มหาภารตะ · อัธยายะ 13.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.83.1
अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां चाप्यनिश्चयात् ।
अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसङ्करः ॥ १३.८३.१ ॥
เพราะอาศัยทรัพย์ หรือเพราะกาม หรือเพราะวรรณะทั้งหลายยังไม่มั่นคงแน่วแน่ หรือแม้เพราะความไม่รู้ การผสมปนของวรรณะจึงเกิดขึ้น
13.83.2
तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसङ्करे ।
को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८३.२ ॥
ผู้ที่เกิดจากการผสมปนของวรรณะตามวิธีนี้ มีธรรมอย่างไรและมีกรรมอะไรบ้าง ขอพระองค์โปรดบอกข้าพเจ้าเรื่องนี้ด้วย ท่านปู่
13.83.3
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम् ।
असृजत्स हि यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः ॥ १३.८३.३ ॥
พระประชาบดีได้สร้างหน้าที่ของวรรณะทั้งสี่ และตัววรรณะทั้งสี่เองไว้ก่อนเป็นอันดับแรก เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญ
13.83.4
भार्याश्चतस्नो विप्रस्य द्वयोरात्मा प्रजायते ।
आनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः ॥ १३.८३.४ ॥
พราหมณ์มีภรรยาสี่คน จากภรรยาสองคนบุตรที่เป็นเชื้อสายของตนจะเกิดขึ้น ส่วนจากภรรยาอีกสองคนที่เหลือ บุตรที่ด้อยกว่าจะเกิดขึ้นตามลำดับ ตามวรรณะของมารดา
13.83.5
परं शवाद्ब्राह्मणस्यैव पुत्रः ।
शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः।
शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्या-
त्स्वचारित्रं नित्यमथो न जह्यात् ॥ १३.८३.५ ॥
บุตรของพราหมณ์กับหญิงศูทรเรียกว่าปารศวะ บุตรนั้นควรรับใช้ตระกูลของตนและไม่ละทิ้งความประพฤติของตนเลย
13.83.6
सर्वानुपायानथ सम्प्रधार्य ।
समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्त्रम्।
ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य ।
शुश्रूषया दानपरायणः स्यात् ॥ १३.८३.६ ॥
เมื่อพิจารณาวิธีการทั้งปวงแล้ว ผู้นั้นควรยกระดับระบบของตระกูลตน ไม่ว่าจะเป็นบุตรคนโตหรือคนเล็ก ผู้ที่อุทิศตนรับใช้และถวายทานแก่ทวิชาติพึงเป็นผู้ทำเช่นนั้น
13.83.7
तिस्रः क्षत्रियसम्बन्धाद्द्वयोरात्माऽस्य जायते ।
हीनवर्णास्तृतीयायां शूद्रा उग्रा इति स्मृतिः ॥ १३.८३.७ ॥
จากการอยู่ร่วมกับหญิงกษัตริย์ มีภรรยาสามคน จากสองคนนั้นบุตรของตนจะเกิดขึ้น จากคนที่สามจะเกิดพวกศูทรที่มีวรรณะต่ำ และพวกอุครา ดังที่สมฤติกล่าวไว้
13.83.8
द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोरात्माऽस्व जायते ।
शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते ॥ १३.८३.८ ॥
ไวศยะมีภรรยาสองคน จากสองคนนั้นบุตรของตนจะเกิดขึ้น ส่วนภรรยาที่เป็นศูทรคนเดียว ย่อมให้กำเนิดแต่ศูทรเท่านั้น
13.83.9
अतोऽविशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः ।
ब्राह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम् ॥ १३.८३.९ ॥
ดังนั้น คนต่ำช้าที่ไม่มีลักษณะพิเศษใด ผู้ล่วงเกินภรรยาของครู ย่อมให้กำเนิดบุตรในวรรณะพราหมณ์ ซึ่งถูกประณามในหมู่วรรณะทั้งสี่
13.83.10
अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यंक सूतं स्तोत्रक्रियापरम् ।
वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम् ॥ १३.८३.१० ॥
กษัตริย์ให้กำเนิดวราตยะ ผู้ไม่ควรเป็นผู้ประกอบยัญ และสูตะผู้ยึดการขับสรรเสริญเป็นหน้าที่ ไวศยะให้กำเนิดไวเทหกะ และเมาทคัลยะที่ถูกขับออก
13.83.11
शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम् ।
ब्राह्मण्यां सम्प्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः।
एते मतिमतांश्रेष्ठ वर्णसङ्करजाः प्रभो ॥ १३.८३.११ ॥
ศูทรให้กำเนิดจัณฑาลผู้ดุร้ายยิ่ง ผู้ประหารเพชฌฆาต และผู้อาศัยอยู่นอกเมือง เมื่อเกิดกับหญิงพราหมณ์ ผู้เหล่านี้เป็นผู้ทำให้ตระกูลเสื่อมเสีย ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้มีปัญญา ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ ผู้เหล่านี้เกิดจากการผสมปนของวรรณะ
13.83.12
बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः ।
शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात् ॥ १३.८३.१२ ॥
จากไวศยะเกิดพันทิน คือมคธผู้เลี้ยงชีพด้วยถ้อยคำ จากศูทร โดยการล่วงละเมิดกับหญิงกษัตริย์ เกิดนิษาทผู้ฆ่าปลา
13.83.13
शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्राम्यधर्मिणः ।
ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स्वधनजीवनः ॥ १३.८३.१३ ॥
จากศูทรชายกับไวศยะหญิง เกิดอายโยควะผู้ดำรงชีพด้วยงานในหมู่บ้าน พราหมณ์ไม่รับทานจากเขา ช่างไม้ดำรงชีพด้วยทรัพย์ของตนเอง
13.83.14
एतेऽपि सदृशान्वर्णाञ्जनयन्ति स्वयोनिषु ।
मातृजात्या प्रसूयन्ते ह्यवरा हीनयोनिषु ॥ १३.८३.१४ ॥
แม้เหล่านี้ก็ให้กำเนิดบุตรในวรรณะที่เสมอกันภายในครรภ์ของตน ผู้ที่ด้อยกว่าย่อมเกิดจากครรภ์ที่ต่ำกว่า ตามวรรณะของมารดา
13.83.15
यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोरात्माऽस्य जायते ।
आनन्तर्यात्प्रजायन्ते यथा बाह्या प्रधानतः ॥ १३.८३.१५ ॥
ดังที่ในวรรณะทั้งสี่ เชื้อสายของตนเองย่อมเกิดจากหญิงสองคน บุตรย่อมเกิดตามลำดับ และโดยเฉพาะวรรณะชั้นนอกย่อมถือกำเนิดขึ้น
13.83.16
ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु ।
परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् ॥ १३.८३.१६ ॥
แม้เหล่านั้นก็ให้กำเนิดวรรณะที่เสมอกันภายในครรภ์ของตน และให้กำเนิดบุตรที่น่าตำหนิกับภรรยาของกันและกัน
13.83.17
यथा शूद्रोऽपि ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते ।
एवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रजायते ॥ १३.८३.१७ ॥
ดังที่ศูทรให้กำเนิดลูกชั้นนอกได้แม้กับหญิงพราหมณ์ ฉันนั้น จากวรรณะทั้งสี่ วรรณะชั้นนอกก็เกิดจากผู้ที่อยู่นอกยิ่งกว่า
13.83.18
प्रतिलोमं तु वर्धन्ते बाह्योद्बाह्यतरात्पुनः ।
हीनाद्धीनाः प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव तु ॥ १३.८३.१८ ॥
แต่ในลำดับย้อนกลับ วรรณะเหล่านั้นจะเพิ่มพูนขึ้นอีกจากผู้ที่อยู่นอกและนอกยิ่งกว่า จากผู้ที่ต่ำ ผู้ที่ต่ำกว่าย่อมเกิดขึ้น และวรรณะทั้งหมดมีสิบห้า
13.83.19
अगम्यागमनाच्चैव जायते वर्णसङ्करः ।
बाह्यानामनुजायन्ते सैरन्ध्र्यां मागधेषु च।
प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् ॥ १३.८३.१९ ॥
