Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.89

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.89.1

ततः स राजा रात्र्यन्ते प्रतिबुद्धो महामनाः ।
कृतपूर्वाह्णिकः प्रायात्सभार्यस्तद्वनं प्रति ॥ १३.८९.१ ॥

तब रात्रि के अंत में वह राजा जागे, महामनस्वी, प्रातःकालीन कर्म करके अपनी पत्नी के साथ उस वन की ओर चल पड़े।

13.89.2

ततो ददर्श नृपतिः प्रासादं सर्वकाञ्चनम् ।
मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरोपमम्।
तत्र दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुशिकस्तदा ॥ १३.८९.२ ॥

तब राजा ने एक सम्पूर्ण स्वर्णमय महल देखा, जो सहस्रों मणि-स्तम्भों से सम्पन्न था और गन्धर्वनगर के समान था। वहाँ कुशिक ने तब दिव्य अभिप्रायों को देखा।

13.89.3

पर्वतान्रूप्यसानूंश्च नलिनीश्च सपङ्कजाः ।
चित्रशालाश्च विविधास्तोरणानि च भारत।
शाद्वलोपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम् ॥ १३.८९.३ ॥

पर्वतों को, रजत-शिखरों को, कमल-सहित सरोवरों को, विविध चित्रशालाओं को और तोरणों को, हे भारत, तथा हरी घास से ढकी और स्वर्ण से जड़ी भूमि को।

13.89.4

सहकारान्प्रफुल्लांश्च केतकोद्दालकान्वरान् ।
अशोकान्सहकुन्दांश्च फुल्लांश्चैवातिमुक्तकान् ॥ १३.८९.४ ॥

पूर्ण रूप से खिले हुए आम के वृक्ष, श्रेष्ठ केतक और उद्दालक वृक्ष, अशोक, कुन्द-सहित और खिले हुए अतिमुक्तक लताएँ।

13.89.5

चम्पकांस्तिलकान्भव्यान्पनसान्वञ्जुलानपि ।
पुष्पितान्कर्णिकारांश्च तत्रतत्र ददर्श ह ॥ १३.८९.५ ॥

चम्पक, तिलक, सुन्दर पनस और वञ्जुल वृक्षों को, तथा खिले हुए कर्णिकार वृक्षों को उसने यहाँ-वहाँ देखा।

13.89.6

श्यामान्वारणपुष्पांश्च तथाऽष्टपदिका लताः ।
तत्रतत्र परिक्लृप्ता ददर्श स महीपतिः ॥ १३.८९.६ ॥

श्याम वारण-पुष्प वृक्षों और अष्टपदिका लताओं को भी, जो यहाँ-वहाँ सजी हुई थीं, उस महीपति ने देखा।

13.89.7

रम्यान्पद्मोत्पलधरान्सर्वर्तुकुसुमांस्तथा ।
विमानप्रतिमांश्चापि प्रासादाञ्शैलसन्निभान् ॥ १३.८९.७ ॥

सुन्दर कमल और नीलकमल धारण किए हुए, सभी ऋतुओं के फूलों से युक्त, विमानों के समान और पर्वतों जैसे ऊँचे महल भी उन्होंने देखे।

13.89.8

शीतलानि च तोयानि क्वचिदुष्णानि भारत ।
आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च ॥ १३.८९.८ ॥

हे भारत, कहीं शीतल और कहीं गर्म जल था, अद्भुत आसन और उत्तम शय्याएँ भी थीं।

13.89.9

पर्यङ्कान्रत्नसौवर्णान्परार्ध्यास्तरणास्तृतान् ।
भक्ष्यं भोज्यमनन्तं च तत्रतत्रोपकल्पितम् ॥ १३.८९.९ ॥

रत्न और सुवर्ण के पलंग, जो अत्यंत मूल्यवान बिछौनों से सजे थे, और अपार भक्ष्य-भोज्य पदार्थ, जो जहाँ-तहाँ सजाए गए थे।

13.89.10

वाणीवादाञ्छुकांश्चैव शारिका भृङ्गराजकान् ।
कोकिलाञ्छतपत्रांश्च सकोयष्टिककुक्कुभान् ॥ १३.८९.१० ॥

