महाभारत · अध्याय 13.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.83.1
अर्थाश्रयाद्वा कामाद्वा वर्णानां चाप्यनिश्चयात् ।
अज्ञानाद्वापि वर्णानां जायते वर्णसङ्करः ॥ १३.८३.१ ॥
धनाच्या आश्रयाने, किंवा कामामुळे, किंवा वर्णांचा निश्चय नसल्यामुळे, अथवा अज्ञानामुळेही वर्णसंकर निर्माण होतो.
13.83.2
तेषामेतेन विधिना जातानां वर्णसङ्करे ।
को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८३.२ ॥
या पद्धतीने वर्णसंकरात जन्मलेल्यांचा धर्म कोणता, कोणती कर्मे? हे पितामहा, ते मला सांगा.
13.83.3
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम् ।
असृजत्स हि यज्ञार्थे पूर्वमेव प्रजापतिः ॥ १३.८३.३ ॥
चातुर्वर्ण्याची कर्मे आणि केवळ चातुर्वर्ण्यच यज्ञासाठी प्रजापतीने पूर्वीच निर्माण केले.
13.83.4
भार्याश्चतस्नो विप्रस्य द्वयोरात्मा प्रजायते ।
आनुपूर्व्याद्द्वयोर्हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः ॥ १३.८३.४ ॥
ब्राह्मणाला चार पत्न्या असतात; त्यांपैकी दोघींपासून त्याचीच संतती जन्मते, आणि क्रमाने उरलेल्या दोघींपासून मातृजातीनुसार हीन संतती जन्मते.
13.83.5
परं शवाद्ब्राह्मणस्यैव पुत्रः ।
शूद्रापुत्रं पारशवं तमाहुः।
शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्या-
त्स्वचारित्रं नित्यमथो न जह्यात् ॥ १३.८३.५ ॥
ब्राह्मणाचा पुत्र शूद्र स्त्रीपासून जन्मला तर त्याला पारशव म्हणतात. तो आपल्या कुलाची सेवा करणारा असावा आणि आपले आचरण कधीही सोडू नये.
13.83.6
सर्वानुपायानथ सम्प्रधार्य ।
समुद्धरेत्स्वस्य कुलस्य तन्त्रम्।
ज्येष्ठो यवीयानपि यो द्विजस्य ।
शुश्रूषया दानपरायणः स्यात् ॥ १३.८३.६ ॥
सर्व उपायांचा नीट विचार करून आपल्या कुलाची परंपरा उद्धरावी. ज्येष्ठ असो वा कनिष्ठ, जो द्विजांच्या सेवेत आणि दानात तत्पर असेल त्यानेच असे करावे.
13.83.7
तिस्रः क्षत्रियसम्बन्धाद्द्वयोरात्माऽस्य जायते ।
हीनवर्णास्तृतीयायां शूद्रा उग्रा इति स्मृतिः ॥ १३.८३.७ ॥
क्षत्रिय संबंधामुळे तीन (पत्नी); दोघींपासून त्याचा स्वतःचा पुत्र जन्मतो. तिसरीपासून हीन वर्णाचे शूद्र आणि उग्र जन्मतात, असे स्मृती सांगते.
13.83.8
द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोरात्माऽस्व जायते ।
शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रमेव प्रजायते ॥ १३.८३.८ ॥
वैश्याला दोन पत्नी असतात; त्यांपैकी दोघींपासून त्याचा स्वतःचा पुत्र जन्मतो. शूद्र पत्नीपासून केवळ शूद्रच जन्मतो.
13.83.9
अतोऽविशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः ।
ब्राह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम् ॥ १३.८३.९ ॥
म्हणून अविशिष्ट व अधम असा जो गुरुपत्नीवर बलात्कार करतो, तो चातुर्वर्ण्यात निंदित ब्राह्मण वर्ण उत्पन्न करतो.
13.83.10
अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यंक सूतं स्तोत्रक्रियापरम् ।
वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यमपवर्जितम् ॥ १३.८३.१० ॥
क्षत्रिय अयाज्य व्रात्य आणि स्तोत्रक्रियेत रत असलेल्या सूताला जन्म देतो; वैश्य वैदेहक आणि बहिष्कृत मौद्गल्याला जन्म देतो.
