મહાભારત · અધ્યાય 13.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.9.1
पितामह महाप्राज्ञ सर्वसास्त्रविशारद ।
दैवे पुरुषकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ॥ १३.९.१ ॥
હે પિતામહ, મહાપ્રાજ્ઞ, સર્વશાસ્ત્રવિશારદ, દૈવ અને પુરુષકાર બેમાંથી કયું શ્રેષ્ઠતર હોય?
13.9.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर ॥ १३.९.२ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ વિષયમાં લોકો વસિષ્ઠ અને બ્રહ્મા વચ્ચેનો આ પ્રાચીન સંવાદ કહે છે.
13.9.3
दैवमानुषयोः किंस्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत ।
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत ॥ १३.९.३ ॥
દૈવ અને માનુષ કર્મમાંથી કયું શ્રેષ્ઠ છે, એ પૂછવા પૂર્વે ભગવાન વસિષ્ઠે પિતામહને પ્રશ્ન કર્યો.
13.9.4
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः ।
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम् ॥ १३.९.४ ॥
હે રાજન, ત્યારે કમળમાંથી જન્મેલા દેવદેવ પિતામહે અર્થપૂર્ણ અને હેતુઓથી શોભતું મધુર વચન કહ્યું.
13.9.5
बीजतो ह्यङ्कुरोत्पत्तिरङ्कुरात्पर्णसम्भवः ।
पर्णान्नालाः प्रसूयन्ते नालात्स्कन्धः प्रवर्तते ॥ १३.९.५ ॥
બીજમાંથી જ અંકુર ઉત્પન્ન થાય છે; અંકુરમાંથી પાંદડું જન્મે છે; પાંદડામાંથી નાળ ઉત્પન્ન થાય છે; નાળમાંથી થડ આગળ વધે છે.
13.9.6
स्कन्धात्प्रवर्तते पुष्पं पुष्पात्संवर्धते फलम् ।
फलान्निर्वर्तते बीजं बीजात्स्यात्सम्भवः पुनः ॥ १३.९.६ ॥
થડમાંથી ફૂલ પ્રગટે છે; ફૂલમાંથી ફળ વધે છે; ફળમાંથી બીજ ઉત્પન્ન થાય છે; બીજમાંથી ફરી ઉત્પત્તિ થાય છે.
13.9.7
नाबीजं जायते किञ्चिन्न बीजेने विना फलम् ।
बीजाद्बीजं प्रभवति नाबीजं विद्यते फलम् ॥ १३.९.७ ॥
બીજ વિના કંઈ ઉત્પન્ન થતું નથી, અને બીજ વિના ફળ પણ નથી. બીજમાંથી જ બીજ ઉદ્ભવે છે; બીજ વિના ફળ જોવા મળતું નથી.
13.9.8
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य वापकः ।
सुकृते दुष्कृते वाऽपि तादृशं लभते फलम् ॥ १३.९.८ ॥
વાવનાર ખેતરમાં જેવું બીજ વાવે છે, તેવું જ ફળ મેળવે છે — ભલે તે સારું કર્મ હોય કે ખરાબ કર્મ.
13.9.9
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् ।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ १३.९.९ ॥
બીજ વિના ખેતરમાં વાવેલું જેમ નિષ્ફળ થાય છે, તેમ પુરુષાર્થ વિના દૈવ સિદ્ધ થતું નથી.
13.9.10
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम् ।
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृद्ध्यते ॥ १३.९.१० ॥
પુરુષાર્થ ખેતર છે અને દૈવ બીજ કહેવાયું છે. ખેતર અને બીજના સંયોગથી જ પાક સમૃદ્ધ થાય છે.
13.9.11
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः ।
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३.९.११ ॥
કર્તા પોતે જ પોતાના કર્મનું ફળ ભોગવે છે. જગતમાં આ પ્રત્યક્ષ જોવા મળે છે — કરેલા કર્મનું પણ અને ન કરેલા કર્મનું પણ.
13.9.12
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित् ॥ १३.९.१२ ॥
શુભ કર્મથી સુખ અને પાપ કર્મથી દુઃખ મળે છે. કરેલું કર્મ સર્વત્ર ફળ આપે છે; ન કરેલા કર્મનું ફળ ક્યારેય ભોગવાતું નથી.
