महाभारत · अध्याय 13.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.9.1
पितामह महाप्राज्ञ सर्वसास्त्रविशारद ।
दैवे पुरुषकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ॥ १३.९.१ ॥
हे पितामह, महाप्राज्ञ, सर्वशास्त्रविशारद, दैव आणि पुरुषकार यांपैकी कोणते अधिक श्रेष्ठ असेल?
13.9.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर ॥ १३.९.२ ॥
हे युधिष्ठिरा, याबाबत लोक वसिष्ठ आणि ब्रह्मा यांच्यातील हा प्राचीन संवाद सांगतात.
13.9.3
दैवमानुषयोः किंस्वित्कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत ।
पुरा वसिष्ठो भगवान्पितामहमपृच्छत ॥ १३.९.३ ॥
दैव आणि मानुष कर्मांपैकी कोणते श्रेष्ठ, हे विचारण्यासाठी पूर्वी भगवान वसिष्ठांनी पितामहांना प्रश्न केला.
13.9.4
ततः पद्मोद्भवो राजन्देवदेवः पितामहः ।
उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम् ॥ १३.९.४ ॥
राजा, तेव्हा कमळातून जन्मलेले देवदेव पितामह अर्थपूर्ण आणि हेतूंनी सुशोभित मधुर वाक्य बोलले.
13.9.5
बीजतो ह्यङ्कुरोत्पत्तिरङ्कुरात्पर्णसम्भवः ।
पर्णान्नालाः प्रसूयन्ते नालात्स्कन्धः प्रवर्तते ॥ १३.९.५ ॥
बीजापासूनच अंकुर उत्पन्न होतो; अंकुरापासून पान येते; पानांपासून देठ निर्माण होतात; देठापासून खोड पुढे येते.
13.9.6
स्कन्धात्प्रवर्तते पुष्पं पुष्पात्संवर्धते फलम् ।
फलान्निर्वर्तते बीजं बीजात्स्यात्सम्भवः पुनः ॥ १३.९.६ ॥
खोडातून फूल येते; फुलापासून फळ वाढते; फळापासून बीज निर्माण होते; बीजापासून पुन्हा उत्पत्ती होते.
13.9.7
नाबीजं जायते किञ्चिन्न बीजेने विना फलम् ।
बीजाद्बीजं प्रभवति नाबीजं विद्यते फलम् ॥ १३.९.७ ॥
बीजाशिवाय काहीही जन्माला येत नाही, आणि बीजाशिवाय फळही नाही. बीजापासूनच बीज निर्माण होते; बीजाशिवाय फळ आढळत नाही.
13.9.8
यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य वापकः ।
सुकृते दुष्कृते वाऽपि तादृशं लभते फलम् ॥ १३.९.८ ॥
पेरणारा शेतात जसे बीज पेरतो, तसेच फळ मिळवतो — ते चांगल्या कृत्याचे असो वा वाईट कृत्याचे.
13.9.9
यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम् ।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ १३.९.९ ॥
बीजाशिवाय शेतात पेरलेले जसे निष्फळ ठरते, तसेच पुरुषार्थाशिवाय दैव सिद्ध होत नाही.
13.9.10
क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम् ।
क्षेत्रबीजसमायोगात्ततः सस्यं समृद्ध्यते ॥ १३.९.१० ॥
पुरुषार्थ हे शेत आणि दैव हे बीज असे सांगितले आहे. शेत आणि बीज यांच्या संयोगानेच पीक समृद्ध होते.
13.9.11
कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः ।
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३.९.११ ॥
कर्ता स्वतः आपल्या कर्माचे फळ भोगतो. जगात हे प्रत्यक्ष दिसते — केलेल्या कर्माचेही आणि न केलेल्या कर्माचेही.
13.9.12
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित् ॥ १३.९.१२ ॥
शुभ कर्माने सुख आणि पाप कर्माने दुःख मिळते. केलेले कर्म सर्वत्र फळ देते; न केलेल्या कर्माचे फळ कधीही भोगले जात नाही.