13.83.11
शूद्रश्चण्डालमत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम् ।
ब्राह्मण्यां सम्प्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः।
एते मतिमतांश्रेष्ठ वर्णसङ्करजाः प्रभो ॥ १३.८३.११ ॥
शूद्र ब्राह्मणीच्या ठायी अत्यंत उग्र चांडाळ, वध्याला मारणारा आणि गावाबाहेर राहणारा उत्पन्न करतो; हे कुळाचे कलंक आहेत. हे बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ प्रभो, हे वर्णसंकरातून जन्मलेले आहेत.
13.83.12
बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः ।
शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात् ॥ १३.८३.१२ ॥
वैश्यापासून बंदी जन्मतो, जो वाणीने उपजीविका करणारा मागध आहे; शूद्रापासून, क्षत्रिय स्त्रीत व्यतिक्रमाने, मत्स्यघ्न निषाद जन्मतो.
13.83.13
शूद्रादायोगवश्चापि वैश्यायां ग्राम्यधर्मिणः ।
ब्राह्मणैरप्रतिग्राह्यस्तक्षा स्वधनजीवनः ॥ १३.८३.१३ ॥
शूद्र पुरुष आणि वैश्य स्त्री यांच्यापासून जन्मलेला आयोगव ग्रामीण व्यवसाय करतो; ब्राह्मण त्याच्याकडून दान घेत नाहीत. तक्षा आपल्याच कामातून उदरनिर्वाह करतो.
13.83.14
एतेऽपि सदृशान्वर्णाञ्जनयन्ति स्वयोनिषु ।
मातृजात्या प्रसूयन्ते ह्यवरा हीनयोनिषु ॥ १३.८३.१४ ॥
हेही आपल्याच योनीत आपल्यासारखे वर्ण निर्माण करतात; मातेच्या जातीनुसार हीन योनीतून अधम जन्मतात.
13.83.15
यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोरात्माऽस्य जायते ।
आनन्तर्यात्प्रजायन्ते यथा बाह्या प्रधानतः ॥ १३.८३.१५ ॥
चार वर्णांपैकी दोघांपासून याचा आत्मा जन्मतो, तसेच क्रमाने संतती जन्मते; प्रामुख्याने बाह्य जाती निर्माण होतात.
13.83.16
ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु ।
परस्परस्य दारेषु जनयन्ति विगर्हितान् ॥ १३.८३.१६ ॥
तेही आपल्याच योनीत समान वर्ण निर्माण करतात; आणि एकमेकांच्या स्त्रियांमध्ये निंदनीय संतती निर्माण करतात.
13.83.17
यथा शूद्रोऽपि ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते ।
एवं बाह्यतराद्बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात्प्रजायते ॥ १३.८३.१७ ॥
जसा शूद्र ब्राह्मण स्त्रीमध्ये बाह्य संतती निर्माण करतो, तसेच बाह्यतरापासून चार वर्णांमधून बाह्य जन्म घेतो.
13.83.18
प्रतिलोमं तु वर्धन्ते बाह्योद्बाह्यतरात्पुनः ।
हीनाद्धीनाः प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव तु ॥ १३.८३.१८ ॥
पण प्रतिलोम क्रमाने बाह्यापासून बाह्यतरापासून पुन्हा वाढतात; हीनांपासून हीन जन्मतात; वर्ण केवळ पंधराच आहेत.
13.83.19
अगम्यागमनाच्चैव जायते वर्णसङ्करः ।
बाह्यानामनुजायन्ते सैरन्ध्र्यां मागधेषु च।
प्रसाधनोपचारज्ञमदासं दासजीवनम् ॥ १३.८३.१९ ॥
अगम्यांच्या संगाने वर्णसंकर उत्पन्न होतो. बाह्यांची संतती सैरंध्री स्त्रियांत आणि मागधांत जन्मते; प्रसाधन व सेवेत निपुण, दास नसूनही दासाचे जीवन जगणारे.