बोलने-गाने वाले तोते, मैना, भृंगराज, कोयल, शतपत्र और कोयष्टि-ककुभ पक्षी भी उन्होंने देखे।

13.89.11

मयूरान्कुक्कुटांश्चापि दात्यूहाञ्जीवजीवकान् ।
चकोरान्वानरान्हंसान्सारसांश्चक्रसाह्वयान् ॥ १३.८९.११ ॥

मोर, मुर्गे, दात्यूह, जीवजीवक, चकोर, वानर, हंस, सारस और चक्रवाक नामक पक्षी भी।

13.89.12

समन्ततः प्रणदतो ददर्श सुमनोहरान् ।
क्वचिदप्सरसां सङ्घान्गन्धर्वाणां च पार्थिव ॥ १३.८९.१२ ॥

चारों ओर गूँजते हुए, अत्यंत मनोहर दृश्य उन्होंने देखे; कहीं अप्सराओं के समूह और कहीं गंधर्वों के समूह भी, हे राजन्।

13.89.13

कान्ताभिरपरांस्तत्र परिष्वक्रान्ददर्श ह ।
न ददर्श च तान्भूयो ददर्श च पुनर्नृपः ॥ १३.८९.१३ ॥

वहाँ उसने प्रियतमाओं से आलिंगित अन्य लोगों को देखा। फिर उन्हें नहीं देखा, और फिर राजा ने उन्हें देखा।

13.89.14

गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययनध्वनिम् ।
हंसानसुमधुरांश्चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः ॥ १३.८९.१४ ॥

वहाँ राजा ने अत्यंत मधुर गीत की ध्वनि, वैसे ही अध्ययन की ध्वनि, और अत्यंत मधुर हंसों के स्वर भी सुने।

13.89.15

तं दृष्ट्वाऽत्यद्भुतं राजा मनसाऽचिन्तयत्तदा ।
स्वप्नोऽयं चित्तविभ्रंश उताहो सत्यमेव तु ॥ १३.८९.१५ ॥

उस अत्यंत अद्भुत दृश्य को देखकर राजा ने तब मन में सोचा: 'यह स्वप्न है, या चित्त का भ्रम? अथवा सचमुच यह सत्य ही है?'

13.89.16

अहो सह शरीरेण प्राप्तोस्मि परमां गतिम् ।
उत्तरान्वा कुरून्पुण्यानथवाऽप्यमरावतीम् ॥ १३.८९.१६ ॥

अहो! शरीर सहित मैंने परम गति प्राप्त कर ली है, या पवित्र उत्तर कुरुओं को, अथवा अमरावती को।

13.89.17

किञ्चेदं महदाश्चर्यं सम्पश्यामीत्यचिन्तयत् ।
एवं सञ्चिन्तयन्नेव ददर्श मुनिपुङ्गवम् ॥ १३.८९.१७ ॥

'यह क्या महान आश्चर्य है जो मैं देख रहा हूँ?' ऐसा उसने सोचा। ऐसा विचार करते हुए ही उसने मुनियों में श्रेष्ठ को देखा।

13.89.18

तस्मिन्विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले ।
महार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम् ॥ १३.८९.१८ ॥

उस सुवर्णमय विमान में, जो मणि-स्तंभों से भरा था, महामूल्य दिव्य शय्या पर भृगुपुत्र लेटे हुए थे।

13.89.19

तमभ्ययात्प्रहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्यया ।
अन्तर्हितस्ततो भूयश्च्यवनः शयनं व तत् ॥ १३.८९.१९ ॥

राजा ने हर्ष के साथ अपनी पत्नी सहित उसके पास जाकर देखा, पर फिर च्यवन अदृश्य हो गए और वह शय्या भी लुप्त हो गई।

13.89.20

ततोऽन्यस्मिन्वनोद्देशे पुनरेव ददर्श तम् ।
कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम् ॥ १३.८९.२० ॥

फिर वन के किसी दूसरे भाग में उसने उन्हें फिर देखा; वे कुश के आसन पर बैठे जप करते हुए महाव्रती थे।

