Mahābhārata · Adhyāya 13.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.9.1
पितामह महाप्राज्ञ सर्वसास्त्रविशारद ।
दैवे पुरुषकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ॥ १३.९.१ ॥
Abuelo, de gran sabiduría y experto en todas las ciencias, entre el destino y el esfuerzo humano, ¿cuál sería el más excelente?
13.9.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर ॥ १३.९.२ ॥
Yudhiṣṭhira, sobre este asunto también se recita esta antigua historia, el diálogo entre Vasiṣṭha y Brahmā.
13.9.3
दैवमानुषयोः किंस्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत ।
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत ॥ १३.९.३ ॥
Hace tiempo, el venerable Vasiṣṭha preguntó al Abuelo cuál de las dos acciones, el destino o la obra humana, es la mejor.
13.9.4
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः ।
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम् ॥ १३.९.४ ॥
Entonces, oh rey, el Abuelo, dios de los dioses, nacido del loto, pronunció palabras dulces, llenas de sentido y adornadas de razones.
13.9.5
बीजतो ह्यङ्कुरोत्पत्तिरङ्कुरात्पर्णसम्भवः ।
पर्णान्नालाः प्रसूयन्ते नालात्स्कन्धः प्रवर्तते ॥ १३.९.५ ॥
De la semilla surge el brote, del brote la hoja, de las hojas nacen los tallos, y del tallo avanza el tronco.
13.9.6
स्कन्धात्प्रवर्तते पुष्पं पुष्पात्संवर्धते फलम् ।
फलान्निर्वर्तते बीजं बीजात्स्यात्सम्भवः पुनः ॥ १३.९.६ ॥
Del tronco brota la flor, de la flor madura el fruto, del fruto se produce la semilla, y de la semilla surge de nuevo el origen.
13.9.7
नाबीजं जायते किञ्चिन्न बीजेने विना फलम् ।
बीजाद्बीजं प्रभवति नाबीजं विद्यते फलम् ॥ १३.९.७ ॥
Nada surge sin semilla, y sin semilla no hay fruto. De la semilla sólo nace la semilla; no se encuentra fruto sin semilla.
13.9.8
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य वापकः ।
सुकृते दुष्कृते वाऽपि तादृशं लभते फलम् ॥ १३.९.८ ॥
Según la semilla que el sembrador siembra en el campo, tal fruto obtiene, ya sea por una acción buena o por una mala.
13.9.9
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् ।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ १३.९.९ ॥
Así como lo sembrado en un campo sin semilla resulta estéril, así el destino no se cumple sin el esfuerzo humano.
13.9.10
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम् ।
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृद्ध्यते ॥ १३.९.१० ॥
El esfuerzo humano se declara como el campo, y el destino como la semilla. De la unión del campo y la semilla, la cosecha prospera.
13.9.11
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः ।
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३.९.११ ॥
El agente mismo experimenta el fruto que produce su acción. Esto se ve claramente en el mundo, tanto de lo hecho como de lo no hecho.
13.9.12
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित् ॥ १३.९.१२ ॥
La felicidad llega por la acción buena, y el sufrimiento por la acción mala. Lo hecho da fruto en todas partes; lo no hecho nunca se experimenta.
13.9.13
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यवीक्षितः ।
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम् ॥ १३.९.१३ ॥
El que actúa obtiene honor en todas partes, y la fortuna lo mira. El que no actúa cae y es como si se vertiera agua salada sobre una herida.
13.9.14
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च ।
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना ॥ १३.९.१४ ॥
Por la austeridad se obtienen la belleza, la buena fortuna y joyas de muchas clases. Todo se obtiene por la acción, no por el destino para quien no ha actuado.
13.9.15
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता ।
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते ॥ १३.९.१५ ॥
Igualmente, el cielo, el disfrute y la meta firme que desean los sabios se alcanzan aquí por el esfuerzo humano y la acción realizada.
13.9.16
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः ।
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः ॥ १३.९.१६ ॥
Los astros, los treinta dioses, los nagas, los yakshas, la luna, el sol y los vientos: todos ellos, por el esfuerzo humano, pasaron del estado humano a la divinidad.
13.9.17
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् ।
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ॥ १३.९.१७ ॥
La riqueza, un círculo de amigos, el poder unido a la nobleza de linaje, o incluso la fortuna misma, son difíciles de disfrutar para quienes no han actuado.