13.9.13
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यवीक्षितः ।
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम् ॥ १३.९.१३ ॥
કર્મ કરનાર સર્વત્ર પ્રતિષ્ઠા પામે છે, ભાગ્ય તેના પર દૃષ્ટિ કરે છે. જે કર્મ નથી કરતો તે પતિત થઈ ઘા પર ખારું પાણી છાંટ્યું હોય એવું દુઃખ પામે છે.
13.9.14
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च ।
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना ॥ १३.९.१४ ॥
તપથી રૂપ, સૌભાગ્ય અને વિવિધ રત્નો પણ મળે છે. બધું કર્મથી જ મળે છે, જેણે પોતે કર્મ નથી કર્યું તેને દૈવથી નહીં.
13.9.15
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता ।
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते ॥ १३.९.१५ ॥
એ જ રીતે સ્વર્ગ, ભોગ અને બુદ્ધિમાનોને ઇષ્ટ એવી સ્થિર નિષ્ઠા - એ સર્વ પુરુષાર્થથી, કરેલા કર્મથી અહીં જ પ્રાપ્ત થાય છે.
13.9.16
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः ।
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः ॥ १३.९.१६ ॥
જ્યોતિષ્કો, ત્રિદશ દેવો, નાગો, યક્ષો, ચંદ્ર, સૂર્ય અને વાયુઓ - એ સૌ પુરુષાર્થથી મનુષ્યત્વમાંથી દેવત્વ પામ્યા છે.
13.9.17
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् ।
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ॥ १३.९.१७ ॥
ધન હો, મિત્રવર્ગ હો, કુલીન ઐશ્વર્ય હો, કે શ્રી પણ - જેમણે કર્મ નથી કર્યું તેમના માટે તેનો ભોગ દુર્લભ છે.
13.9.18
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु ।
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम् ॥ १३.९.१८ ॥
બ્રાહ્મણ શૌચથી, ક્ષત્રિય પરાક્રમથી, વૈશ્ય પુરુષાર્થથી, અને શૂદ્ર સેવાથી શ્રી પ્રાપ્ત કરે છે.
13.9.19
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् ।
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ॥ १३.९.१९ ॥
જે દાતા નથી, ક્લીબ, નિષ્ક્રિય, કર્મશીલ નથી, શૂર નથી અને તપસ્વી નથી, તેની પાસે ધન જતું નથી.
13.9.20
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः ।
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ॥ १३.९.२० ॥
જેમણે ત્રણ લોક, દૈત્યો અને બધા દેવોને સર્જ્યા, તે જ આ ભગવાન વિષ્ણુ સમુદ્રમાં તપ કરે છે.
13.9.21
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् ।
लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेद्यदि ॥ १३.९.२१ ॥
પોતાના કર્મનું ફળ ન હોય તો બધું નિષ્ફળ થઈ જશે. લોકો દૈવ જોઈને ઉદાસીન થાય તો…
13.9.22
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते ।
वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना ॥ १३.९.२२ ॥
માનવ કર્મ કર્યા વિના જે દૈવને અનુસરે છે, તે નપુંસક પતિ મેળવનાર સ્ત્રીની જેમ વ્યર્થ શ્રમ કરે છે.
13.9.23
न तथा मानुषे लोके फलमस्ति शुभाशुभे ।
यथा त्रिदशलोके हि फलमल्पेन जायते ॥ १३.९.२३ ॥
માનવલોકમાં શુભ-અશુભ કર્મોનું ફળ ત્રિદશલોક જેવું નથી; ત્યાં થોડા પ્રયત્નથી જ ફળ મળે છે.
13.9.24
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते ।
न दैवमकृते किञ्चित्कस्यचिद्दातुमर्हति ॥ १३.९.२४ ॥
પરંતુ પુરુષાર્થ કર્યો હોય ત્યારે જ દૈવ પણ અનુસરે છે. પુરુષાર્થ ન કર્યો હોય તો દૈવ કોઈને કંઈ પણ આપી શકતું નથી.
13.9.25
यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि ।
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यतः ॥ १३.९.२५ ॥
દેવોમાં પણ સ્થાનો અનિત્ય દેખાય છે. કર્મ વિના દૈવ કેવી રીતે સ્થિર રહેશે, અને તેને સ્થાપનાર કેવી રીતે સ્થાપશે?