13.89.21

एवं योगबलाद्विप्रो मोहयामास पार्थिवम् ॥ १३.८९.२१ ॥

इस प्रकार योगबल से उस ब्राह्मण ने राजा को मोहित कर दिया।

13.89.22

क्षणेन तद्वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाः ।
गन्धर्वाः पादपाश्चैव सर्वमन्तरधीयत ॥ १३.८९.२२ ॥

क्षण भर में वह वन, अप्सराओं के समूह, गन्धर्व और वृक्ष सब अदृश्य हो गए।

13.89.23

निःशब्दमभवच्चापि गङ्गाकूलं पुनर्नृप ।
कुशवल्मीकभूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा ॥ १३.८९.२३ ॥

हे नृप, गंगा का तट फिर मौन हो गया और पहले की तरह कुश और वल्मीकों से भर गया।

13.89.24

ततः स राजा कुशिकः सभार्यस्तेन कर्मणा ।
विस्मयं परमं प्राप्तस्तद्दृष्ट्वा महदद्भुतम् ॥ १३.८९.२४ ॥

तब उस राजा कुशिक ने पत्नी सहित उस अद्भुत कर्म को देखकर अत्यन्त विस्मय प्राप्त किया।

13.89.25

ततः प्रोवाच कुशिको भार्या हर्षसमन्वितः ।
पश्य भद्रे यथाभावाश्चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः।
प्रसादाद्भृगुमुख्यस्य किमन्यत्र तपोबलात् ॥ १३.८९.२५ ॥

तब हर्ष से भरे कुशिक ने अपनी पत्नी से कहा, हे कल्याणी, देखो, कैसे अद्भुत और अत्यंत दुर्लभ रूप दिखाई दिए। भृगुश्रेष्ठ की कृपा से, तपोबल के अतिरिक्त और क्या हो सकता है?

13.89.26

तपसा तदवाप्यं हि यन्न शक्यं मनोरथैः ।
त्रैलोक्यराज्यादपि हि तप एव विशिष्यते ॥ १३.८९.२६ ॥

जो तपस्या से प्राप्त होता है, वह मनोरथों से भी प्राप्त नहीं हो सकता। निश्चय ही तीनों लोकों के राज्य से भी तप ही श्रेष्ठ है।

13.89.27

तपसा हि सुतप्तेनि क्रीडत्येष तपोधनः ।
अहो प्रभावो ब्रह्मर्षेश्च्यवनस्य महात्मनः ॥ १३.८९.२७ ॥

घोर तपस्या से यह तपोधन खेलता है। अहो, महात्मा ब्रह्मर्षि च्यवन का प्रभाव कितना महान है!

13.89.28

इच्छयैष तपोवीर्यादन्याँल्लोकान्सृजेदपि ।
ब्राह्मणा एव जायेरन्पुण्यवाग्बुद्धिकर्मणा ॥ १३.८९.२८ ॥

अपनी इच्छा से, तपस्या के बल से, वह अन्य लोकों की भी रचना कर सकता है। पुण्य वाणी, बुद्धि और कर्म से ब्राह्मण ही उत्पन्न हो सकते हैं।

13.89.29

उत्सहेदिह कृत्वैव कोऽन्यो वै च्यवनादृते ।
ब्राह्मण्यं दुर्लभं लोके राज्यं हि सुलभं नरैः ॥ १३.८९.२९ ॥

यहाँ च्यवन के सिवा और कौन ऐसा कर सकता? संसार में ब्राह्मणत्व दुर्लभ है, जबकि राज्य तो मनुष्यों को सुलभ है।

13.89.30

ब्राह्मण्यस्य प्रभावाद्धि रथे युक्तौ स्वधुर्यवत् ।
इत्येवं चिन्तयानः स विदितश्च्यवनस्य वै ॥ १३.८९.३० ॥

ब्राह्मणत्व के प्रभाव से ही रथ में अपनी धुरी वाले घोड़ों की भाँति जुते हुए, वह इस प्रकार सोचता हुआ च्यवन को ज्ञात हो गया।

13.89.31

सम्प्रेक्ष्योवाच नृपतिं क्षिप्रमागम्यतामिति ।
इत्युक्तः सहभार्यस्तु सोभ्यगच्छन्महामुनिम् ॥ १३.८९.३१ ॥