13.9.13
कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यवीक्षितः ।
अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम् ॥ १३.९.१३ ॥
कर्म करणारा सर्वत्र प्रतिष्ठा मिळवतो, भाग्य त्याच्याकडे पाहते. जो कर्म करत नाही तो पतित होतो, जणू जखमेवर खारे पाणी शिंपडले जाते.
13.9.14
तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च ।
प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवादकृतात्मना ॥ १३.९.१४ ॥
तपाने रूप, सौभाग्य आणि विविध रत्नेही मिळतात. सर्व काही कर्मानेच मिळते, ज्याने स्वतः कर्म केले नाही त्याला दैवाने नव्हे.
13.9.15
तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता ।
सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते ॥ १३.९.१५ ॥
त्याचप्रमाणे स्वर्ग, भोग आणि विद्वानांना इष्ट असलेली स्थिर निष्ठा - हे सर्व पुरुषार्थाने, केलेल्या कर्माने इथेच मिळते.
13.9.16
ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्रार्कमारुताः ।
सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद्देवतां गताः ॥ १३.९.१६ ॥
ज्योतिष्के, त्रिदश देव, नाग, यक्ष, चंद्र, सूर्य आणि वायू - हे सर्व पुरुषार्थाने मनुष्यत्वातून देवत्वाला पोहोचले आहेत.
13.9.17
अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् ।
श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ॥ १३.९.१७ ॥
धन असो, मित्रमंडळ असो, कुलीन ऐश्वर्य असो, किंवा श्रीही - ज्यांनी कर्म केले नाही त्यांना ते उपभोगणे दुर्लभ आहे.
13.9.18
शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु ।
वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम् ॥ १३.९.१८ ॥
ब्राह्मण शौचाने, क्षत्रिय पराक्रमाने, वैश्य पुरुषार्थाने आणि शूद्र सेवेने श्री मिळवतो.
13.9.19
नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् ।
नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ॥ १३.९.१९ ॥
जो दाता नाही, नपुंसक, निष्क्रिय, कर्मशील नाही, शूर नाही आणि तपस्वी नाही, त्याच्याकडे संपत्ती जात नाही.
13.9.20
येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः ।
स एष भगवान्विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ॥ १३.९.२० ॥
ज्याने तीन लोक, दैत्य आणि सर्व देवता निर्माण केल्या, तोच हा भगवान विष्णू समुद्रात तप करत आहे.
13.9.21
स्वं चेत्कर्मफलं न स्यात्सर्वमेवाफलं भवेत् ।
लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेद्यदि ॥ १३.९.२१ ॥
स्वतःच्या कर्माचे फळ नसेल तर सर्व काही निष्फळ होईल. लोक दैवाकडे पाहून उदासीन झाले तर…
13.9.22
अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते ।
वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना ॥ १३.९.२२ ॥
मानवी कर्म न करता जो दैवाचे अनुसरण करतो, तो नपुंसक पती मिळालेल्या स्त्रीप्रमाणे व्यर्थ कष्ट करतो.
13.9.23
न तथा मानुषे लोके फलमस्ति शुभाशुभे ।
यथा त्रिदशलोके हि फलमल्पेन जायते ॥ १३.९.२३ ॥
मानवी लोकात शुभाशुभ कर्माचे फळ त्रिदशलोकाप्रमाणे नसते; तिथे थोड्या प्रयत्नानेच फळ मिळते.
13.9.24
कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते ।
न दैवमकृते किञ्चित्कस्यचिद्दातुमर्हति ॥ १३.९.२४ ॥
परंतु पुरुषार्थ केला असता दैवही अनुसरते. पुरुषार्थ न केल्यास दैव कोणालाही काहीही देऊ शकत नाही.
13.9.25
यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि ।
कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यतः ॥ १३.९.२५ ॥
देवतांमध्येही स्थाने अनित्य दिसतात. कर्माशिवाय दैव कसे स्थिर राहील, आणि जो ते स्थापन करील तो कसे स्थापन करील?
13.9.26
न दैवतानि लोकेऽस्मिन्व्यापारं यान्ति कस्यचित् ।
व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया ॥ १३.९.२६ ॥
या जगात देवता कोणाच्याही व्यापारात जात नाहीत; आपल्या पराभवाच्या शंकेने ते कोणाला तरी उग्र आसक्तीत टाकतात.
