ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 13.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.87.2
कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो ।
रामं धर्मभृतां श्रेष्ठं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.८७.२ ॥
ಓ ಪ್ರಭುವೇ, ಜಮದಗ್ನಿಯ ಮಗನ (ಪರಶುರಾಮ) ಕುರಿತು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಕುರಿತು ನನಗೆ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲವಿದೆ; ಅದನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರಿಸುವುದು ನಿಮಗೆ ಯೋಗ್ಯ.
13.87.3
ब्राह्मे बले सुपूर्णानामेतेषां च्यवनादिनाम् ।
कथमेष समुत्पन्नो रामः सत्यपराक्रमः।
कथं ब्रह्मर्षिवंशोऽयं क्षत्रधर्मा व्यजायत ॥ १३.८७.३ ॥
ಬ್ರಾಹ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣರಾದ ಚ್ಯವನ ಮೊದಲಾದ ಇವರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ಈ ರಾಮ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದನು? ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಈ ವಂಶವು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಉದ್ಭವಿಸಿತು?
13.87.4
तदस्य सम्भवं राजन्निखिलेनानुकीर्तय ।
कौशिकश्च कथं वंशात्क्षात्राद्वै ब्राह्मणोऽभवत् ॥ १३.८७.४ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ರಾಜನೇ, ಅವನ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸು. ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವಂಶದಿಂದ ಕೌಶಿಕನು (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ) ಹೇಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದನು?
13.87.5
अहो प्रभावः सुमहानासीद्वै सुमहात्मनोः ।
रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव हि ॥ १३.८७.५ ॥
ಅಹೋ! ಓ ನರವ್ಯಾಘ್ರನೇ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಮ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಭಾವವೂ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತರವಾಗಿತ್ತು.
13.87.6
कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्वथाभवत् ।
एष दोषो महाप्राज्ञ तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.८७.६ ॥
ಅವರ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಇದು ಹೇಗಾಯಿತು? ಓ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಇದೇ ನನ್ನ ಸಂದೇಹ; ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ನಿಮಗೆ ಯೋಗ್ಯ.
13.87.7
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत ॥ १३.८७.७ ॥
ಇಲ್ಲಿಯೂ ಜನರು ಈ ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಚ್ಯವನ ಮತ್ತು ಕುಶಿಕರ ಸಂವಾದ, ಓ ಭಾರತ.
13.87.8
एतं दोषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश्च्यवनस्तदा ।
आगामिनं महाबुद्धिः स्ववंशे मुनिसत्तमः ॥ १३.८७.८ ॥
ಹಿಂದೆ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಭೃಗುವಂಶಜ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಚ್ಯವನನು ತನ್ನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಈ ದೋಷವನ್ನು ಕಂಡನು.
13.87.9
निश्चित्य मनसा सर्वं गुणदोषबलाबलम् ।
दग्धुकामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपोधनः ॥ १३.८७.९ ॥
ಗುಣ-ದೋಷ, ಬಲ-ದುರ್ಬಲತೆಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ತಪಸ್ಸೇ ಧನವಾದ ಅವನು ಕುಶಿಕರ ಸಮಸ್ತ ಕುಲವನ್ನು ಸುಡಲು ಬಯಸಿದನು.
13.87.10
च्यवनस्तमनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत् ।
वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ ॥ १३.८७.१० ॥
ಚ್ಯವನನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕುಶಿಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಓ ನಿಷ್ಕಳಂಕನೇ, ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿದೆ."
13.87.11
भगवन्सहधर्मोऽयं पण्डितैरिह चर्यते ।
प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः ॥ १३.८७.११ ॥
ಭಗವನ್, ಈ ಸಹಧರ್ಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕನ್ಯಾದಾನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸದಾ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
13.87.12
यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन ।
तत्कार्यं प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १३.८७.१२ ॥
ಓ ತಪೋಧನನೇ, ಇದುವರೆಗೆ ಕಳೆದುಹೋದ ಧರ್ಮದ್ವಾರದ ಕುರಿತು, ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ನೀವು ಅನುಮತಿ ನೀಡಬೇಕು.
13.87.13
अथासनमुपादाय च्यवनस्य महामुनेः ।
कुशिको भार्यया सार्धमाजगाम यतो मुनिः ॥ १३.८७.१३ ॥
ನಂತರ ಕುಶಿಕನು ಮಹಾಮುನಿ ಚ್ಯವನನಿಗಾಗಿ ಆಸನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುನಿಯಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು.
13.87.14
प्रगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यमस्मै न्यवेदयत् ।
कारयामास सर्वाश्च क्रियास्तस्य महात्मनः ॥ १३.८७.१४ ॥
ರಾಜನು ನೀರಿನ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ಪಾದ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸಿದನು.