13.9.18
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु ।
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम् ॥ १३.९.१८ ॥
El brahmán obtiene la prosperidad por la pureza, el kṣatriya por el valor, el vaiśya por el esfuerzo humano y el śūdra por el servicio.
13.9.19
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् ।
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ॥ १३.९.१९ ॥
La riqueza no busca al que no da, ni al eunuco, ni al inactivo, ni al de hábitos no activos, ni al valiente, ni al que carece de ascetismo.
13.9.20
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः ।
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ॥ १३.९.२० ॥
Aquel por quien fueron creados los tres mundos, los Daitya y todos los dioses, ese mismo bienaventurado Viṣṇu practica austeridad en el océano.
13.9.21
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् ।
लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेद्यदि ॥ १३.९.२१ ॥
Si el fruto de la propia acción no existiera, todo se volvería infructuoso; si la gente, mirando solo al destino, se volviera indiferente…
13.9.22
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते ।
वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना ॥ १३.९.२२ ॥
Quien, sin realizar acción humana, sigue al destino, se fatiga en vano, como una mujer que ha obtenido un marido impotente.
13.9.23
न तथा मानुषे लोके फलमस्ति शुभाशुभे ।
यथा त्रिदशलोके हि फलमल्पेन जायते ॥ १३.९.२३ ॥
En el mundo humano el fruto de lo bueno y lo malo no es como en el mundo de los treinta dioses, donde el fruto se produce con poco esfuerzo.
13.9.24
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते ।
न दैवमकृते किञ्चित्कस्यचिद्दातुमर्हति ॥ १३.९.२४ ॥
Pero cuando se hace el esfuerzo humano, el destino también sigue; cuando no se hace, el destino no puede dar nada a nadie.
13.9.25
यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि ।
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यतः ॥ १३.९.२५ ॥
Así como los puestos entre los dioses también se ven impermanentes, ¿cómo permanecerá el destino sin la acción, y cómo lo establecerá quien pretenda establecerlo?
13.9.26
न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित् ।
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया ॥ १३.९.२६ ॥
En este mundo los dioses no intervienen en la empresa de nadie; por temor a su propia derrota, sumergen a alguien en un apego feroz.
13.9.27
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः ।
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते ॥ १३.९.२७ ॥
Entre sabios y dioses siempre hay conflicto. ¿Por la palabra de quién podría haber no-destino, del cual surge el destino?
13.9.28
कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते ।
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यते परमं सुखम् ॥ १३.९.२८ ॥
¿Cómo es el origen de aquello de lo que surge el destino? Así, incluso en el mundo de los treinta dioses se alcanza la suprema felicidad.
13.9.29
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३.९.२९ ॥
El yo mismo es el amigo de uno; el yo mismo es el enemigo de uno. El yo mismo es su propio testigo, de lo hecho y de lo no hecho.
13.9.30
कृतं च विकृतं किञ्चित्सिद्ध्यते गुरुकर्मणा ।
सुकृतं दुष्कृतं कर्म अकृतार्थं प्रपद्यते ॥ १३.९.३० ॥
Algo hecho o estropeado se lleva a cabo por una acción de peso; las acciones buenas y malas alcanzan su fruto aun cuando su propósito queda incumplido.
13.9.31
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते ।
पुण्यहीनं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति ॥ १३.९.३१ ॥
El refugio de los dioses es el mérito; todo se obtiene mediante los méritos. Al alcanzar a un hombre sin mérito, ¿qué hará el destino (daiva)?
13.9.32
पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ ।
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः ॥ १३.९.३२ ॥
En otro tiempo Yayāti, caído y arrojado del cielo, yacía en la tierra; pero sus nietos, de obras meritorias, lo elevaron de nuevo al cielo.
13.9.33
पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा ।
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः ॥ १३.९.३३ ॥
En otro tiempo el rey sabio Purūravas, proclamado por los brahmanes como renombrado con el nombre de Aila, ese señor de la tierra alcanzó el cielo.
13.9.34
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः ।
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः ॥ १३.९.३४ ॥
Saudāsa, señor de Kosala, honrado con el Aśvamedha y otros sacrificios, llegó a ser devorador de hombres por la maldición de un gran sabio.
13.9.35
अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ ।
न गच्छतः स्वर्गलोकं वेददृष्टेन कर्मणा ॥ १३.९.३५ ॥
Aśvatthāman y Rāma, ambos hijos de sabios y arqueros, no van al mundo celestial por la acción vista en los Veda.
