महाभारत · अध्याय 13.86
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.86.1
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा च्यवनं तं तथाऽऽगतम् ।
त्वरितः प्रययौ तत्रि सहामात्यपुरोहितः ॥ १३.८६.१ ॥
नहुष तेव्हा च्यवन असा आल्याचे ऐकून, अमात्य आणि पुरोहितासह त्वरेने तिथे गेला.
13.86.2
शौचं कृत्वा यथान्यायं प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः ।
आत्मानमाचचक्षे च च्यवनाय महात्मने ॥ १३.८६.२ ॥
राजाने यथाविधी शौच करून, हात जोडून, संयमाने महात्मा च्यवनास आपली ओळख दिली.
13.86.3
अर्चयामास तं चापि तस्य राज्ञः पुरोहितः ।
सत्यव्रतं महात्मानं देवकल्पं विशाम्पते ॥ १३.८६.३ ॥
त्या राजाच्या पुरोहितानेही त्यांची पूजा केली — सत्यव्रत, महात्मा, देवतुल्य अशा त्यांची, हे विशांपते.
13.86.4
करवाणि प्रियं किं ते तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ।
सर्वं कर्ताऽस्मि भगवन्यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ॥ १३.८६.४ ॥
हे द्विजोत्तमा, तुमचे प्रिय कोणते कार्य मी करू? ते मला सांगा. हे भगवन्, ते अत्यंत कठीण असले तरीही मी सर्व काही करीन.
13.86.5
श्रमेणि महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः ।
मम मूल्यं प्रयच्छैभ्यो मत्स्यानां विक्रयैः सह ॥ १३.८६.५ ॥
मोठ्या श्रमात गुंतलेले, मासे पकडून जगणारे कोळी — यांना माझे मूल्य द्या, माशांच्या विक्रीसह.
13.86.6
सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित ।
निष्क्रयार्थे भगवतो यथाऽऽह भृगुनन्दनः ॥ १३.८६.६ ॥
हे पुरोहिता, निषादांना एक सहस्र मूल्य द्यावे — भृगुनंदनाने सांगितल्याप्रमाणे, भगवंतांच्या सुटकेसाठी.
13.86.7
आत्ममूल्यं च वक्तव्यं न तल्लोकः प्रशंसति ।
तस्मादहं प्रवक्ष्यामि न चात्मस्तुतिम्मवृतः ॥ १३.८६.७ ॥
स्वतःचे मूल्य स्वतः सांगणे योग्य नाही; लोक त्याची प्रशंसा करत नाहीत. म्हणून मी सांगतो, आत्मस्तुती करत नाही.
13.86.8
सहस्रं नाहमर्हामि किं वा त्वं मन्यसे नृप ।
सदृशं दीयतां मूल्यं स्वबुद्ध्या निश्चयं कुरु ॥ १३.८६.८ ॥
हे राजा, मी हजाराला पात्र नाही; तुम्हाला काय वाटते? योग्य मूल्य द्या, आपल्या बुद्धीने निश्चय करा.
13.86.9
सहस्राणां शतं विप्र निषोदेभ्यः प्रदीयताम् ।
स्यादिदं भगवन्मूल्यं किं वाऽन्यन्मन्यते भवान् ॥ १३.८६.९ ॥
हे विप्रा, निषादांना हजारांचे शंभर द्यावे; हे भगवन्, हेच मूल्य होईल का, की तुम्हाला दुसरे काही वाटते?
13.86.10
नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ ।
दीयतां सदृशं मूल्यममात्यैः सह चिन्तय ॥ १३.८६.१० ॥
हे राजश्रेष्ठा, मी लाख देऊन विकत घेण्यायोग्य नाही; योग्य मूल्य द्या, मंत्र्यांसह विचार करा.
13.86.11
कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरोहित ।
यदेतदपि नो मूल्यमतो भूयः प्रदीयताम् ॥ १३.८६.११ ॥
हे पुरोहिता, निषादांना कोटी मूल्य द्यावे; हेही आमचे मूल्य नसेल तर आणखी द्यावे.
