महाभारत · अध्याय 13.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.87.2
कौतूहलं मे सुमहज्जामदग्न्यं प्रति प्रभो ।
रामं धर्मभृतां श्रेष्ठं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.८७.२ ॥
हे प्रभो, जमदग्नीचा पुत्र (परशुराम) आणि धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ राम यांच्याबद्दल मला फार कुतूहल आहे; ते मला समजावून सांगणे आपल्याला योग्य आहे.
13.87.3
ब्राह्मे बले सुपूर्णानामेतेषां च्यवनादिनाम् ।
कथमेष समुत्पन्नो रामः सत्यपराक्रमः।
कथं ब्रह्मर्षिवंशोऽयं क्षत्रधर्मा व्यजायत ॥ १३.८७.३ ॥
ब्राह्मबलाने परिपूर्ण अशा च्यवन आदींपैकी हा सत्यपराक्रमी राम कसा जन्मला? ब्रह्मर्षींचा हा वंश क्षत्रधर्मासह कसा उत्पन्न झाला?
13.87.4
तदस्य सम्भवं राजन्निखिलेनानुकीर्तय ।
कौशिकश्च कथं वंशात्क्षात्राद्वै ब्राह्मणोऽभवत् ॥ १३.८७.४ ॥
म्हणून, हे राजा, त्याचा उत्पत्तिक्रम पूर्णपणे सांगा. क्षत्रिय वंशातून कौशिक (विश्वामित्र) कसा ब्राह्मण झाला?
13.87.5
अहो प्रभावः सुमहानासीद्वै सुमहात्मनोः ।
रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव हि ॥ १३.८७.५ ॥
अहो! हे नरव्याघ्रा, महात्मा राम आणि विश्वामित्र या दोघांचा प्रभाव अत्यंत महान होता.
13.87.6
कथं पुत्रानतिक्रम्य तेषां नप्तृष्वथाभवत् ।
एष दोषो महाप्राज्ञ तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.८७.६ ॥
त्यांच्या पुत्रांना ओलांडून नातवंडांमध्ये हे कसे झाले? हे महाप्राज्ञा, हीच माझी शंका आहे; त्याचे तत्त्व आपण समजावून सांगणे योग्य आहे.
13.87.7
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
च्यवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत ॥ १३.८७.७ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात—च्यवन आणि कुशिक यांचा संवाद, हे भारता.
13.87.8
एतं दोषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश्च्यवनस्तदा ।
आगामिनं महाबुद्धिः स्ववंशे मुनिसत्तमः ॥ १३.८७.८ ॥
पूर्वी महाबुद्धिमान भृगुवंशीय मुनिश्रेष्ठ च्यवनाने आपल्या वंशात भविष्यात येणारा हा दोष पाहिला.
13.87.9
निश्चित्य मनसा सर्वं गुणदोषबलाबलम् ।
दग्धुकामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपोधनः ॥ १३.८७.९ ॥
गुणदोष, बलाबल मनाने निश्चित करून तपोधन च्यवनाने कुशिकांचे सर्व कुल जाळण्याची इच्छा धरली.
13.87.10
च्यवनस्तमनुप्राप्य कुशिकं वाक्यमब्रवीत् ।
वस्तुमिच्छा समुत्पन्ना त्वया सह ममानघ ॥ १३.८७.१० ॥
च्यवन त्याच्याकडे जाऊन कुशिकाला म्हणाले, "हे निष्पाप, तुझ्यासोबत राहण्याची इच्छा माझ्या मनात निर्माण झाली आहे."
13.87.11
भगवन्सहधर्मोऽयं पण्डितैरिह चर्यते ।
प्रदानकाले कन्यानामुच्यते च सदा बुधैः ॥ १३.८७.११ ॥
हे भगवन्, हा सहधर्म येथे विद्वान आचरतात; कन्यादानाच्या वेळी बुद्धिमान लोक नेहमी असे म्हणतात.
13.87.12
यत्तु तावदतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपोधन ।
तत्कार्यं प्रकरिष्यामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १३.८७.१२ ॥
हे तपोधना, आतापर्यंत गेलेल्या धर्मद्वाराबाबत, ते कार्य मी करीन; त्याची आपण अनुज्ञा द्यावी.
13.87.13
अथासनमुपादाय च्यवनस्य महामुनेः ।
कुशिको भार्यया सार्धमाजगाम यतो मुनिः ॥ १३.८७.१३ ॥
मग कुशिक महामुनी च्यवनासाठी आसन घेऊन पत्नीसह जिथे मुनी होते तिथे गेला.
13.87.14
प्रगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यमस्मै न्यवेदयत् ।
कारयामास सर्वाश्च क्रियास्तस्य महात्मनः ॥ १३.८७.१४ ॥
राजाने जलपात्र घेऊन त्यांना पाद्य अर्पण केले; त्या महात्म्यासाठी सर्व विधी करवले.
