มหาภารตะ · อัธยายะ 13.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.9.1
पितामह महाप्राज्ञ सर्वसास्त्रविशारद ।
दैवे पुरुषकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ॥ १३.९.१ ॥
ปิตามหะ ผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ ผู้เชี่ยวชาญในศาสตร์ทั้งปวง ระหว่างโชคชะตากับความพยายามของมนุษย์ อย่างไหนจะประเสริฐยิ่งกว่ากัน
13.9.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर ॥ १३.९.२ ॥
ยุธิษฐิระ แม้ในเรื่องนี้ก็มีการกล่าวถึงตำนานโบราณนี้ คือบทสนทนาระหว่างวสิษฐะกับพระพรหม
13.9.3
दैवमानुषयोः किंस्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत ।
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत ॥ १३.९.३ ॥
ในกาลก่อน พระวสิษฐะผู้ทรงอานุภาพได้ทูลถามปิตามหะว่า ในสองอย่างคือโชคชะตาและการกระทำของมนุษย์ อย่างไหนประเสริฐกว่า
13.9.4
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः ।
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम् ॥ १३.९.४ ॥
ครั้งนั้น ข้าแต่พระราชา ปิตามหะผู้เป็นเทพเหนือเทพ ผู้บังเกิดจากดอกบัว ได้ตรัสถ้อยคำอันไพเราะ เต็มไปด้วยความหมาย และประดับด้วยเหตุผล
13.9.5
बीजतो ह्यङ्कुरोत्पत्तिरङ्कुरात्पर्णसम्भवः ।
पर्णान्नालाः प्रसूयन्ते नालात्स्कन्धः प्रवर्तते ॥ १३.९.५ ॥
จากเมล็ดพันธุ์ย่อมเกิดต้นอ่อน จากต้นอ่อนย่อมเกิดใบ จากใบย่อมเกิดก้าน และจากก้านลำต้นย่อมเจริญขึ้น
13.9.6
स्कन्धात्प्रवर्तते पुष्पं पुष्पात्संवर्धते फलम् ।
फलान्निर्वर्तते बीजं बीजात्स्यात्सम्भवः पुनः ॥ १३.९.६ ॥
จากลำต้นย่อมผลิดอก จากดอกผลย่อมเติบโต จากผลย่อมเกิดเมล็ด และจากเมล็ดย่อมเกิดขึ้นอีกครั้ง
13.9.7
नाबीजं जायते किञ्चिन्न बीजेने विना फलम् ।
बीजाद्बीजं प्रभवति नाबीजं विद्यते फलम् ॥ १३.९.७ ॥
ไม่มีสิ่งใดเกิดขึ้นโดยปราศจากเมล็ด และหากไม่มีเมล็ดก็ไม่มีผล เมล็ดย่อมเกิดจากเมล็ดเท่านั้น ไม่มีผลใดปรากฏโดยปราศจากเมล็ด
13.9.8
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य वापकः ।
सुकृते दुष्कृते वाऽपि तादृशं लभते फलम् ॥ १३.९.८ ॥
ผู้หว่านย่อมหว่านเมล็ดชนิดใด ลงในไร่นาที่ตนเลือก ก็ย่อมได้ผลชนิดนั้น ไม่ว่าจะจากการกระทำที่ดีหรือการกระทำที่ชั่ว
13.9.9
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् ।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ १३.९.९ ॥
เช่นเดียวกับที่ไร่นาที่หว่านโดยไม่มีเมล็ดย่อมไม่ให้ผล ฉันใด โชคชะตาก็ย่อมไม่สำเร็จโดยปราศจากความพยายามของมนุษย์ ฉันนั้น
13.9.10
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम् ।
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृद्ध्यते ॥ १३.९.१० ॥
ความพยายามของมนุษย์ถูกกล่าวว่าเป็นไร่นา ส่วนโชคชะตาเป็นเมล็ดพันธุ์ เมื่อไร่นาและเมล็ดพันธุ์มาประสานกัน พืชผลจึงงอกงามขึ้น
13.9.11
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः ।
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३.९.११ ॥
ผู้กระทำย่อมได้รับผลแห่งการกระทำของตนเอง ซึ่งเห็นได้ชัดในโลก ทั้งสิ่งที่ได้ทำแล้วและสิ่งที่ยังมิได้ทำ
13.9.12