จากการเข้าหาผู้ที่ไม่ควรเข้าหา การผสมปนของวรรณะย่อมเกิดขึ้น ลูกหลานของพวกนอกวรรณะเกิดขึ้นในหมู่หญิงไสรันธรี และในหมู่มคธ ผู้รู้จักการแต่งตัวและปรนนิบัติ ไม่ใช่ทาส แต่ดำรงชีวิตอย่างทาส
13.83.20
क्षत्रा ह्यायोगवं सूते वागुराबन्धजीवनम् ।
मैरेयकं च वैदेहः सम्प्रसूतेऽथ माधुकम् ॥ १३.८३.२० ॥
จากหญิงกษัตริย์ย่อมเกิดอายโยควะผู้ดำรงชีพด้วยการวางบ่วง จากชายไวเทหกะย่อมเกิดไมเรยกะ และต่อมาเกิดมาธุกะ
13.83.21
निषादो मद्गुरं सूते दासं नावोपजीविनम् ।
मृतपं चापि चाण्डालः श्वपाकमिति विश्रुतम् ॥ १३.८३.२१ ॥
จากนิษาทกำเนิดมัทคุระ ผู้รับใช้ที่หาเลี้ยงชีพด้วยเรือ จากจัณฑาลกำเนิดมฤตปะ ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีในนามศวปากะ
13.83.22
चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः ।
मांसं स्वादुकरं क्षौद्रं सौगन्धमिति विश्रुतम् ॥ १३.८३.२२ ॥
จากหญิงมาคธีกำเนิดจตุรา และจากชายโหดร้ายผู้หาเลี้ยงชีพด้วยการหลอกลวงกำเนิดผู้ทำให้เนื้อมีรสอร่อย และผู้ขายน้ำผึ้ง ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีในนามเสามันธะ
13.83.23
वैदेहकाच्च पापिष्ठा क्रूरं मायोपजीविनम् ।
निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम् ॥ १३.८३.२३ ॥
จากชายไวเทหกะและหญิงผู้บาปหนามากกำเนิดชายโหดร้ายผู้หาเลี้ยงชีพด้วยการหลอกลวง จากนิษาทกำเนิดมัทรนาภะ ผู้เดินทางด้วยเกวียนลา
13.83.24
चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम् ।
भृतचैलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम् ॥ १३.८३.२४ ॥
จากจัณฑาลกำเนิดปุลกสะ ผู้กินเนื้อลา ม้า และช้าง สวมผ้าที่จ้างมา และกินจากภาชนะแตก
13.83.25
आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णास्तु ते त्रयः ।
क्षुद्रो वैदेहकादन्धो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः ॥ १३.८३.२५ ॥
ในหมู่หญิงอายโยคววี เกิดบุตรสามคนที่มีวรรณะต่ำ คือกษุทระซึ่งเกิดจากไวเทหกะ และอันธระ ผู้อาศัยอยู่นอกหมู่บ้าน
13.83.26
कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारः प्रसूयते ।
चाण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ॥ १३.८३.२६ ॥
จากหญิงนิษาที กำเนิดการาวระและช่างหนัง จากจัณฑาลกำเนิดเสารวกะผู้ซีดขาว ซึ่งหาเลี้ยงชีพด้วยหนังและเครื่องหนัง
13.83.27
आहिण्कों निषादेन वैदेह्यां सम्प्रसूयते ।
चण्डालेन तु सौपाकश्चण्डालसमवृत्तिमान् ॥ १३.८३.२७ ॥
จากชายนิษาทในหญิงไวเทหี กำเนิดอาหิณฑิกะ จากชายจัณฑาลกำเนิดเสารวกะ ซึ่งดำเนินชีวิตอย่างจัณฑาล
13.83.28
निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तेवसायिनम् ।
श्मशानगोचरं सूते बाह्यैरपि बहिष्कृतम् ॥ १३.८३.२८ ॥
หญิงนิษาทีโดยจัณฑาลให้กำเนิดบุตรชายผู้อาศัยอยู่ตามชายแดน เที่ยวไปตามสุสาน แม้คนนอกก็ยังขับไล่ออกไป
13.83.29
इत्येते सङ्करे जाताः पितृमातृव्यतिक्रमात् ।
प्रच्छन्नान्वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥ १३.८३.२९ ॥
ผู้เหล่านี้เกิดในการผสมปนกันเช่นนี้ เพราะการละเมิดของบิดาและมารดา ไม่ว่าจะซ่อนเร้นหรือเปิดเผย ก็ต้องรู้ได้จากการกระทำของตนเอง
13.83.30
चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते ।