13.87.15
ततः स राजा च्यवनं मधुपर्कं यथाविधि ।
ग्राहयामास चाव्यग्रो महात्मा नियतव्रतः ॥ १३.८७.१५ ॥
नंतर त्या राजाने च्यवनांना यथाविधी मधुपर्क ग्रहण करवले; ते शांत, महात्मा आणि नियतव्रत होते.
13.87.16
सत्कृत्य तं तथा विप्रमिदं पुनरथाब्रवीत् ।
भगवन्परवन्तौ स्वो ब्रूहि किं करवावहे ॥ १३.८७.१६ ॥
त्या ब्राह्मणाचा असा सत्कार करून राजा पुन्हा म्हणाला, 'भगवन्, आम्ही दोघे आपल्या अधीन आहोत; सांगा, आम्ही काय करावे?'
13.87.17
यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत ।
यज्ञदानानि च तथा ब्रूहि सर्वं ददामि ते ॥ १३.८७.१७ ॥
'संशितव्रता, राज्य हवे असेल, धन हवे असेल, गायी हव्या असतील, यज्ञ-दानेही हवी असतील — सांगा; सर्व मी तुम्हाला देईन.'
13.87.18
इदं गृहमिदं राज्यमिदं धर्मासनं च ते ।
राजा त्वमसि शाध्युर्वीं भृत्योऽहं परवान्स्त्रिया ॥ १३.८७.१८ ॥
'हे घर, हे राज्य आणि हे धर्मासन तुमचेच आहे. तुम्ही राजा आहात; पृथ्वीवर राज्य करा. मी तुमचा सेवक आहे, पत्नीसह तुमच्या अधीन आहे.'
13.87.19
एवमुक्ते ततो वाक्ये च्यवनो भार्गवस्तदा ।
कुशिकं प्रत्युवाचेदं मुदा परमया युतः ॥ १३.८७.१९ ॥
असे बोलणे झाल्यावर भृगुवंशी च्यवनांनी परम आनंदाने कुशिकांना हे सांगितले.
13.87.20
न राज्यं कामये राजन्न धनं न च योषितः ।
न च गा न च वै देशान्न यज्ञं श्रूयतामिदम् ॥ १३.८७.२० ॥
राजा, मला राज्य नको, धन नको, स्त्रिया नको, गाई नको, देश नको, यज्ञही नको. हे ऐका.
13.87.21
नियमं किञ्चिदारप्स्ये युवयोर्यदि रोचते ।
परिचर्योस्मि यत्ताभ्यां युवाभ्यामविशङ्कया ॥ १३.८७.२१ ॥
तुम्हा दोघांना आवडले तर मी काही नियम पाळीन. कोणतीही शंका न बाळगता मी तुमची सेवा करीन.
13.87.22
एवमुक्ते तदा तेन दम्पती तौ जहर्षतुः ।
प्रत्यब्रूतां च तमृषिमेवमस्त्विति भारत ॥ १३.८७.२२ ॥
त्याने असे म्हटल्यावर ते दाम्पत्य आनंदले. हे भारता, ते त्या ऋषींना म्हणाले, "असेच होवो."
13.87.23
अथ तं कुशिको हृष्टः प्रावेशयदनुत्तमम् ।
गृहोद्देशं ततस्तस्य दर्शनीयमदर्शयत् ॥ १३.८७.२३ ॥
मग आनंदलेल्या कुशिकाने त्या श्रेष्ठ अतिथीला आत नेले आणि घरातील पाहण्यासारखा भाग दाखवला.
13.87.24
इयं शय्या भगवतो यथाकाममिहोष्यताम् ।
प्रयतिष्यावहे प्रीतिमाहर्तुं ते तपोधन ॥ १३.८७.२४ ॥
भगवन्, ही तुमची शय्या आहे; इच्छेप्रमाणे येथे विश्रांती घ्या. हे तपोधना, तुम्हाला संतुष्ट करण्याचा आम्ही प्रयत्न करू.
13.87.25
अथ सूर्योतिचक्राम तेषां संवदतां तथा ।
अथर्षिश्चोदयामास पानमन्नं तथैव च ॥ १३.८७.२५ ॥
ते असे बोलत असताना सूर्य पुढे सरकला. मग ऋषींनी पेय आणि अन्न तसेच मागितले.
13.87.26
तमपृच्छत्ततो राजा कुशिकः प्रणतस्तदा ।
किमन्नजातमिष्टं ते किमुपस्थापयाम्यहम् ॥ १३.८७.२६ ॥
तेव्हा नम्र होऊन राजा कुशिकाने त्यांना विचारले, "आपल्याला कोणते अन्न आवडते? मी काय तयार करू?"
13.87.27
ततः स परया प्रीत्या प्रत्युवाच नराधिपम् ।
औपपत्तिकमाहारं प्रयच्छस्वेति भारत ॥ १३.८७.२७ ॥
तेव्हा ते अत्यंत प्रसन्न होऊन राजाला म्हणाले, "हे भारता, योग्य आहार द्या."