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित् ॥ १३.९.१२ ॥
ความสุขมาจากการกระทำที่ดี ความทุกข์มาจากการกระทำที่ชั่ว สิ่งที่ได้ทำแล้วย่อมให้ผลในทุกที่ ส่วนสิ่งที่มิได้ทำนั้นไม่เคยถูกรับผลเลย
13.9.13
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यवीक्षितः ।
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम् ॥ १३.९.१३ ॥
ผู้กระทำย่อมได้รับเกียรติในทุกที่ และโชคชะตาย่อมมองดูเขา ส่วนผู้ไม่กระทำย่อมตกต่ำ เปรียบเหมือนการเทน้ำเกลือลงบนแผล
13.9.14
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च ।
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना ॥ १३.९.१४ ॥
ด้วยการบำเพ็ญตบะ ย่อมได้ความงามและโชคลาภ รวมทั้งอัญมณีหลายชนิด ทุกสิ่งได้มาด้วยการกระทำ มิใช่ด้วยโชคชะตาสำหรับผู้ที่มิได้ลงมือทำ
13.9.15
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता ।
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते ॥ १३.९.१५ ॥
เช่นเดียวกัน สวรรค์ ความสุขสบาย และจุดหมายอันปรารถนาของผู้มีปัญญา ล้วนบรรลุได้ที่นี่ด้วยความพยายามของมนุษย์และการกระทำที่ได้ทำไว้
13.9.16
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः ।
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः ॥ १३.९.१६ ॥
ดวงดาวทั้งหลาย เทพสามสิบองค์ นาค ยักษ์ ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ และลม ทั้งหมดนี้ได้ผ่านจากสภาพมนุษย์สู่ความเป็นเทพ ด้วยความพยายามของมนุษย์
13.9.17
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् ।
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ॥ १३.९.१७ ॥
ทรัพย์สมบัติ หมู่มิตร อำนาจปกครองที่มาพร้อมกับตระกูลอันสูงส่ง หรือแม้แต่โชคลาภ ก็เป็นของที่ยากจะได้เสวยสำหรับผู้ที่มิได้กระทำ
13.9.18
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु ।
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम् ॥ १३.९.१८ ॥
พราหมณ์ย่อมได้ความเจริญรุ่งเรืองด้วยความบริสุทธิ์ กษัตริย์ด้วยความกล้าหาญ แพศย์ด้วยความพยายามของมนุษย์ ศูทรด้วยการรับใช้
13.9.19
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् ।
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ॥ १३.९.१९ ॥
ทรัพย์สมบัติย่อมไม่มาหาผู้ที่ไม่รู้จักให้ ไม่มาหาคนขี้ขลาดหรือผู้ไม่กระทำการ ไม่มาหาผู้ไม่มีนิสัยลงมือทำ ไม่มาหาคนไม่กล้าหาญ และไม่มาหาผู้ไม่บำเพ็ญตบะ
13.9.20
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः ।
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ॥ १३.९.२० ॥
พระวิษณุผู้ทรงพระภาคนั้น ผู้ซึ่งโลกทั้งสามถูกสร้างขึ้นโดยพระองค์ พร้อมทั้งไดตยะและเทพทั้งปวง ยังทรงบำเพ็ญตบะอยู่ในมหาสมุทร
13.9.21
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् ।
लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेद्यदि ॥ १३.९.२१ ॥
หากการกระทำของตนไม่ให้ผล ทุกสิ่งก็จะไร้ผลไปทั้งหมด หากผู้คนมองแต่โชคชะตาแล้วเฉยเมยไม่ทำอะไร
13.9.22
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते ।
वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना ॥ १३.९.२२ ॥
ผู้ที่ไม่ทำการงานของมนุษย์ แต่ยอมตามโชคชะตา ย่อมเหน็ดเหนื่อยไปเปล่า เหมือนหญิงที่ได้สามีเป็นคนไร้สมรรถภาพ
13.9.23
न तथा मानुषे लोके फलमस्ति शुभाशुभे ।
यथा त्रिदशलोके हि फलमल्पेन जायते ॥ १३.९.२३ ॥
ในโลกของมนุษย์ ผลของการกระทำดีและชั่วไม่เป็นเหมือนในโลกของเทพทั้งสามสิบ ซึ่งผลเกิดขึ้นได้ด้วยความพยายามเพียงเล็กน้อย
13.9.24
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते ।
न दैवमकृते किञ्चित्कस्यचिद्दातुमर्हति ॥ १३.९.२४ ॥
แต่เมื่อมีการใช้ความเพียรของมนุษย์ โชคชะตาก็ตามมาด้วย เมื่อไม่มีความเพียร โชคชะตาจะให้สิ่งใดแก่ผู้ใดไม่ได้เลย
13.9.25
यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि ।
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यतः ॥ १३.९.२५ ॥
เช่นเดียวกับที่ตำแหน่งของเทพทั้งหลายก็เห็นได้ว่าไม่เที่ยงแท้ โชคชะตาจะตั้งอยู่ได้อย่างไรโดยปราศจากการกระทำ และผู้ที่จะสถาปนามันจะสถาปนาได้อย่างไร
13.9.26
न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित् ।
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया ॥ १३.९.२६ ॥
ในโลกนี้ เทพทั้งหลายไม่เข้าไปแทรกแซงการงานของผู้ใด ด้วยความกลัวว่าจะถูกเอาชนะ พวกท่านจึงทำให้มนุษย์ยึดติดอย่างรุนแรง
13.9.27
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः ।
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते ॥ १३.९.२७ ॥
ระหว่างฤๅษีกับเทพทั้งหลายมีความขัดแย้งอยู่เสมอ โดยถ้อยคำของผู้ใดเล่าที่จะทำให้ไม่มีโชคชะตา อันเป็นที่มาของโชคชะตาที่ดำเนินอยู่
13.9.28
कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते ।
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यते परमं सुखम् ॥ १३.९.२८ ॥
การเกิดขึ้นของสิ่งนั้นเป็นอย่างไร ที่โชคชะตาดำเนินมาจากมัน ดังนั้น แม้ในโลกของเทพทั้งสามสิบ ความสุขอันสูงสุดก็ยังบรรลุได้
13.9.29
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३.९.२९ ॥
อาตมันนั้นเท่านั้นเป็นมิตรของตน อาตมันนั้นเท่านั้นเป็นศัตรูของตน อาตมันนั้นเท่านั้นเป็นพยานของตน ทั้งในสิ่งที่ได้ทำและสิ่งที่ยังไม่ได้ทำ
13.9.30
कृतं च विकृतं किञ्चित्सिद्ध्यते गुरुकर्मणा ।
सुकृतं दुष्कृतं कर्म अकृतार्थं प्रपद्यते ॥ १३.९.३० ॥
สิ่งที่ทำหรือทำให้เสียหายบางอย่างย่อมสำเร็จได้ด้วยการกระทำอันหนักแน่น การกระทำที่ดีและที่ชั่วย่อมบรรลุผลของมันแม้เมื่อจุดประสงค์ยังไม่สำเร็จ
13.9.31
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते ।
पुण्यहीनं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति ॥ १३.९.३१ ॥
ที่พึ่งของเทพทั้งหลายคือบุญ ทุกสิ่งย่อมได้มาด้วยบุญ เมื่อโชคชะตาพบกับมนุษย์ผู้ไร้บุญ โชคชะตาจะทำอะไรได้
13.9.32
पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ ।
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः ॥ १३.९.३२ ॥
ในอดีต พระยยาติผู้ตกต่ำ ถูกขับไล่และร่วงลงสู่แผ่นดิน แต่หลานชายของพระองค์ซึ่งได้กระทำกรรมดี ได้ยกพระองค์ขึ้นสู่สวรรค์อีกครั้ง
13.9.33
पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा ।
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः ॥ १३.९.३३ ॥
ในอดีต ราชฤๅษีปุรูรวัส ซึ่งพวกทวิชาประกาศให้เป็นที่รู้จักในนามไอละ ได้บรรลุสวรรค์ ผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดินนั้น
13.9.34
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः ।
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः ॥ १३.९.३४ ॥
พระเจ้าเสาทาสแห่งโกศล ผู้ได้รับการยกย่องด้วยพิธียัญอัศวเมธและพิธีอื่น ๆ ได้กลายเป็นยักษ์กินคน เพราะคำสาปของมหาฤๅษี
13.9.35
अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ ।
न गच्छतः स्वर्गलोकं वेददृष्टेन कर्मणा ॥ १३.९.३५ ॥
อัศวัตถามัน และพระราม ซึ่งเป็นบุตรของฤๅษีและเป็นนักธนู ไม่ได้ไปยังโลกสวรรค์ด้วยการกระทำที่เห็นได้ในพระเวท
13.9.36
वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः ।
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः ॥ १३.९.३६ ॥
พระวสุ หลังจากบูชายัญนับร้อยครั้งและกลายเป็นดุจวาสวะ (พระอินทร์) องค์ที่สอง ได้ตกลงสู่ก้นบึ้งรสาตล เพราะการกล่าวเท็จเพียงครั้งเดียว
13.9.37
बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः ।
विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृपः ॥ १३.९.३७ ॥
พระพลิ บุตรของวิโรจนะ ถูกเทพทั้งหลายผูกด้วยบ่วงแห่งธรรม ด้วยความพยายามของพระวิษณุ พระองค์จึงต้องไปอยู่ในบาดาล ในสภาพที่น่าสงสาร
13.9.38
शक्रस्याथ रथोपस्थे विष्ठितो जनमेजयः ।
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः ॥ १३.९.३८ ॥
พระชนเมชัย ประทับอยู่บนที่นั่งของรถศึกของพระอินทร์ ที่ได้สังหารสตรีพราหมณ์ แล้วเหตุใดโชคชะตาจึงมิได้ยับยั้งไว้
13.9.39
अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च ।
वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन न वारितः ॥ १३.९.३९ ॥
ไวศัมปายนะ ผู้เป็นพราหมณ์ฤๅษี ได้สังหารพราหมณ์โดยความไม่รู้ และถูกมลทินจากการฆ่าเด็ก เหตุใดโชคชะตาจึงมิได้ยับยั้งไว้
13.9.40
गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे ।
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः ॥ १३.९.४० ॥
ในมหายัญครั้งใหญ่ ด้วยการถวายโคแก่พราหมณ์โดยไม่สัตย์จริง ในอดีต ราชฤๅษีนฤคได้ไปสู่สภาพของกิ้งก่า
13.9.41
धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः ।
प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे ॥ १३.९.४१ ॥
พระราชฤๅษีธุนธุมาระก็แก่ชราไปที่พิธียัญญสัตร์ทั้งหลาย ละทิ้งของกำนัลแห่งความสุขเสียแล้ว บรรทมอยู่ที่คีริวราชะ
13.9.42
पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः ।
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात् ॥ १३.९.४२ ॥
แว่นแคว้นของปาณฑพถูกโอรสของธฤตราษฎร์ผู้มีกำลังมากยึดไป และได้คืนมาอีกก็มิใช่ด้วยโชคชะตา หากด้วยการพึ่งพาพลังแขน
13.9.43
तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः ।
किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा ॥ १३.९.४३ ॥