13.9.27
ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः ।
कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते ॥ १३.९.२७ ॥
ऋषी आणि देवता यांच्यात सदैव विरोध असतो. कोणाच्या वाणीने अदैव होईल, ज्यापासून दैव प्रवर्तते?
13.9.28
कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते ।
एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यते परमं सुखम् ॥ १३.९.२८ ॥
ज्यापासून दैव प्रवर्तते त्याची उत्पत्ती कशी? याच प्रकारे त्रिदश लोकातही परम सुख प्राप्त होते.
13.9.29
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ १३.९.२९ ॥
आत्माच आत्म्याचा बंधू आहे; आत्माच आत्म्याचा शत्रू आहे. आत्माच आत्म्याचा साक्षी आहे, केलेल्या व न केलेल्या दोन्हीचा.
13.9.30
कृतं च विकृतं किञ्चित्सिद्ध्यते गुरुकर्मणा ।
सुकृतं दुष्कृतं कर्म अकृतार्थं प्रपद्यते ॥ १३.९.३० ॥
केलेले व विकृत असे काही गुरुकर्माने सिद्ध होते. सुकृत आणि दुष्कृत कर्मे अकृतार्थ असूनही फल प्राप्त करतात.
13.9.31
देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते ।
पुण्यहीनं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति ॥ १३.९.३१ ॥
देवांचा आश्रय पुण्य आहे; सर्व काही पुण्याने प्राप्त होते. पुण्यहीन माणसाला गाठल्यावर दैव काय करील?
13.9.32
पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ ।
पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः ॥ १३.९.३२ ॥
पूर्वी ययाती स्वर्गातून पडून भूमीवर कोसळला; पुण्यकर्मी दौहित्रांनी त्याला पुन्हा स्वर्गात स्थापित केले.
13.9.33
पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा ।
ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः ॥ १३.९.३३ ॥
पूर्वी राजर्षी पुरूरवा 'ऐल' नावाने प्रसिद्ध आहे असे ब्राह्मणांनी सांगितले; तो महीपती स्वर्गाला पोहोचला.
13.9.34
अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः ।
महर्षिशापात्सौदासः पुरुषादत्वमागतः ॥ १३.९.३४ ॥
अश्वमेध इत्यादी यज्ञांनी सन्मानित कोसलाधिपती सौदास महर्षींच्या शापाने नरभक्षक झाला.
13.9.35
अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ ।
न गच्छतः स्वर्गलोकं वेददृष्टेन कर्मणा ॥ १३.९.३५ ॥
अश्वत्थामा आणि राम — मुनिपुत्र आणि धनुर्धर असे दोघे — वेदात सांगितलेल्या कर्माने स्वर्गलोकाला जात नाहीत.
13.9.36
वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः ।
मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः ॥ १३.९.३६ ॥
शंभर यज्ञ करून वसू दुसऱ्या इंद्रासारखा झाला; पण एका खोट्या बोलण्याने तो रसातलाच्या तळाशी गेला.
13.9.37
बलिर्वैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः ।
विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृपः ॥ १३.९.३७ ॥
विरोचनाचा पुत्र बली देवांनी धर्मपाशाने बांधला गेला; विष्णूच्या पुरुषकाराने तो पाताळवासी झाला.
13.9.38
शक्रस्याथ रथोपस्थे विष्ठितो जनमेजयः ।
द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः ॥ १३.९.३८ ॥
इंद्राच्या रथाच्या आसनावर बसलेल्या जनमेजयाने ब्राह्मण-स्त्रियांचा वध केला, तरी दैवाने त्याला का रोखले नाही?
13.9.39
अज्ञानाद्ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च ।
वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन न वारितः ॥ १३.९.३९ ॥
अज्ञानाने ब्राह्मणाचा वध करून, बालवधानेही स्पर्श झालेल्या विप्रर्षी वैशंपायनाला दैवाने का रोखले नाही?
13.9.40
गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे ।
पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः ॥ १३.९.४० ॥
महायज्ञात ब्राह्मणांना गोदानाच्या नावाने खोटे बोलल्यामुळे पूर्वी राजर्षी नृग सरड्याची अवस्था पावला.