वर्णानां धर्महीनेषु सङ्ख्या नास्तीह कस्यचित् ॥ १३.८३.३० ॥
ธรรมมีอยู่เฉพาะแก่วรรณะทั้งสี่เท่านั้น ไม่มีแก่ผู้อื่น และในหมู่ผู้ปราศจากธรรมนั้น ย่อมไม่มีการนับใครในที่นี้
13.83.31
यदृच्छयोपसम्पन्नैर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैः ।
बाह्या बाह्यैश्च जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम् ॥ १३.८३.३१ ॥
ผู้ที่ตกจากการบูชายัญและจากความประพฤติอันดี ด้วยโชคชะตา ถูกขับไล่ออกไป ย่อมเกิดในหมู่คนนอก ตามการดำรงชีพและที่พึ่งของตน
13.83.32
चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन् ।
कार्ष्णायसमलङ्कारं परिगृह्य च नित्यशः।
वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः ॥ १३.८३.३२ ॥
พวกเขาควรอาศัยอยู่ที่ทางสี่แพร่ง สุสาน ภูเขา และต้นไม้อื่นๆ เสมอ สวมเครื่องประดับเหล็กสีดำ ผู้คนเหล่านี้เป็นที่รู้จักว่าดำรงชีวิตด้วยอาชีพของตน
13.83.33
युञ्जन्तो वाऽप्यलङ्कारांस्तथोपकरणानि च ।
गोब्राह्मणाय साहय्यं कुर्वाणा वै न संशयः ॥ १३.८३.३३ ॥
แม้จะใช้เครื่องประดับและเครื่องมือ และให้ความช่วยเหลือแก่โคและพราหมณ์ ก็ไม่มีข้อสงสัยในเรื่องนี้
13.83.34
आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यं तथा क्षमा ।
स्वशरीरैरपि त्राणं बाह्यानां सिद्धिकारणम्।
भवन्ति मनुजव्याघ्र तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १३.८३.३४ ॥
การไม่เบียดเบียน ความเมตตา วาจาสัตย์ ความอดทน และการปกป้องคนนอกแม้ด้วยร่างกายของตน เป็นเหตุแห่งความสำเร็จ ข้าแต่บุรุษผู้เสือในหมู่มนุษย์ ข้าพเจ้าไม่มีข้อสงสัยในเรื่องนี้
13.83.35
यथोपदेशं परिकीर्तितासु ।
नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान्।
निहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादये-
त्तितीर्षमाणं हि यथोपलो जले ॥ १३.८३.३५ ॥
ตามคำสอนที่ได้กล่าวไว้ ผู้มีปัญญาควรพิจารณาเรื่องที่ประกาศแล้วจึงเกิด บุตรที่มีกำเนิดต่ำย่อมฉุดผู้ปรารถนาจะข้ามให้จมลง ดุจหินจมในน้ำ
13.83.36
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः ।
नयन्ति ह्यपथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम् ॥ १३.८३.३६ ॥
ในโลกนี้ สตรีย่อมนำผู้ไม่รู้หรือแม้ผู้รู้ที่ตามอำนาจของกามและโทสะ ให้หลงออกจากทาง
13.83.37
स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम् ।
अत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः ॥ १३.८३.३७ ॥
ธรรมชาติเองเป็นโทษของสตรีและของบุรุษในโลกนี้ อย่างไรก็ตาม ผู้มีปัญญาไม่ยึดติดกับสตรีอย่างเกินควร
13.83.38
वर्णापेतमविज्ञाय नरं कलुषयोनिजम् ।
आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे वयम् ॥ १३.८३.३८ ॥
เราจะรู้ได้อย่างไรเกี่ยวกับบุรุษที่หลุดจากวรรณะ เกิดจากครรภ์ที่มลทิน ดูเป็นอารยชนแต่กลับเป็นอนารยชน
13.83.39
योनिसङ्कलुषे जातं नानाभावसमन्वितम् ।
कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेयाः शुद्धयोनिकाः ॥ १३.८३.३९ ॥
ผู้ที่เกิดจากครรภ์ที่มลทิน มีอารมณ์ต่างๆ ปะปนกัน ต้องรู้ได้จากการกระทำที่คนดีประพฤติ ส่วนผู้ที่เกิดจากครรภ์บริสุทธิ์ก็รู้ได้เช่นนั้น
13.83.40
अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता ।
पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥ १३.८३.४० ॥
การไม่เป็นอารยชน การประพฤติชั่ว ความโหดร้าย และจิตวิญญาณที่ไม่ขวนขวาย ย่อมเผยให้เห็นบุรุษผู้เกิดจากครรภ์ที่มลทินในโลกนี้
13.83.41
पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम् ।
न कथञ्च सङ्कीर्णः प्रवृतिं स्वां नियच्छति ॥ १३.८३.४१ ॥
เขาอาจรับนิสัยของบิดา หรือของมารดา หรือของทั้งสองเอาไว้ แม้จะปนกันอยู่ เขาก็ย่อมควบคุมแนวทางความประพฤติของตนได้ในทางใดทางหนึ่ง
13.83.42
यथैव सदृसो रूपे मातावित्रोर्हि जायते ।
व्याघ्रबिन्दोस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति ॥ १३.८३.४२ ॥
เช่นเดียวกับที่เด็กเกิดมาคล้ายทั้งบิดาและมารดาในรูปร่าง บุรุษที่มีลักษณะเหมือนจุดลายเสือ ย่อมยึดมั่นอยู่กับเผ่าพันธุ์ของตน
13.83.43
कुले स्रोतसि संच्छन्ने यस्य स्याद्योनिसङ्करः ।
संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमथवा बहु ॥ १३.८३.४३ ॥
ในตระกูลที่มีกระแสของการปนสายเลือดซ่อนอยู่ บุรุษผู้ใดมีการเกิดแบบผสม บุรุษผู้นั้นย่อมยึดถือนิสัยนั้น ไม่ว่าจะน้อยหรือมาก
13.83.44
आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि ।
सवर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं सास्ति निश्चये ॥ १३.८३.४४ ॥
แม้ผู้ที่ประพฤติด้วยรูปลักษณ์และความประพฤติอันสูงส่ง แต่เดินอยู่บนทางอันเทียม ไม่ว่าจะเป็นวรรณะเดียวกันหรือต่างวรรณะ นิสัยของตนก็ย่อมปรากฏออกมาอย่างแน่นอน
13.83.45
नानावृत्तेषु भूतेषु नानाक्रमरतेषु च ।
जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते ॥ १३.८३.४५ ॥
ท่ามกลางสรรพสัตว์ที่มีความประพฤติต่างกัน และยินดีในแนวทางต่างๆ ผู้ที่สอดคล้องกับชาติกำเนิดและความประพฤติของตนในโลกนี้ ย่อมไม่ถูกผละออกห่าง
13.83.46
शरीरमिह सत्वेन न तस्य परिकृष्यते ।
ज्येष्ठमध्यावरं सत्वं तुल्यसत्वं प्रमोदते ॥ १३.८३.४६ ॥
ในโลกนี้ คุณค่าของเขาไม่ได้วัดกันที่ร่างกาย แต่วัดกันที่สภาวะภายใน นิสัยขั้นสูง ขั้นกลาง และขั้นต่ำ ย่อมยินดีกับผู้ที่มีนิสัยเสมอกัน
13.83.47
ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् ।
अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सद्वृत्तमभिपूजयेत् ॥ १३.८३.४७ ॥
แม้ผู้เฒ่าที่ขาดความประพฤติดี ก็ไม่ควรบูชา แม้ศูทรที่รู้ธรรมและดำเนินชีวิตโดยชอบ ก็ควรบูชา
13.83.48
आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः ।
सुशीलचारित्रकुलैः शुभाशुभैः।
प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः ।
पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मतः ॥ १३.८३.४८ ॥
บุรุษย่อมเปิดเผยตัวเองด้วยการกระทำ ด้วยความประพฤติดีหรือชั่ว ด้วยการดำเนินชีวิต และด้วยตระกูล แม้ตระกูลของตนที่เคยสูญหายไป บุรุษก็ทำให้กลับรุ่งเรืองขึ้นอีกได้ด้วยการกระทำของตนเอง
13.83.49
योनिष्वेतासु सर्वासु सङ्कीर्णास्वितरासु च ।
यत्रात्मानं न जनयेद्बुधस्तां परिवर्जयेत् ॥ १३.८३.४९ ॥
ในบรรดาครรภ์ทั้งหมดนี้ และในสายตระกูลที่ปนกันและอื่นๆ ผู้มีปัญญาควรหลีกเลี่ยงครรภ์ที่ตนไม่อาจให้กำเนิดบุตรของตนได้