เหตุใดเหล่าฤๅษีผู้ประกอบด้วยตบะและวินัย มั่นคงในวัตรปฏิบัติ จึงปล่อยคำสาปด้วยพลังแห่งโชคชะตา มิใช่ด้วยการกระทำ
13.9.44
पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम् ॥ १३.९.४४ ॥
ผู้ใดได้ทุกสิ่งที่หายากยิ่งในโลกแล้ว แต่ประพฤติบาป ถูกความโลภและความหลงครอบงำ โชคชะตาย่อมไม่คุ้มครองคนเช่นนั้น
13.9.45
यथाऽऽग्निः पवनोद्भूतः सुसूक्ष्मोऽपि महान्भवेत् ।
तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते ॥ १३.९.४५ ॥
เหมือนไฟที่ลมพัดให้ลุกขึ้น แม้เล็กยิ่งก็อาจกลายเป็นใหญ่ได้ ฉันใด โชคชะตาที่ประกอบด้วยการกระทำย่อมเจริญงอกงามดีฉันนั้น
13.9.46
यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति ।
तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति ॥ १३.९.४६ ॥
เหมือนประทีปที่ดับแสงลงเมื่อน้ำมันหมด ฉันใด โชคชะตาก็ริบหรี่ลงเมื่อการกระทำสิ้นไป ฉันนั้น
13.9.47
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्त्रियो वा ।
पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम्।
सुविहितमपि चार्थं दैवते रक्ष्यमाणं ।
पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः ॥ १३.९.४७ ॥
ในโลกนี้ แม้ได้กองทรัพย์มหาศาลหรือความสุขจากสตรี แต่ถ้าบุรุษขาดการกระทำ ก็ไม่อาจเสวยสิ่งเหล่านั้นได้ ส่วนทรัพย์ที่จัดการไว้อย่างดีและถูกโชคชะตาคุ้มครอง บุรุษผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่และเพียรอยู่เสมอย่อมได้รับในโลกนี้
13.9.48
व्ययगुमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते ।
भवती मनुजलोकाद्दैवलोको विशिष्टः।
बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि ।
पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम् ॥ १३.९.४८ ॥
แม้ผู้ดีที่มีทรัพย์กองพะเนิน ก็ยังพึ่งพาการกระทำ โลกของเทวดาย่อมประเสริฐกว่าโลกของมนุษย์ ด้วยความมั่งคั่งอันเหลือล้น เรือนของมนุษย์ปรากฏดุจป่าที่อยู่ของบรรพบุรุษ และเช่นเดียวกันกับเรือนของอมร
13.9.49
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं ।
व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वम्।
गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवं ।
नयति पुरुषकारः सञ्चितस्तत्रतत्र ॥ १३.९.४९ ॥
ในโลกของสิ่งมีชีวิต การกระทำที่ผิดย่อมไม่ออกผล และโชคชะตาก็มิได้ขจัดทางที่หลงผิด โชคชะตาไม่มีอำนาจปกครอง การกระทำอันประเสริฐที่ทำแล้วย่อมไปพร้อมกับโชคชะตาเหมือนภาระอันหนัก ความเพียรของมนุษย์ที่สั่งสมไว้ย่อมนำไปสู่ที่นั้นที่นี้
13.9.50
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम ।
फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः ॥ १३.९.५० ॥
ข้าแต่ฤๅษีผู้ประเสริฐ ข้าได้กล่าวสิ่งทั้งหมดนี้แก่ท่านแล้ว เพราะข้าได้เห็นผลของความเพียรของมนุษย์อย่างแท้จริงมาโดยตลอด
13.9.51
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन केनचित् ।
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात् ॥ १३.९.५१ ॥
ด้วยความพยายามที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งเริ่มขึ้นเพื่อต่อสู้กับโชคชะตา และด้วยการกระทำที่ทำตามวิธีการ บุคคลพึงบรรลุทางสู่สวรรค์