13.83.20
क्षत्रा ह्यायोगवं सूते वागुराबन्धजीवनम् ।
मैरेयकं च वैदेहः सम्प्रसूतेऽथ माधुकम् ॥ १३.८३.२० ॥
क्षत्रा स्त्री आयोगवाला जन्म देते, जो सापळे लावून उपजीविका करतो; वैदेहापासून मैरेयक आणि नंतर माधुक जन्मतो.
13.83.21
निषादो मद्गुरं सूते दासं नावोपजीविनम् ।
मृतपं चापि चाण्डालः श्वपाकमिति विश्रुतम् ॥ १३.८३.२१ ॥
निषादापासून नावेवर उपजीविका करणारा दास मद्गुर जन्मतो; चांडाळापासून मृतप, जो श्वपाक म्हणून प्रसिद्ध आहे.
13.83.22
चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः ।
मांसं स्वादुकरं क्षौद्रं सौगन्धमिति विश्रुतम् ॥ १३.८३.२२ ॥
मागधी स्त्री चतुराला जन्म देते; क्रूर व कपटाने उपजीविका करणाऱ्यांपासून मांस चविष्ट करणारा व मध विकणारा सौगंध म्हणून प्रसिद्ध आहे.
13.83.23
वैदेहकाच्च पापिष्ठा क्रूरं मायोपजीविनम् ।
निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम् ॥ १३.८३.२३ ॥
वैदेहक पुरुष आणि पापिष्ठ स्त्रीपासून कपटाने उपजीविका करणारा क्रूर जन्मतो; निषादापासून गाढवाच्या गाडीतून प्रवास करणारा मद्रनाभ जन्मतो.
13.83.24
चण्डालात्पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम् ।
भृतचैलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम् ॥ १३.८३.२४ ॥
चांडाळापासून पुल्कस जन्मतो; जो गाढव, घोडा व हत्तीचे मांस खातो, भाड्याच्या वस्त्राने झाकलेला असतो आणि फुटक्या भांड्यांत जेवतो.
13.83.25
आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णास्तु ते त्रयः ।
क्षुद्रो वैदेहकादन्धो बहिर्ग्रामप्रतिश्रयः ॥ १३.८३.२५ ॥
आयोगवी स्त्रियांमध्ये हीन वर्णाचे तीन जन्मतात: वैदेहकापासून क्षुद्र, आणि गावाबाहेर आश्रय घेणारा अंध्र.
13.83.26
कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारः प्रसूयते ।
चाण्डालात्पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ॥ १३.८३.२६ ॥
निषादी स्त्रीपासून कारावर आणि चर्मकार जन्मतात; चांडाळापासून चामड्याचा व्यापार करणारा पांडु-सौपाक जन्मतो.
13.83.27
आहिण्कों निषादेन वैदेह्यां सम्प्रसूयते ।
चण्डालेन तु सौपाकश्चण्डालसमवृत्तिमान् ॥ १३.८३.२७ ॥
निषादापासून वैदेही स्त्रीमध्ये आहिण्डिक जन्मतो; चांडाळापासून चांडाळासारखे जीवन जगणारा सौपाक जन्मतो.
13.83.28
निषादी चापि चण्डालात्पुत्रमन्तेवसायिनम् ।
श्मशानगोचरं सूते बाह्यैरपि बहिष्कृतम् ॥ १३.८३.२८ ॥
निषादी स्त्री चांडाळापासून स्मशानात फिरणारा, सीमेवर राहणारा पुत्र जन्माला घालते; बाहेरच्यांनीही त्याला बहिष्कृत केलेले असते.
13.83.29
इत्येते सङ्करे जाताः पितृमातृव्यतिक्रमात् ।
प्रच्छन्नान्वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥ १३.८३.२९ ॥
अशाप्रकारे हे पिता-मातेच्या वर्णांचे उल्लंघन केल्याने संकरात जन्मलेले आहेत; ते लपलेले असोत वा उघड, आपल्या कर्मांनीच ओळखले जावेत.