13.86.12
राजन्नार्हाम्यहं कोटिं भूयो वाऽपि महाद्युते ।
सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिन्तय ॥ १३.८६.१२ ॥
हे राजा, हे महातेजस्वी, मी एक कोटी किंवा त्याहूनही अधिक देण्यास पात्र नाही; योग्य मूल्य द्या, ब्राह्मणांसह विचार करा.
13.86.13
अर्दं राज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम् ।
एतत्तुल्यमहं मन्ये किं वाऽन्यन्मन्यसे द्विज ॥ १३.८६.१३ ॥
राज्याचा अर्धा किंवा संपूर्ण भाग निषादांना द्यावा. याच्या तोलामोलाचे मी हेच मानतो. हे द्विजा, तुमचे आणखी काही मत आहे का?
13.86.14
अर्धं राज्यं समग्रं च मूल्यं नार्हामि पार्थिव ।
सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिन्त्यताम् ॥ १३.८६.१४ ॥
हे राजा, अर्धे राज्य किंवा संपूर्ण राज्यही माझ्या मोलाचे नाही. ऋषींसह समान मूल्याचा विचार करावा.
13.86.15
महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नहुषो दुःखकर्शितः ।
स चिन्तयामास तदा सहामात्यपुरोहितः ॥ १३.८६.१५ ॥
महर्षींचे वचन ऐकून दुःखाने खचलेला नहुष तेव्हा अमात्य आणि पुरोहितांसह विचार करू लागला.
13.86.16
तत्र त्वन्यो वनचरः कश्चिन्मूलफलाशनः ।
नहुषस्य समीपस्थो गविजातोऽभवन्मुनिः ॥ १३.८६.१६ ॥
तेथे नहुषाजवळ मुळे आणि फळे खाणारा एक वनवासी होता; गायीपासून जन्मलेला तो मुनी झाला.
13.86.17
स तमाभाष्य राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ।
तोषयिष्याम्यहं क्षिप्तं यथा तुष्टो भविष्यति ॥ १३.८६.१७ ॥
त्या द्विजश्रेष्ठाने राजाला संबोधून म्हटले, "मी लवकरच तुम्हाला संतुष्ट करीन, म्हणजे तुम्ही समाधानी व्हाल."
13.86.18
नाहं मिथ्यावचो ब्रूयां खैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ।
भवतो यदहं ब्रयां तत्कार्यमविशङ्कया ॥ १३.८६.१८ ॥
मी खोटे बोलणार नाही, थट्टेतही नाही; मग वेगळे कसे होईल? मी तुम्हाला जे सांगेन ते निःशंकपणे करावे.
13.86.19
व्रवीतु भगवान्मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगोः ।
परित्रायस्व मामस्मद्विषयं च कुलं च मे ॥ १३.८६.१९ ॥
भगवान, महर्षी भृगूंना योग्य असे मूल्य सांगावे. मला, माझ्या राज्याला आणि माझ्या कुलाला वाचवावे.
13.86.20
हन्याद्धि भगवान्क्रुद्धस्त्रैलोक्यमपि केवलम् ।
किं पुनर्मां तपोहीनं बाहुवीर्यपरायणम्। ॥ १३.८६.२० ॥
कुद्ध झालेले भगवान तिन्ही लोक पूर्णपणे नष्ट करू शकतात. मग तपोहीन, बाहुबलावर अवलंबून असलेल्या मला मारणे काय अवघड?
13.86.21
अगाधाम्भसि मग्नस्य सामात्यस्य सऋत्विजः ।
प्लवो भव महर्षे त्वं कुरु मूल्यविनिश्चयम् ॥ १३.८६.२१ ॥
अथांग पाण्यात बुडालेल्या, अमात्य आणि ऋत्विजांसह असलेल्या मला, हे महर्षी, तुम्ही तराफा व्हा; मूल्य निश्चित करा.
