महाभारत · अध्याय 13.92
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.92.1
मुह्यामीति निशम्याद्य चिन्तयानः पुनःपुनः ।
हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम् ॥ १३.९२.१ ॥
"मी मोहित होत आहे" असे ऐकून आज वारंवार चिंतन करणाऱ्या युधिष्ठिराने त्या श्रीमंत राजसिंहांनी रिकामी झालेली ही पृथ्वी पाहिली.
13.92.2
प्राप्य राज्यानि शतशो महीं जित्वाऽपि भारत ।
कोटिशः पुरुषान्हत्वा परितप्ये पितामह ॥ १३.९२.२ ॥
हे भारता, शेकडो राज्ये मिळवून आणि पृथ्वी जिंकूनही, हे पितामहा, कोट्यवधी पुरुषांना मारून मी संतप्त होत आहे.
13.92.3
का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाऽद्य भविष्यति ।
या हीनाः पतिभिः पुत्रैर्मातुलैर्भ्रातृभिस्तथा ॥ १३.९२.३ ॥
पती, पुत्र, मामा आणि भाऊ यांच्याशिवाय उरलेल्या त्या श्रेष्ठ स्त्रियांची अवस्था आता कशी होईल?
13.92.4
वयं हि तान्कुरुन्हत्वा ज्ञातींश्च सुहृदोऽपि च ।
अवाक्शीर्षाः पतिष्यामो नरके नात्रं संशयः ॥ १३.९२.४ ॥
त्या कुरूंना, ज्ञातींना आणि सुहृदांनाही मारून आम्ही अधोमुख होऊन नरकात पडू — यात संशय नाही.
13.92.5
शरीरं योक्तुमिच्छामि तपसोग्रेण भारत ।
उपदिष्टमिहेच्छामि तत्त्वतोऽहं विशाम्पते ॥ १३.९२.५ ॥
हे भारता, कठोर तपाने शरीराला संयमित करण्याची मला इच्छा आहे; हे प्रजापते, येथे उपदेशिलेले मला तत्त्वतः जाणण्याची इच्छा आहे.
13.92.6
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा भीष्मो महामनाः ।
परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरमभाषत ॥ १३.९२.६ ॥
युधिष्ठिराचे ते वचन ऐकून महामनस्क भीष्माने बुद्धीने त्याची सूक्ष्म परीक्षा घेऊन युधिष्ठिराशी संवाद साधला.
13.92.7
रहस्यमद्भुतं चैव शृणु वक्ष्यामि भारत ।
या गतिः प्राप्यते वेन प्रेत्यभावे विशाम्पते ॥ १३.९२.७ ॥
हे भारता, मी तुला एक अद्भुत रहस्य सांगेन, ऐक. हे प्रजापते, मृत्यूनंतर कोणती गती प्राप्त होते ते.
13.92.8
तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ।
आयुःप्रकर्षो भोगाश्च लभ्यन्ते तपसा विभो ॥ १३.९२.८ ॥
तपाने स्वर्ग प्राप्त होतो, तपाने कीर्ती प्राप्त होते. हे विभो, तपाने दीर्घायुष्य आणि भोगही प्राप्त होतात.
13.92.9
ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपं सम्पत्तथैव च ।
सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते भरतर्षभ ॥ १३.९२.९ ॥
ज्ञान, विज्ञान, आरोग्य, रूप, संपत्ती आणि तसेच सौभाग्य तपाने प्राप्त होते, हे भरतर्षभा.
13.92.10
धनं प्राप्नोति तपसा मौनं ज्ञानं प्रयच्छति ।
उपभोगांस्तु दानेन ब्रह्मचर्येण जीवितम् ॥ १३.९२.१० ॥
तपाने धन प्राप्त होते, मौन ज्ञान देते. दानाने उपभोग, ब्रह्मचर्याने दीर्घायुष्य.
13.92.11
अहिंसायाः फलं रूपं दीक्षाया जन्म वै कुले ।
फलमूलाशनाद्राज्यं स्वर्गः पर्णशनाद्भवेत् ॥ १३.९२.११ ॥
अहिंसेचे फल रूप आहे, दीक्षेचे फल उत्तम कुळात जन्म. फळमूल खाण्याने राज्य, पर्ण खाण्याने स्वर्ग.
13.92.12
पयोभक्षो दिवं याति दानेन द्रविणाधिकः ।
गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यश्राद्धेन सन्ततिः ॥ १३.९२.१२ ॥
दूध पिणारा स्वर्गाला जातो, दानाने द्रव्याने अधिक होतो. गुरुसेवेने विद्या, नित्य श्राद्धाने संतती.
13.92.13
गवाढ्यः शाकदीक्षाभिः स्वर्गमाहुस्तृणाशनात् ।
स्त्रियस्त्रिषवण्सनानाद्वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् ॥ १३.९२.१३ ॥
गोसंपत्तीने समृद्ध मनुष्य शाकव्रतांनी, गवत खाण्याने स्वर्ग मिळवतो असे म्हणतात; स्त्री तीन वेळा स्नान केल्याने, वायू पिऊन यज्ञफल मिळवते.