13.9.41
धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः ।
प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे ॥ १३.९.४१ ॥
राजर्षी धुंधुमार सत्रांतच जराग्रस्त झाला; प्रीतिदान सोडून तो गिरिव्रजात झोपला.
13.9.42
पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः ।
पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद्भुजसंश्रयात् ॥ १३.९.४२ ॥
पांडवांचे राज्य महाबली धृतराष्ट्रपुत्रांनी हरण केले; पुन्हा ते दैवाने नव्हे, तर बाहुबलाच्या आश्रयानेच परत मिळवले गेले.
13.9.43
तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः ।
किं ते दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा ॥ १३.९.४३ ॥
तप आणि नियमांनी युक्त, कठोर व्रत पाळणारे मुनी कर्माने नव्हे, तर दैवाच्या बळाने शाप का सोडतात?
13.9.44
पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम् ॥ १३.९.४४ ॥
जगात अत्यंत दुर्लभ सर्वकाही मिळवूनही जो पाप करतो, लोभ आणि मोहात अडकलेल्या माणसाचे दैव रक्षण करत नाही.
13.9.45
यथाऽऽग्निः पवनोद्भूतः सुसूक्ष्मोऽपि महान्भवेत् ।
तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते ॥ १३.९.४५ ॥
वाऱ्याने भडकलेली आग अत्यंत सूक्ष्म असली तरी मोठी होते; तसेच कर्माने युक्त दैव चांगले वाढते.
13.9.46
यथा तैलक्षयाद्दीपः प्रम्लानिमुपगच्छति ।
तथा कर्मक्षयाद्दैवं प्रम्लानिमुपगच्छति ॥ १३.९.४६ ॥
तेल संपल्याने दिवा जसा विझत जातो, तसे कर्माच्या क्षयाने दैव मंदावते.
13.9.47
विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान्त्रियो वा ।
पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तुम्।
सुविहितमपि चार्थं दैवते रक्ष्यमाणं ।
पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः ॥ १३.९.४७ ॥
येथे माणूस विपुल धनराशी किंवा स्त्रीसुख मिळवूनही कर्महीन असेल तर त्याचा उपभोग घेण्यास समर्थ नसतो. जे धन नीट संचित केलेले आहे आणि दैवाने रक्षिलेले आहे, ते नित्य उद्योगी महात्मा पुरुष येथे मिळवतो.
13.9.48
व्ययगुमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते ।
भवती मनुजलोकाद्दैवलोको विशिष्टः।
बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि ।
पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम् ॥ १३.९.४८ ॥
धनाच्या राशी असलेले सज्जनही कर्माच्याच योगे आश्रय घेतात. मनुष्यलोकापेक्षा देवलोक श्रेष्ठ ठरतो. अत्यंत समृद्धीमुळे मानवांची घरे पितृवनातील भवनांसारखी दिसतात, अमरांचीही.
13.9.49
न च फलति विकर्मा जीवलोके न दैवं ।
व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वम्।
गुरुमिव कृतमग्र्यं कर्म संयाति दैवं ।
नयति पुरुषकारः सञ्चितस्तत्रतत्र ॥ १३.९.४९ ॥
जीवलोकात विकर्म फळ देत नाही, दैवही चुकीचा मार्ग दूर करत नाही; दैवात प्रभुत्व नाही. ओझ्याप्रमाणे केलेले उत्तम कर्म दैवासोबत जाते; संचित पुरुषकार त्याला इकडे-तिकडे नेतो.
13.9.50
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम ।
फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः ॥ १३.९.५० ॥
हे मुनिश्रेष्ठा, हे सर्व मी तुला सांगितले आहे—पुरुषकाराचे फळ सदैव यथार्थपणे पाहून.
13.9.51
अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन केनचित् ।
विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात् ॥ १३.९.५१ ॥
दैवाविरुद्ध कोणीतरी आरंभलेल्या उद्योगाने आणि विधीप्रमाणे कर्माने माणसाने स्वर्गमार्ग प्राप्त करावा.