13.86.22
नहुषस्य वचः श्रुत्वा गविजातः प्रतापवान् ।
उवाच हर्षयन्सर्वानमात्यान्पार्थिवं च तम् ॥ १३.८६.२२ ॥
नहुषाचे शब्द ऐकून गोजात प्रतापवान म्हणाले, सर्व अमात्यांना आणि त्या राजाला आनंदित करीत.
13.86.23
ब्राह्मणानां गवां चैव कुलमेकं द्विधा कृतम् ।
एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठति ॥ १३.८६.२३ ॥
ब्राह्मण आणि गायी यांचे कुल एकच होते, परंतु ते दोन भागांत केले गेले; मंत्र एका ठिकाणी राहतात आणि हविर्द्रव्य दुसऱ्या ठिकाणी राहते.
13.86.24
अनर्घेया महाराज द्विजा वर्णेषु चोत्तमाः ।
गावश्च पुरुषव्याग्र गौर्मूल्यं परिकल्प्यताम् ॥ १३.८६.२४ ॥
हे महाराजा, द्विज हे वर्णांत श्रेष्ठ आणि अमूल्य आहेत; गायीही तशाच. हे पुरुषव्याघ्रा, गायीलाच मूल्य ठरवावे.
13.86.25
नहुषस्तु ततः श्रुत्वा महर्षेर्वचनं नृप ।
हर्षेण महता युक्तः सहामात्यपुरोहितः ॥ १३.८६.२५ ॥
हे नृपा, तेव्हा महर्षींचे वचन ऐकून नहुष अत्यंत हर्षाने भरून गेला, अमात्य आणि पुरोहितासह.
13.86.26
अभिगम्य भृगोः पुत्रं च्यवनं संशितव्रतम् ।
इदं प्रोवाच नृपते वाचा सन्तर्पयन्निव ॥ १३.८६.२६ ॥
भृगूचा पुत्र, दृढव्रती च्यवनांजवळ जाऊन राजाने वाणीने त्यांना संतुष्ट करीत असल्यासारखे हे म्हटले.
13.86.27
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा क्रीतोसि भार्गव ।
एतन्मूल्यमहं मन्ये तव धर्मभृतांवर ॥ १३.८६.२७ ॥
ऊठ, ऊठ, हे विप्रर्षे! भार्गवा, तू एका गाईने विकत घेतला गेला आहेस. हेच तुझे मूल्य मी मानतो, हे धर्मधारकांत श्रेष्ठा!
13.86.28
उत्तिष्ठाम्येष राजेन्द्र सम्यक् क्रीतोस्मि तेऽनघ ।
गोभिस्तुल्यं न पश्यामि धनं किञ्चिदिहाच्युत ॥ १३.८६.२८ ॥
हे राजेंद्रा, हा मी उठतो. हे निष्पाप, मी खरोखर तुझ्याकडून विकत घेतला गेलो आहे. येथे गाईंच्या बरोबरीचे धन मला दिसत नाही, हे अच्युता!
13.86.29
कीर्तनं श्रवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव ।
गवां प्रशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम् ॥ १३.८६.२९ ॥
हे पार्थिवा, गाईंचे कीर्तन, श्रवण, दान आणि दर्शनही प्रशंसिले जाते. हे वीरा, ते सर्व पापे हरण करणारे व शुभ आहे.
13.86.30
गावो लक्ष्म्याः सदा मूलं गोषु पाप्मा न विद्यते ।
अन्नमेव सदा गावो देवानां परमं हविः ॥ १३.८६.३० ॥
गायी सदैव लक्ष्मीचे मूळ आहेत; गाईंमध्ये पाप नसते. गायीच सदैव अन्न आहेत; देवतांचे परम हविर्द्रव्य.
13.86.31
स्वाहाकारवषट्कारौ गोषु नित्यं प्रतिष्ठितौ ।
गावो यज्ञस्य नेत्र्यो वै तथा यज्ञस्य ता मुखम् ॥ १३.८६.३१ ॥
स्वाहाकार आणि वषट्कार नेहमी गायींमध्ये प्रतिष्ठित आहेत. गायी यज्ञाच्या नेत्री आहेत; त्याच यज्ञाचे मुख आहेत.