उसे देखकर बोले, राजा से कहो कि शीघ्र आएँ। ऐसा कहे जाने पर वह अपनी पत्नी सहित महामुनि के पास गया।

13.89.32

शिरसा वन्दनीयं तमवन्दत च पार्थिवः ।
तस्याशिषः प्रयुज्याथ स मुनिस्तं नराधिपम्।
निषीदेत्यब्रवीद्धीमान्सान्त्वयन्पुरुषर्षभः ॥ १३.८९.३२ ॥

सिर झुकाकर वंदनीय उन्हें राजा ने प्रणाम किया। फिर उस मुनि ने आशीर्वाद देकर उस नरपति से कहा, 'बैठो।' बुद्धिमान और पुरुषश्रेष्ठ वे उसे सांत्वना देते हुए बोले।

13.89.33

ततः प्रकृतिमापन्नो भार्गवो नृपते नृपम् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा तर्पयन्निव भारत ॥ १३.८९.३३ ॥

तब सहज भाव में आए भार्गव ने, हे राजन्, राजा से कोमल वाणी में कहा, मानो उसे तृप्त करते हुए, हे भारत।

13.89.34

राजन्सम्यग्जितानीह पञ्चपञ्च स्वयं त्वया ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान्मुक्तोसि तेन वै ॥ १३.८९.३४ ॥

हे राजन्, तुमने स्वयं यहाँ पाँच-पाँच, मन सहित छठी, इन्द्रियों को भलीभाँति जीत लिया है; इसी से तुम कठिनाई से मुक्त हो।

13.89.35

सम्यगाराधितः पुत्र त्वयाऽहं वदतांवर ।
न हि ते वृजितं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि दृश्यते ॥ १३.८९.३५ ॥

हे पुत्र, तुमने मुझे भलीभाँति प्रसन्न किया है, हे वक्ताओं में श्रेष्ठ; तुम्हारे भीतर सूक्ष्म-से-सूक्ष्म भी कोई दोष दिखाई नहीं देता।

13.89.36

अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि यथागतम् ।
प्रीतोस्मि तव राजेन्द्र वरश्च प्रतिगृह्यताम् ॥ १३.८९.३६ ॥

हे राजन्, मुझे जाने की अनुमति दो; मैं जैसे आया था वैसे ही चला जाऊँगा। हे राजेंद्र, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ; वर भी ग्रहण करो।

13.89.37

अग्निमध्ये गतेनेव भगवन्सन्निधौ मया ।
वर्तितं भृगुशार्दूल यन्न दग्धोस्मि तद्बहु ॥ १३.८९.३७ ॥

हे भृगुश्रेष्ठ भगवन्, आपकी उपस्थिति में मैं मानो अग्नि के बीच से गया हूँ, और मेरा जो आचरण रहा, उससे मैं जल नहीं गया — यही बहुत है।

13.89.38

एष एव वरो मुख्यः प्राप्तो मे भृगुनन्दन ।
यत्प्रीतोसि ममाचारैः कुलं त्रातं च मेऽनघ ॥ १३.८९.३८ ॥

हे भृगुपुत्र, यही मेरे लिए मुख्य वर प्राप्त हुआ कि आप मेरे आचरण से प्रसन्न हुए, और हे निष्पाप, मेरे कुल की रक्षा हुई।

13.89.39

एथ मेऽन्द्रग्रहो विप्र जीविते च प्रयोजनम् ।
एतद्राज्यफलं चैव तपसश्च फलं मम ॥ १३.८९.३९ ॥

हे विप्र, मेरे लिए जीवन में यही प्रयोजन है, और यही राज्य का फल है, तथा यही मेरे तप का भी फल है।

13.89.40

यदि त्वं प्रीतिमान्विप्र मयि वै भृगुनन्दन ।
अस्ति मे संशयः कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.८९.४० ॥

हे विप्र, हे भृगुनंदन, यदि आप मुझ पर स्नेह रखते हैं, तो मेरे मन में कोई संशय है; उसे आप मुझे समझाने योग्य हैं।