13.9.26
न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित् ।
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया ॥ १३.९.२६ ॥
આ લોકમાં દેવો કોઈના કાર્યમાં પ્રવેશતા નથી; પોતાના પરાભવની શંકાથી તેઓ કોઈને ઉગ્ર આસક્તિમાં નાખે છે.
13.9.27
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः ।
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते ॥ १३.९.२७ ॥
ઋષિઓ અને દેવો વચ્ચે સદા વિરોધ રહે છે. કોની વાણીથી અદૈવ થાય, જેમાંથી દૈવ પ્રવર્તે છે?
13.9.28
कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते ।
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यते परमं सुखम् ॥ १३.९.२८ ॥
જેમાંથી દૈવ પ્રવર્તે છે તેની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે? આ રીતે ત્રિદશ લોકમાં પણ પરમ સુખ મળે છે.
13.9.29
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३.९.२९ ॥
આત્મા જ આત્માનો બંધુ છે; આત્મા જ આત્માનો શત્રુ છે. આત્મા જ આત્માનો સાક્ષી છે, કરેલાનો અને નહીં કરેલાનો પણ.
13.9.30
कृतं च विकृतं किञ्चित्सिद्ध्यते गुरुकर्मणा ।
सुकृतं दुष्कृतं कर्म अकृतार्थं प्रपद्यते ॥ १३.९.३० ॥
કરેલું અને વિકૃત થયેલું કંઈક ભારે કર્મથી સિદ્ધ થાય છે. સુકૃત અને દુષ્કૃત કર્મો ઉદ્દેશ સિદ્ધ ન થયો હોવા છતાં ફળ પામે છે.
13.9.31
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते ।
पुण्यहीनं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति ॥ १३.९.३१ ॥
દેવોનો આશ્રય પુણ્ય છે; સર્વ કંઈ પુણ્યથી પ્રાપ્ત થાય છે. પુણ્યહીન મનુષ્યને પામીને દૈવ શું કરશે?
13.9.32
पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ ।
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः ॥ १३.९.३२ ॥
પૂર્વે યયાતિ સ્વર્ગમાંથી પડીને ભૂમિ પર પડ્યો; પુણ્યકર્મી દૌહિત્રોએ તેને ફરી સ્વર્ગમાં સ્થાપ્યો.
13.9.33
पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा ।
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः ॥ १३.९.३३ ॥
પૂર્વે રાજર્ષિ પુરૂરવા 'ઐલ' નામે વિખ્યાત છે એમ બ્રાહ્મણોએ કહ્યું; તે મહીપતિ સ્વર્ગ પામ્યો.
13.9.34
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः ।
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः ॥ १३.९.३४ ॥
અશ્વમેધ વગેરે યજ્ઞોથી સન્માનિત કોસલાધિપ સૌદાસ મહર્ષિના શાપથી નરભક્ષક બન્યો.
13.9.35
अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ ।
न गच्छतः स्वर्गलोकं वेददृष्टेन कर्मणा ॥ १३.९.३५ ॥
અશ્વત્થામા અને રામ — બંને મુનિપુત્રો અને ધનુર્ધરો — વેદમાં દર્શાવેલા કર્મથી સ્વર્ગલોકે જતા નથી.
13.9.36
वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः ।
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः ॥ १३.९.३६ ॥
સો યજ્ઞો કરીને વસુ બીજા ઇન્દ્ર જેવો થયો; પરંતુ એક જ અસત્ય વચનથી તે રસાતલના તળિયે ગયો.
13.9.37
बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः ।
विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृपः ॥ १३.९.३७ ॥
વિરોચનનો પુત્ર બલિ દેવોએ ધર્મપાશથી બાંધ્યો; વિષ્ણુના પુરુષકારથી તે પાતાળવાસી થયો.
13.9.38
शक्रस्याथ रथोपस्थे विष्ठितो जनमेजयः ।
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः ॥ १३.९.३८ ॥
ઇન્દ્રના રથાસન પર બેઠેલા જનમેજયે બ્રાહ્મણ-સ્ત્રીઓનો વધ કર્યો, છતાં દૈવે તેને કેમ રોક્યો નહિ?
13.9.39
अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च ।
वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन न वारितः ॥ १३.९.३९ ॥
અજ્ઞાનથી બ્રાહ્મણને મારીને, બાળવધથી પણ સ્પર્શાયેલા વિપ્રર્ષિ વૈશંપાયનને દૈવે કેમ રોક્યો નહિ?