13.83.30
चतुर्णामेव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते ।
वर्णानां धर्महीनेषु सङ्ख्या नास्तीह कस्यचित् ॥ १३.८३.३० ॥
चार वर्णांचाच धर्म आहे, इतरांना नाही; धर्महीन वर्णांच्या लोकांची येथे कोणाचीच गणना नाही.
13.83.31
यदृच्छयोपसम्पन्नैर्यज्ञसाधुबहिष्कृतैः ।
बाह्या बाह्यैश्च जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम् ॥ १३.८३.३१ ॥
योगायोगाने यज्ञ आणि साधुआचारातून बहिष्कृत झालेले लोक, आपल्या उपजीविकेनुसार आणि आश्रयानुसार बाह्यांमध्ये जन्म घेतात.
13.83.32
चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान्वनस्पतीन् ।
कार्ष्णायसमलङ्कारं परिगृह्य च नित्यशः।
वसेयुरेते विज्ञाता वर्तयन्तः स्वकर्मभिः ॥ १३.८३.३२ ॥
चौकात, स्मशानात, पर्वतांवर आणि इतर वृक्षांजवळ, लोखंडी काळ्या अलंकारांनी सजून सदा राहावे; हे लोक आपल्या कर्मांनी उपजीविका करणारे म्हणून ओळखले जातात.
13.83.33
युञ्जन्तो वाऽप्यलङ्कारांस्तथोपकरणानि च ।
गोब्राह्मणाय साहय्यं कुर्वाणा वै न संशयः ॥ १३.८३.३३ ॥
अलंकार आणि उपकरणे वापरत असतानाही, गाय आणि ब्राह्मण यांना साहाय्य करत असताना, यात संशय नाही.
13.83.34
आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यवाक्यं तथा क्षमा ।
स्वशरीरैरपि त्राणं बाह्यानां सिद्धिकारणम्।
भवन्ति मनुजव्याघ्र तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १३.८३.३४ ॥
अहिंसा, करुणा, सत्यवचन, क्षमा, आणि स्वतःच्या शरीरानेही बाह्यांचे रक्षण करणे — हीच यशाची कारणे आहेत. हे मनुजव्याघ्रा, यात मला संशय नाही.
13.83.35
यथोपदेशं परिकीर्तितासु ।
नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान्।
निहीनयोनिर्हि सुतोऽवसादये-
त्तितीर्षमाणं हि यथोपलो जले ॥ १३.८३.३५ ॥
उपदेशानुसार सांगितलेल्या गोष्टींचा विचार करून शहाण्या माणसाने जन्म घ्यावा; हीन योनीतील पुत्र पार जाऊ इच्छिणाऱ्याला, पाण्यात दगड जसा, बुडवतो.
13.83.36
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः ।
नयन्ति ह्यपथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम् ॥ १३.८३.३६ ॥
जगात अज्ञानी माणसाला, किंवा विद्वानालाही, काम आणि क्रोध यांच्या वशात चालणाऱ्यांना, स्त्रिया कुमार्गाला नेतात.
13.83.37
स्वभावश्चैव नारीणां नराणामिह दूषणम् ।
अत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः ॥ १३.८३.३७ ॥
येथे स्त्रिया आणि पुरुष यांचा स्वभावच दोष आहे; परंतु विद्वान लोक स्त्रियांमध्ये अत्यंत आसक्त होत नाहीत.
13.83.38
वर्णापेतमविज्ञाय नरं कलुषयोनिजम् ।
आर्यरूपमिवानार्यं कथं विद्यामहे वयम् ॥ १३.८३.३८ ॥
वर्णभ्रष्ट, कलुषित योनीत जन्मलेल्या, आर्यरूप असूनही अनार्य माणसाला आम्ही कसे ओळखावे?
13.83.39
योनिसङ्कलुषे जातं नानाभावसमन्वितम् ।
कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर्विज्ञेयाः शुद्धयोनिकाः ॥ १३.८३.३९ ॥
कलुषित योनीत जन्मलेला, नाना भावांनी युक्त माणूस; सज्जनांनी आचरलेल्या कर्मांनी शुद्धयोनिज ओळखावेत.
13.83.40
अनार्यत्वमनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता ।
पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥ १३.८३.४० ॥
अनार्यत्व, दुराचार, क्रूरता, निष्क्रियता — हे या जगात कलुषित योनीत जन्मलेल्या पुरुषाला प्रकट करतात.
13.83.41
पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम् ।
न कथञ्च सङ्कीर्णः प्रवृतिं स्वां नियच्छति ॥ १३.८३.४१ ॥
तो पित्याचे शील, मातेचे शील किंवा दोन्ही स्वीकारतो; मिश्र असूनही कसेतरी आपल्या प्रवृत्तीवर नियंत्रण ठेवतो.
13.83.42
यथैव सदृसो रूपे मातावित्रोर्हि जायते ।
व्याघ्रबिन्दोस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति ॥ १३.८३.४२ ॥
आई-वडिलांसारखे रूप असलेले अपत्य जन्मते, तसेच वाघाच्या ठिपक्यासारखी खूण असलेला पुरुष आपली योनी नियंत्रित करतो.
13.83.43
कुले स्रोतसि संच्छन्ने यस्य स्याद्योनिसङ्करः ।
संश्रयत्येव तच्छीलं नरोऽल्पमथवा बहु ॥ १३.८३.४३ ॥
ज्या माणसाच्या कुलात गुप्त प्रवाहाप्रमाणे योनिसंकर असतो, तो माणूस थोडा किंवा पुष्कळ तोच स्वभाव स्वीकारतो.
13.83.44
आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि ।
सवर्णमन्यवर्णं वा स्वशीलं सास्ति निश्चये ॥ १३.८३.४४ ॥
आर्य रूप आणि आचार असलेला असला तरी बनावट मार्गावर चालणारा, समवर्ण असो वा इतर वर्ण, त्याचा स्वतःचा स्वभाव निश्चितपणे प्रकट होतो.
13.83.45
नानावृत्तेषु भूतेषु नानाक्रमरतेषु च ।
जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते ॥ १३.८३.४५ ॥
विविध आचरण असलेल्या आणि विविध मार्गांत रमणाऱ्या प्राण्यांमध्ये, जगात जो आपल्या जन्म आणि आचरणाशी सुसंगत राहतो, तो विरक्त होत नाही.
13.83.46
शरीरमिह सत्वेन न तस्य परिकृष्यते ।
ज्येष्ठमध्यावरं सत्वं तुल्यसत्वं प्रमोदते ॥ १३.८३.४६ ॥
येथे शरीराने त्याचे मोजमाप होत नाही, तर अंतर्गत सत्त्वाने; ज्येष्ठ, मध्यम आणि कनिष्ठ सत्त्व, समान सत्त्व असलेल्यासोबत आनंदित होते.
13.83.47
ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् ।
अपि शूद्रं च धर्मज्ञं सद्वृत्तमभिपूजयेत् ॥ १३.८३.४७ ॥
शीलहीन ज्येष्ठालाही मान देऊ नये; धर्म जाणणाऱ्या, सदाचारी शूद्रालाही मान द्यावा.
13.83.48
आत्मानमाख्याति हि कर्मभिर्नरः ।
सुशीलचारित्रकुलैः शुभाशुभैः।
प्रनष्टमप्यात्मकुलं तथा नरः ।
पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मतः ॥ १३.८३.४८ ॥
माणूस आपल्या कर्मांनीच स्वतःला प्रकट करतो—चांगल्या-वाईट शीलाने, आचाराने आणि कुलाने. नष्ट झालेल्या आपल्या कुलालाही माणूस आपल्या कर्मानेच पुन्हा प्रकाशात आणतो.
13.83.49
योनिष्वेतासु सर्वासु सङ्कीर्णास्वितरासु च ।
यत्रात्मानं न जनयेद्बुधस्तां परिवर्जयेत् ॥ १३.८३.४९ ॥
या सर्व योनींमध्ये, संकीर्ण आणि इतरांमध्येही, जिथे बुद्धिमान माणूस आपला वंश निर्माण करत नाही, ते त्याग करावे.