13.87.15
ततः स राजा च्यवनं मधुपर्कं यथाविधि ।
ग्राहयामास चाव्यग्रो महात्मा नियतव्रतः ॥ १३.८७.१५ ॥
ನಂತರ ಆ ರಾಜನು ಚ್ಯವನನಿಗೆ ವಿಧಿಪ್ರಕಾರ ಮಧುಪರ್ಕವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು; ಅವನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನೂ ಮಹಾತ್ಮನೂ ನಿಯಮವ್ರತಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು.
13.87.16
सत्कृत्य तं तथा विप्रमिदं पुनरथाब्रवीत् ।
भगवन्परवन्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे ॥ १३.८७.१६ ॥
ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಹೀಗೆ ಸತ್ಕರಿಸಿ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು: 'ಭಗವನ್, ನಾವಿಬ್ಬರೂ ನಿಮ್ಮ ಅಧೀನರು; ಹೇಳಿ, ನಾವೇನು ಮಾಡಬೇಕು?'
13.87.17
यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत ।
यज्ञदानानि च तथा ब्रूहि सर्वं ददामि ते ॥ १३.८७.१७ ॥
'ಸಂಶಿತವ್ರತನೇ, ರಾಜ್ಯವಾದರೆ, ಧನವಾದರೆ, ಗೋವುಗಳಾದರೆ, ಯಜ್ಞದಾನಗಳಾದರೆ — ಹೇಳಿ; ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿಮಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ.'
13.87.18
इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते ।
राजा त्वमसि शाध्युर्वीं भृत्योऽहं परवान्स्त्रिया ॥ १३.८७.१८ ॥
'ಈ ಮನೆ, ಈ ರಾಜ್ಯ, ಈ ಧರ್ಮಾಸನ ನಿಮ್ಮದೇ. ನೀವು ರಾಜರು; ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿರಿ. ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಸೇವಕ; ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಮ್ಮ ಅಧೀನ.'
13.87.19
एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा ।
कुशिकं प्रत्युवाचेदं मुदा परमया युतः ॥ १३.८७.१९ ॥
ಹೀಗೆ ಮಾತುಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ, ಭೃಗುವಂಶಜ ಚ್ಯವನನು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಶಿಕನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
13.87.20
न राज्यं कामये राजन्न धनं न च योषितः ।
न च गा न च वै देशान्न यज्ञं श्रूयतामिदम् ॥ १३.८७.२० ॥
ರಾಜನೇ, ನಾನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಧನವನ್ನಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನಲ್ಲ, ಗೋವುಗಳನ್ನಲ್ಲ, ದೇಶಗಳನ್ನಲ್ಲ, ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಕೇಳು.
13.87.21
नियमं किञ्चिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते ।
परिचर्योस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशङ्कया ॥ १३.८७.२१ ॥
ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಇಷ್ಟವಾದರೆ ನಾನು ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಯಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶಂಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
13.87.22
एवमुक्ते तदा तेन दम्पती तौ जहर्षतुः ।
प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत ॥ १३.८७.२२ ॥
ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಆ ದಂಪತಿಗಳು ಸಂತೋಷಗೊಂಡರು. ಭಾರತನೇ, ಅವರು ಆ ಋಷಿಗೆ "ಹಾಗೇ ಆಗಲಿ" ಎಂದರು.
13.87.23
अथ तं कुशिको हृष्टः प्रावेशयदनुत्तमम् ।
गृहोद्देशं ततस्तस्य दर्शनीयमदर्शयत् ॥ १३.८७.२३ ॥
ಆಗ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕುಶಿಕನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದು, ತನ್ನ ಮನೆಯ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು.
13.87.24
इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम् ।
प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तुं ते तपोधन ॥ १३.८७.२४ ॥
ಭಗವಂತನೇ, ಇದು ನಿಮ್ಮ ಹಾಸಿಗೆ; ನಿಮ್ಮಿಷ್ಟದಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿರಿ. ತಪೋಧನನೇ, ನಿಮಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತರಲು ನಾವು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇವೆ.
13.87.25
अथ सूर्योतिचक्राम तेषां संवदतां तथा ।
अथर्षिश्चोदयामास पानमन्नं तथैव च ॥ १३.८७.२५ ॥
ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸೂರ್ಯನು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಆಗ ಋಷಿಯು ಪಾನೀಯ ಮತ್ತು ಆಹಾರವನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕೇಳಿದನು.