13.9.40
गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे ।
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः ॥ १३.९.४० ॥
મહાયજ્ઞમાં બ્રાહ્મણોને ગોદાનના નામે જૂઠું બોલવાથી પૂર્વે રાજર્ષિ નૃગ કાચીંડાની અવસ્થા પામ્યો.
13.9.41
धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः ।
प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे ॥ १३.९.४१ ॥
રાજર્ષિ ધુંધુમાર સત્રોમાં જ વૃદ્ધાવસ્થા પામ્યો; પ્રીતિદાન છોડીને તે ગિરિવ્રજમાં સૂઈ ગયો.
13.9.42
पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः ।
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात् ॥ १३.९.४२ ॥
પાંડવોનું રાજ્ય મહાબલી ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોએ હરી લીધું; ફરી તે દૈવથી નહિ, બાહુબળના આશ્રયથી પાછું મેળવાયું.
13.9.43
तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः ।
किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा ॥ १३.९.४३ ॥
તપ અને નિયમથી યુક્ત, કઠોર વ્રત પાળનારા મુનિઓ કર્મથી નહીં, પણ દૈવબળથી શાપ કેમ છોડે છે?
13.9.44
पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम् ॥ १३.९.४४ ॥
જગતમાં અતિ દુર્લભ બધું મેળવીને પણ જે પાપ કરે છે, લોભ અને મોહમાં ફસાયેલા માણસને દૈવ બચાવતું નથી.
13.9.45
यथाऽऽग्निः पवनोद्भूतः सुसूक्ष्मोऽपि महान्भवेत् ।
तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते ॥ १३.९.४५ ॥
પવનથી ભડકેલી આગ અતિ સૂક્ષ્મ હોવા છતાં મોટી થાય છે; તેમ કર્મથી યુક્ત દૈવ સારી રીતે વધે છે.
13.9.46
यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति ।
तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति ॥ १३.९.४६ ॥
તેલ ખૂટતાં દીવો જેમ ઝાંખો થઈ જાય છે, તેમ કર્મના ક્ષયથી દૈવ ઝાંખું થાય છે.
13.9.47
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्त्रियो वा ।
पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम्।
सुविहितमपि चार्थं दैवते रक्ष्यमाणं ।
पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः ॥ १३.९.४७ ॥
અહીં માણસ વિપુલ ધનરાશિ કે સ્ત્રીસુખ મેળવે તોપણ કર્મહીન હોય તો તેનો ઉપભોગ કરવા સમર્થ નથી. સારી રીતે ગોઠવેલું અને દૈવથી રક્ષિત ધન, સદા ઉદ્યમી મહાત્મા માણસ અહીં મેળવે છે.
13.9.48
व्ययगुमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते ।
भवती मनुजलोकाद्दैवलोको विशिष्टः।
बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि ।
पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम् ॥ १३.९.४८ ॥
ધનના ઢગલાવાળા સજ્જનો પણ કર્મ દ્વારા જ આશ્રય લે છે. મનુષ્યલોકથી દેવલોક શ્રેષ્ઠ થાય છે. અતિ સમૃદ્ધિથી મનુષ્યોનાં ઘરો પિતૃવનનાં ભવનો જેવાં દેખાય છે, અમરોનાં પણ.
13.9.49
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं ।
व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वम्।
गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवं ।
नयति पुरुषकारः सञ्चितस्तत्रतत्र ॥ १३.९.४९ ॥
જીવલોકમાં વિકર્મ ફળ આપતું નથી, દૈવ પણ ખોટો માર્ગ દૂર કરતું નથી; દૈવમાં પ્રભુત્વ નથી. ભારની જેમ કરેલું ઉત્તમ કર્મ દૈવ સાથે જાય છે; સંચિત પુરુષાકાર તેને અહીં-ત્યાં લઈ જાય છે.
13.9.50
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम ।
फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः ॥ १३.९.५० ॥
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ બધું મેં તમને કહ્યું છે—પુરુષાકારનું ફળ હંમેશાં યથાર્થપણે જોઈને.
13.9.51
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन केनचित् ।
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात् ॥ १३.९.५१ ॥
દૈવ સામે કોઈએ આરંભેલા ઉદ્યમથી અને વિધિ અનુસાર કર્મથી જ માણસ સ્વર્ગમાર્ગ પામે.