13.92.14
नित्यस्नायी दीर्घजीवी सन्ध्ये तु द्वे जपन्द्विजः ।
मन्त्रं साधयतो राजन्नाकपृष्ठमनाशने ॥ १३.९२.१४ ॥
नित्य स्नान करणारा, दोन्ही संध्यांना जप करणारा द्विज दीर्घायुषी होतो; हे राजा, मंत्रसिद्धी साधणारा उपवासाने स्वर्गाच्या शिखरास पोहोचतो.
13.92.15
स्थण्डिलेषु शयानानां गृहाणि शयनानि च ।
चीरवल्कलवासोभिर्वासांस्याभाणानि च ॥ १३.९२.१५ ॥
जमिनीवर झोपणाऱ्यांना घरे आणि शय्या; चीर व वल्कल वस्त्रांसह वस्त्रे व भांडी.
13.92.16
शय्यासनानि यानानि योगयुक्ते तपोधने ।
अग्निप्रवेशे नियतं ब्रह्मलोके महीयते ॥ १३.९२.१६ ॥
योगात स्थिर तपोधनासाठी शय्या, आसने, वाहने; अग्निप्रवेश करणारा निश्चितपणे ब्रह्मलोकात मान पावतो.
13.92.17
रसानां प्रतिसंहारात्सौभाग्यमिह विन्दति ।
आमिषप्रतिसंहारात्प्रजा ह्यायुष्मती भवेत् ॥ १३.९२.१७ ॥
रसांचा त्याग केल्याने येथे सौभाग्य मिळते; मांसाचा त्याग केल्याने प्रजा निश्चितच दीर्घायुषी होते.
13.92.18
उदवासं वसेद्यस्तु स नराधिपतिर्भवेत् ।
सत्यवादी नरश्रेष्ठ दैवतैः सह मोदते ॥ १३.९२.१८ ॥
जो पाण्यात वास करतो तो नराधिपती होतो; हे नरश्रेष्ठा, सत्यवादी देवांसह आनंद पावतो.
13.92.19
कीर्तिर्भवति दानेन तथाऽऽरोग्यमहिंसया ।
द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं चापि पुष्कलम् ॥ १३.९२.१९ ॥
दानाने कीर्ती होते आणि अहिंसेने आरोग्य. द्विजांची सेवा केल्याने राज्य आणि विपुल द्विजत्वही प्राप्त होते.
13.92.20
पानीयस्य प्रदानेन कीर्तिर्भवति शाश्वती ।
अन्नस्य तु प्रदानेन तृप्यन्ते कामभोगतः ॥ १३.९२.२० ॥
पाण्याच्या दानाने शाश्वत कीर्ती होते. अन्नाच्या दानाने माणसे इच्छित भोगांनी तृप्त होतात.
13.92.21
सान्त्वदः सर्वभूतानां सर्वशोकैर्विमुच्यते ।
देवशुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं निगच्छति ॥ १३.९२.२१ ॥
जो सर्व प्राण्यांना सांत्वन देतो, तो सर्व शोकांपासून मुक्त होतो. देवांची सेवा केल्याने राज्य आणि दिव्य रूप प्राप्त होते.
13.92.22
दीपालोकप्रदानेन चक्षुष्मान्बुद्धिमान्भवेत् ।
प्रेक्षणीयप्रदानेन स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥ १३.९२.२२ ॥
दिव्याच्या प्रकाशाचे दान केल्याने माणूस डोळस आणि बुद्धिमान होतो. पाहण्यास सुंदर वस्तूंचे दान केल्याने त्याला स्मृती आणि मेधा प्राप्त होते.
13.92.23
गन्धमाल्यप्रदानेन कीर्तिर्भवति पुष्कला ।
केशश्मश्रू धारंयतामग्र्या भवति सन्ततिः ॥ १३.९२.२३ ॥
गंध आणि माळा यांचे दान केल्याने विपुल कीर्ती होते. केस आणि दाढी धारण करणाऱ्यांना उत्तम संतती होते.
13.92.24
उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव ।
कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते ॥ १३.९२.२४ ॥
हे राजा! उपवास, दीक्षा आणि अभिषेक करून बारा वर्षे (व्रत) पाळणारा वीरस्थानापेक्षाही श्रेष्ठ ठरतो.
13.92.25
दासीदासमलङ्कारान्क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
ब्रह्मदेयां सुतां दत्त्वा प्राप्नोति मनुजर्षभ ॥ १३.९२.२५ ॥
दास-दासी, अलंकार, शेते आणि घरे, तसेच ब्राह्मणाला दिलेली कन्या दान करून, हे मनुजश्रेष्ठा, (मनुष्य) प्राप्त करतो.
13.92.26
क्रतुभिश्चोपवासैश्च त्रिदिवं याति भारत ।
लभते च शिवं ज्ञानं फलपुष्पप्रदो नरः ॥ १३.९२.२६ ॥
यज्ञांनी आणि उपवासांनी, हे भारता, मनुष्य त्रिदिवाला जातो; कल्याणकारी ज्ञान प्राप्त करतो; फलपुष्प देणारा मनुष्यही (हेच मिळवतो).