13.87.26
तमपृच्छत्ततो राजा कुशिकः प्रणतस्तदा ।
किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम् ॥ १३.८७.२६ ॥
ಆಗ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದ ರಾಜ ಕುಶಿಕನು ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: "ನಿಮಗೆ ಯಾವ ಆಹಾರ ಇಷ್ಟ? ನಾನು ಏನನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿ?"
13.87.27
ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच नराधिपम् ।
औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत ॥ १३.८७.२७ ॥
ಆಗ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು: "ಭಾರತನೇ, ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಕೊಡು."
13.87.28
तद्वचः पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिवः ।
यथोपपन्नमाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिप ॥ १३.८७.२८ ॥
ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ರಾಜನು "ಹಾಗೆಯೇ" ಎಂದನು; ಜನಾಧಿಪನೇ, ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ಆಹಾರವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು.
13.87.29
ततः स भुक्त्वा भगवन्दम्पती प्राह धर्मवित् ।
स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो ॥ १३.८७.२९ ॥
ನಂತರ ಊಟ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮಜ್ಞ ಭಗವಂತನು ಆ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: "ಪ್ರಭೋ, ನಾನು ಮಲಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಿದ್ರೆ ನನ್ನನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತಿದೆ."
13.87.30
ततः शय्यागृहं प्राप्य भगवानृषिसत्तमः ।
संविवेश नरेशस्तु सपत्नीकः स्थितोऽभवत् ॥ १३.८७.३० ॥
ನಂತರ ಶಯನಗೃಹಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ ಭಗವಂತ, ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮಲಗಿದನು; ರಾಜನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದನು.
13.87.31
न प्रबोध्योस्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गवः ।
संवाहितव्यौ मे पादौ जागर्तव्यं च वां निशि ॥ १३.८७.३१ ॥
"ನಾನು ಗಾಢ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಬೇಡಿ" ಎಂದು ಭಾರ್ಗವನು ಹೇಳಿದನು; "ನನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿರಿ, ರಾತ್ರಿ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು."
13.87.32
अविशङ्कस्तु कुशिकस्तथेत्येवाह धर्मवित् ।
न प्राबोधयतां तौ च दंपती रजनीक्षये ॥ १३.८७.३२ ॥
ಕುಶಿಕನು ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾಗಿ, 'ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ' ಎಂದನು. ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ದಂಪತಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲಿಲ್ಲ.
13.87.33
यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा ।
बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दम्पती ॥ १३.८७.३३ ॥
ಮಹರ್ಷಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ನಿರತರಾದರು. ಮಹಾರಾಜನೇ, ಆ ದಂಪತಿಗಳು ಸಂಯಮದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಇದ್ದರು.
13.87.34
ततः स भगवान्विप्रः समादिश्य नराधिपम् ।
सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् ॥ १३.८७.३४ ॥
ಆಗ ಆ ಭಗವಂತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ರಾಜನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಒಂದೇ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು.
13.87.35
स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन ।
पर्युपासत तं हृष्टश्च्यवनाराधने रतः ॥ १३.८७.३५ ॥
ಕುರುನಂದನ, ಆ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಚ್ಯವನನ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಸೇವಿಸಿದನು.
13.87.36
भार्गवस्तु समुत्तस्थौ स्वयमेव तपोधनः ।
अकिञ्चिदुक्त्वा तु गृहान्निश्चक्राम महातपाः ॥ १३.८७.३६ ॥
ಭೃಗುವಂಶದ ತಪೋಧನನು ತಾನೇ ಎದ್ದನು. ಏನನ್ನೂ ಹೇಳದೆ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು.
13.87.37
तमन्वगच्छतां तौ च क्षुधितौ श्रमकर्शितौ ।
भार्यापती मुनिश्रेष्ठस्तावेतौ नावलोकयत् ॥ १३.८७.३७ ॥
ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಆಯಾಸದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಆ ಇಬ್ಬರು, ಪತಿ ಪತ್ನಿ, ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ.
13.87.38
तयोस्तु प्रेक्षतोऽरेव भार्गवाणां कुलोद्वहः ।
अन्तर्हितोभूद्राजेन्द्र ततो राजाऽपतत्क्षितौ ॥ १३.८७.३८ ॥
ಓ ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಅವರಿಬ್ಬರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಭೃಗು ವಂಶವನ್ನು ಹೊತ್ತವನು ಅದೃಶ್ಯನಾದನು; ಆಗ ರಾಜನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು.
13.87.39
ततो मुहूर्तादाश्वस्य सह देव्या महामुनेः ।
पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत्स महीपतिः ॥ १३.८७.३९ ॥
ನಂತರ ಒಂದು ಕ್ಷಣದ ಬಳಿಕ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ, ಆ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಡುಕಲು ಆ ರಾಜನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು.