચલું સત્ત્વ, સમાન સત્ત્વવાળા સાથે આનંદ પામે છે.
13.83.47
ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् ।
अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सद्वृत्तमभिपूजयेत् ॥ १३.८३.४७ ॥
શીલ વગરના વડીલનું પણ સન્માન ન કરવું; ધર્મ જાણનાર, સદાચારી શૂદ્રનું પણ સન્માન કરવું.
13.83.48
आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः ।
सुशीलचारित्रकुलैः शुभाशुभैः।
प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः ।
पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मतः ॥ १३.८३.४८ ॥
મનુષ્ય પોતાનાં કર્મોથી જ પોતાને પ્રગટ કરે છે—સારા-નરસા શીલ, આચરણ અને કુળ દ્વારા. નાશ પામેલું પોતાનું કુળ પણ મનુષ્ય પોતાના કર્મથી ફરી પ્રકાશિત કરે છે.
13.83.49
योनिष्वेतासु सर्वासु सङ्कीर्णास्वितरासु च ।
यत्रात्मानं न जनयेद्बुधस्तां परिवर्जयेत् ॥ १३.८३.४९ ॥
આ બધી યોનિઓમાં, મિશ્ર અને અન્ય યોનિઓમાં, જ્યાં બુદ્ધિમાન માણસ પોતાનો વંશ ઉત્પન્ન ન કરે, તેને ત્યજી દેવું જોઈએ.