13.86.32
अमृतं ह्यव्ययं दिव्यं क्षरन्ति च वहन्ति च ।
अमृतायतनं चैताः सर्वलोकनमस्कृताः ॥ १३.८६.३२ ॥
ते अविनाशी, दिव्य अमृत स्रवतात आणि वाहून नेतात. या अमृताचे आयतन आहेत; सर्व लोकांनी नमस्कृत आहेत.
13.86.33
तेजसा वपुषा चैव गावो वह्निसमा भुवि ।
गावो हि सुमहत्तेजः प्राणिनां च सुखप्रदाः ॥ १३.८६.३३ ॥
तेज आणि रूपाने गायी पृथ्वीवर अग्नीसमान आहेत. गायीच महान तेज आहेत; प्राण्यांना सुख देणाऱ्या आहेत.
13.86.34
निविष्टं गोकुलं यत्र श्वासं मुञ्चति निर्भयम् ।
विराजयति तं देशं पापं चास्यापकर्षति ॥ १३.८६.३४ ॥
जिथे गोकुल निर्भयपणे विसावून श्वास सोडते, तो देश उजळतो; त्याचे पापही ते दूर करते.
13.86.35
गावः स्वर्गस्य सोपानं गावः स्वर्गेऽपि पूजिताः ।
गावः कामदुहोदेव्यो नान्यत्किञ्चित्परं स्मृतम् ॥ १३.८६.३५ ॥
गायी स्वर्गाची पायरी आहेत; स्वर्गातही गायी पूजित आहेत. गायी कामधेनू आणि दिव्य देवी आहेत; यांच्याहून श्रेष्ठ काही स्मरलेले नाही.
13.86.36
इत्येतद्गोषु मे प्रोक्तं महात्म्यं भरतर्षभ ।
गुणैकदेशवचनं शक्यं पारायणं न तु ॥ १३.८६.३६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, गायींचे हे महात्म्य मी सांगितले. हे त्यांच्या गुणांचा केवळ एक भाग आहे; पूर्ण पारायण करणे शक्य नाही.
13.86.37
दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने ।
सतां साप्तपदं मैत्रं प्रसादं न कुरु प्रभो ॥ १३.८६.३७ ॥
हे मुनी, आम्ही तुमचे दर्शन घेतले आणि बोललो. सज्जनांमध्ये सप्तपदी मैत्री असते. हे प्रभो, कृपा करा.
13.86.38
हवींषि सर्वाणि यथा ह्युपभुङ्क्ते हुताशनः ।
एवं त्वमपि धर्मात्मन्पुरुषाग्निः प्रतापवान् ॥ १३.८६.३८ ॥
अग्नी जसे सर्व हविर्द्रव्ये ग्रहण करतो, तसेच हे धर्मात्मन्, तुम्ही माणसांमधील अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहात.
13.86.39
प्रसादयामहे विद्वन्भवन्तं प्रणता वयम् ।
अनुग्रहार्थमस्माकमियं गौः प्रतिगृह्यताम् ॥ १३.८६.३९ ॥
हे विद्वान, नम्र होऊन आम्ही तुम्हाला प्रसन्न करतो. आमच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी ही गाय स्वीकारा.
13.86.40
अत्यन्तापदि शक्तानां परित्राणं हि कुर्वताम् ।
या गतिर्विदिता त्वद्य नरके शरणं भवान् ॥ १३.८६.४० ॥
अत्यंत आपत्तीत समर्थपणे रक्षण करणाऱ्यांची जी गती ज्ञात आहे, तीच; आज नरकात तुम्हीच आमचा आश्रय आहात.
13.86.41
कृपणस्य च यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
नरं समूलं दहति कक्षमग्निरिव ज्वलन् ॥ १३.८६.४१ ॥
दीनाची दृष्टी, मुनीची दृष्टी आणि विषारी सापाची दृष्टी, प्रज्वलित अग्नी गवत जाळावे तसे माणसाला मुळासकट जाळते.