13.87.28
तद्वचः पूजयित्वा तु तथेत्याह स पार्थिवः ।
यथोपपन्नमाहारं तस्मै प्रादाज्जनाधिप ॥ १३.८७.२८ ॥
त्यांच्या वचनाचा सन्मान करून राजा "तसेच असो" म्हणाला; हे जनाधिपा, उपलब्ध असलेले अन्न त्याने त्यांना दिले.
13.87.29
ततः स भुक्त्वा भगवन्दम्पती प्राह धर्मवित् ।
स्वप्तुमिच्छाम्यहं निद्रा बाधते मामिति प्रभो ॥ १३.८७.२९ ॥
मग भोजन करून धर्मज्ञ भगवान त्या दांपत्याला म्हणाले, "हे प्रभो, मला झोपायचे आहे; झोप मला त्रास देत आहे."
13.87.30
ततः शय्यागृहं प्राप्य भगवानृषिसत्तमः ।
संविवेश नरेशस्तु सपत्नीकः स्थितोऽभवत् ॥ १३.८७.३० ॥
मग शयनगृहात पोहोचून भगवान, ऋषिश्रेष्ठ झोपले; राजा मात्र पत्नीसह उभा राहिला.
13.87.31
न प्रबोध्योस्मि संसुप्त इत्युवाचाथ भार्गवः ।
संवाहितव्यौ मे पादौ जागर्तव्यं च वां निशि ॥ १३.८७.३१ ॥
"मी गाढ झोपेत आहे, मला उठवू नका" असे भार्गव म्हणाले; "माझे पाय चेपा, आणि रात्री तुम्ही दोघांनी जागे राहावे."
13.87.32
अविशङ्कस्तु कुशिकस्तथेत्येवाह धर्मवित् ।
न प्राबोधयतां तौ च दंपती रजनीक्षये ॥ १३.८७.३२ ॥
कुशिक निःशंकपणे, धर्मज्ञ म्हणून, 'तसेच होवो' असे म्हणाला. रात्र संपता संपता त्या दाम्पत्याने त्यांना जागे केले नाही.
13.87.33
यथादेशं महर्षेस्तु शुश्रूषापरमौ तदा ।
बभूवतुर्महाराज प्रयतावथ दम्पती ॥ १३.८७.३३ ॥
महर्षींच्या आज्ञेनुसार ते दोघे तेव्हा सेवेत अत्यंत तत्पर झाले. हे महाराजा, ते दाम्पत्य संयमाने आणि भक्तिभावाने राहिले.
13.87.34
ततः स भगवान्विप्रः समादिश्य नराधिपम् ।
सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसानेकविंशतिम् ॥ १३.८७.३४ ॥
मग त्या भगवान ब्राह्मणाने राजाला आज्ञा देऊन एकवीस दिवस एकाच कुशीवर झोपी घेतली.
13.87.35
स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन ।
पर्युपासत तं हृष्टश्च्यवनाराधने रतः ॥ १३.८७.३५ ॥
हे कुरुनंदना, तो राजा पत्नीसह निराहारी राहून, आनंदाने च्यवनाच्या आराधनेत रत होऊन त्यांची सेवा करीत राहिला.
13.87.36
भार्गवस्तु समुत्तस्थौ स्वयमेव तपोधनः ।
अकिञ्चिदुक्त्वा तु गृहान्निश्चक्राम महातपाः ॥ १३.८७.३६ ॥
भृगुवंशीय तपोधन स्वतः उठले. काहीही न बोलता ते महातपस्वी घरातून बाहेर पडले.
13.87.37
तमन्वगच्छतां तौ च क्षुधितौ श्रमकर्शितौ ।
भार्यापती मुनिश्रेष्ठस्तावेतौ नावलोकयत् ॥ १३.८७.३७ ॥
भुकेने आणि श्रमाने थकलेले ते दोघे, पती व पत्नी, त्यांच्या मागे गेले. परंतु मुनिश्रेष्ठांनी त्या दोघांकडे पाहिलेही नाही.
13.87.38
तयोस्तु प्रेक्षतोऽरेव भार्गवाणां कुलोद्वहः ।
अन्तर्हितोभूद्राजेन्द्र ततो राजाऽपतत्क्षितौ ॥ १३.८७.३८ ॥
हे राजेंद्रा! त्या दोघांदेखत भृगुवंशाचा भार वाहणारे ते मुनी अदृश्य झाले; तेव्हा राजा जमिनीवर कोसळला.
13.87.39
ततो मुहूर्तादाश्वस्य सह देव्या महामुनेः ।
पुनरन्वेषणे यत्नमकरोत्स महीपतिः ॥ १३.८७.३९ ॥
नंतर एका क्षणाने शुद्धीवर येऊन, राणीसह, त्या महामुनींना पुन्हा शोधण्याचा प्रयत्न तो राजा करू लागला.