13.9.36
वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः ।
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः ॥ १३.९.३६ ॥
Vasu, tras ofrecer cien sacrificios y volverse como un segundo Vāsava (Indra), descendió a las profundidades de Rasātala por una sola falsa declaración.
13.9.37
बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः ।
विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृपः ॥ १३.९.३७ ॥
Bali, hijo de Virocana, fue atado por los dioses con el lazo del dharma; por el esfuerzo viril de Viṣṇu habitó en el inframundo, digno de compasión.
13.9.38
शक्रस्याथ रथोपस्थे विष्ठितो जनमेजयः ।
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः ॥ १३.९.३८ ॥
Janamejaya, sentado en el asiento del carro de Indra, tras matar a mujeres brahmanas, ¿por qué no fue detenido por el destino?
13.9.39
अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च ।
वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन न वारितः ॥ १३.९.३९ ॥
Habiendo matado a un brahmán por ignorancia y quedado manchado por la muerte de un niño, ¿por qué el destino no detuvo al sabio brahmán Vaiśampāyana?
13.9.40
गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे ।
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः ॥ १३.९.४० ॥
En el gran sacrificio, por dar falsamente a los brahmanes la donación de vacas, en tiempos antiguos el rey-sabio Nṛga llegó al estado de lagarto.
13.9.41
धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः ।
प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे ॥ १३.९.४१ ॥
El rey-sabio Dhundhumāra también envejeció en las sesiones sacrificiales; habiendo renunciado al don de placer, durmió en Girivraja.
13.9.42
पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः ।
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात् ॥ १३.९.४२ ॥
El reino de los Pāṇḍavas fue arrebatado por los poderosos hijos de Dhṛtarāṣṭra; y fue recuperado de nuevo no por el destino, sino por confiar en la fuerza de los brazos.
13.9.43
तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः ।
किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा ॥ १३.९.४३ ॥
¿Por qué los sabios, unidos a la austeridad y la disciplina, firmes en sus votos, lanzan una maldición por el poder del destino y no por la acción?
13.9.44
पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम् ॥ १३.९.४४ ॥
Al hombre que, habiendo obtenido todo lo muy difícil de conseguir en el mundo, comete el mal y está atrapado en la codicia y la ilusión, el destino no lo protege.
13.9.45
यथाऽऽग्निः पवनोद्भूतः सुसूक्ष्मोऽपि महान्भवेत् ।
तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते ॥ १३.९.४५ ॥
Como el fuego avivado por el viento, aunque muy pequeño, se vuelve grande, así el destino unido a la acción crece bien.
13.9.46
यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति ।
तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति ॥ १३.९.४६ ॥
Como la lámpara se apaga cuando se agota el aceite, así el destino se debilita cuando la acción se agota.
13.9.47
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्त्रियो वा ।
पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम्।
सुविहितमपि चार्थं दैवते रक्ष्यमाणं ।
पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः ॥ १३.९.४७ ॥
Aquí un hombre, aunque obtenga una vasta riqueza o los placeres de las mujeres, no puede disfrutarlos si carece de acción. Pero la riqueza bien dispuesta y protegida por el destino, la obtiene aquí el hombre magnánimo que siempre se esfuerza.
13.9.48
व्ययगुमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते ।
भवती मनुजलोकाद्दैवलोको विशिष्टः।
बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि ।
पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम् ॥ १३.९.४८ ॥
Incluso el hombre bueno que posee montones de riqueza recurre a la acción; el mundo de los dioses se vuelve superior al mundo humano. Por una gran prosperidad, las casas de los hombres parecen las moradas del bosque de los antepasados, y lo mismo las de los inmortales.
13.9.49
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं ।
व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वम्।
गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवं ।
नयति पुरुषकारः सञ्चितस्तत्रतत्र ॥ १३.९.४९ ॥
En el mundo de los seres vivos una acción equivocada no da fruto, y el destino no aparta el mal camino; no hay señorío en el destino. Como una carga pesada, la acción excelente realizada acompaña al destino; el esfuerzo humano acumulado lo conduce de aquí para allá.
13.9.50
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम ।
फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः ॥ १३.९.५० ॥
Oh mejor de los sabios, te he contado todo esto, habiendo visto siempre con claridad, en verdad, el fruto del esfuerzo humano.
13.9.51
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन केनचित् ।
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात् ॥ १३.९.५१ ॥
Mediante el esfuerzo emprendido por alguien contra el destino, y mediante la acción realizada según la regla, uno debe alcanzar el camino al cielo.