13.86.42
प्रतिगृह्णामि वो धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः ।
दिवं गच्छत वै क्षिप्रं मत्स्यैर्जालोद्धृतैः सह ॥ १३.८६.४२ ॥
हे कैवर्तांनो, मी तुमची ही गाय स्वीकारतो. पापमुक्त होऊन जाळ्यातून काढलेल्या माशांसह तुम्ही लवकर स्वर्गाला जा.
13.86.43
ततस्तस्य प्रभावात्ते महर्षेर्भावितात्मनः ।
निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं ययुः ॥ १३.८६.४३ ॥
तेव्हा त्या भावितात्मा महर्षीच्या प्रभावाने आणि त्या वचनाने ते निषाद माशांसह स्वर्गाला गेले.
13.86.44
ततः स राजा नहुषो विस्मितः प्रेक्ष्य धीवरान् ।
आरोहमाणांस्त्रिदिवं मत्स्यांश्च भरतर्षभ ॥ १३.८६.४४ ॥
तेव्हा राजा नहुष धीवरांना आणि माशांना स्वर्गात चढताना पाहून विस्मित झाला, हे भरतर्षभा.
13.86.45
ततस्तौ गविजश्चैव च्यवनश्च भृगूद्वहः ।
वराभ्यामनुरूपाभ्यां छन्दयामासतुर्नृपम् ॥ १३.८६.४५ ॥
तेव्हा ते दोघे, गविज आणि भृगुवंशश्रेष्ठ च्यवन, योग्य अशा दोन वरांनी राजाला प्रसन्न करण्यास पुढे सरसावले.
13.86.46
ततो राजा महावीर्यो नहुषः पृथिवीपतिः ।
परमित्यब्रवीत्प्रीतस्तदा भरतसत्तम ॥ १३.८६.४६ ॥
तेव्हा महापराक्रमी पृथ्वीपती राजा नहुष प्रसन्न होऊन म्हणाला, 'परम', हे भरतश्रेष्ठा.
13.86.47
ततो जग्राह धर्मे स स्थितिमिन्द्रनिभो नृपः ।
तथेति चोदितः प्रीतस्तावृषी प्रत्यपूजयत् ॥ १३.८६.४७ ॥
तेव्हा इंद्रासारख्या त्या राजाने धर्मात स्थिरता धारण केली; 'तसेच होवो' असे म्हणून प्रसन्न होऊन त्या दोन्ही ऋषींचा सत्कार केला.
13.86.48
समाप्तदीक्षश्च्यवनस्ततोऽगच्छत्स्वमाश्रमम् ।
गविजश्च महातेजाः स्वमाश्रमपदं ययौ ॥ १३.८६.४८ ॥
दीक्षा पूर्ण करून च्यवन आपल्या आश्रमाकडे गेला; महातेजस्वी गविजही आपल्या आश्रमस्थानी गेला.
13.86.49
निषादाश्च दिवं जग्मुस्ते च मत्स्या जनाधिप ।
नहुषोपि वरं लब्ध्वा प्रविवेश स्वकं पुरम् ॥ १३.८६.४९ ॥
हे जनाधिपा, निषाद आणि ते मत्स्य स्वर्गाला गेले. नहुषही वर मिळवून आपल्या नगरात प्रवेशला.
13.86.50
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
दर्शने यादृशः स्नेहः संवासे वा युधिष्ठिर ॥ १३.८६.५० ॥
हे तात, तू मला जे विचारलेस ते तुला सांगितले. हे युधिष्ठिरा, पाहण्यात किंवा सहवासात स्नेह कसा असतो, तेही (सांगितले).
13.86.51
महाभाग्यं गवां चैव तता धर्मविनिश्चयम् ।
किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम् ॥ १३.८६.५१ ॥
गायींचे महाभाग्य आणि धर्माचा निश्चय (सांगितला). हे वीरा, आता आणखी काय सांगावे? तुझ्या मनात काय सांगण्याची इच्छा आहे?