13.92.27
सुवर्णशृङ्गैस्तु विराजितानां ।
गवां सहस्रस्य नरः प्रदानात्।
प्राप्नोति पुण्यं दिवि देवलोक-
मित्येवमाहुर्दिवि वेदसङ्घाः ॥ १३.९२.२७ ॥
सोन्याच्या शिंगांनी शोभिवंत अशा हजार गायींचे दान केल्याने मनुष्य स्वर्गात पुण्य आणि देवलोक प्राप्त करतो—असे स्वर्गात वेदसंघ म्हणतात.
13.92.28
प्रयच्छते यः कपिलां सवत्सां ।
कांस्योपदोहां कनकाग्रशृङ्गीम्।
तैस्तैर्गुणैः कामदुघाऽस्य भूत्वा ।
नरं प्रदातारमुपैति सा गौः ॥ १३.९२.२८ ॥
वासरासह, कांस्याचे दोहनपात्र आणि सोनेरी टोकांची शिंगे असलेली कपिला गाय जो दान करतो—ती गाय त्या त्या गुणांसह कामधेनू होऊन त्या दाता मनुष्याकडे येते.
13.92.29
यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा-
स्तावत्फलं प्राप्य स गोप्रदानात्।
पुत्रांश्च पौत्रांश्च कुलं च सर्व-
मासप्तमं तारयते परत्र ॥ १३.९२.२९ ॥
गायीच्या अंगावर जितके केस असतात, तितके फळ गोदानाने मिळवून, तो पुत्र, पौत्र आणि सातव्या पिढीपर्यंतचे सर्व कुळ परलोकात तारतो.
13.92.30
सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं ।
कांस्योपदोहां द्रविणोत्तरीयाम्।
धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय ।
लोका वसूनां सुलभा भवन्ति ॥ १३.९२.३० ॥
दक्षिणेसह, सुंदर सोनेरी शिंगे असलेली, कांस्याचे दोहनपात्र असलेली आणि धनरूप उत्तरीय असलेली धेनू तिळांसह ब्राह्मणाला देणाऱ्याला वसूंचे लोक सहज प्राप्त होतात.
13.92.31
स्वकर्मभिर्मानवं संनिरुद्धं ।
तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम्।
मंहार्णवे नौरिव वायुयुक्ता ।
दानं गवां तारयते परत्र ॥ १३.९२.३१ ॥
स्वकर्मांनी बद्ध झालेल्या, घोर अंधाराच्या नरकात पडणाऱ्या मानवाला, महासागरात वाऱ्याने चालवलेल्या नावेप्रमाणे, गोदान परलोकात तारते.
13.92.32
यो ब्रह्मदेयां तु ददाति कन्यां ।
भूमिप्रदानं च करोति विप्रे।
ददाति चान्नं विधिवच्च यश्च ।
स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य ॥ १३.९२.३२ ॥
जो ब्राह्मणाला ब्रह्मदेय कन्या देतो, भूमिदान करतो आणि विप्राला विधिपूर्वक अन्न देतो, तो इंद्राचे लोक प्राप्त करतो.
13.92.33
नैवेशिकं सर्वगुणोपपन्नं ।
ददाति वै यस्तु नरो द्विजाय।
स्वाध्यायचारित्र्यगुणान्विताय ।
तस्यापि लोकाः कुरुषूत्तरेषु ॥ १३.९२.३३ ॥
जो मनुष्य स्वाध्याय आणि सदाचाराच्या गुणांनी युक्त द्विजाला सर्वगुणसंपन्न नैवेशिक (योग्य) वस्तू देतो, त्याचेही लोक उत्तर कुरूंमध्ये आहेत.
13.92.34
धुर्यप्रदानेन गवां तथा वै ।
लोकानवाप्नोति नरो वसूनाम्।
स्वर्गाय चाहुस्तु हिरण्यदानं ।
ततो विशिष्टं कनकप्रदानम् ॥ १३.९२.३४ ॥
धुरा वाहणारे बैल आणि गाई दिल्याने मनुष्य वसूंचे लोक प्राप्त करतो. स्वर्गासाठी हिरण्यदान सांगितले आहे; पण कनकदान त्याहूनही श्रेष्ठ आहे.
13.92.35
छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं ।
यानं तथोपानहसम्प्रदाने।
वस्रप्रदानेन फलं सुरूपं ।
गन्धप्रदानात्सुरभिर्नरः स्यात् ॥ १३.९२.३५ ॥
छत्र दिल्याने उत्तम गृह मिळते; पादत्राण दिल्याने वाहन मिळते; वस्त्र दिल्याने सुंदर रूपाचे फळ मिळते; गंध दिल्याने माणूस सुगंधी होतो.
13.92.36
पुष्पोपगं वाऽथ फलोपगं वा ।
यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय।
सश्रीकमृद्धं बहुरत्नपूर्णं ।
लभत्ययत्नोपगतं गृहं वै ॥ १३.९२.३६ ॥
फुले किंवा फळे असलेला वृक्ष जो ब्राह्मणाला स्पर्श करवितो, तो सहज प्राप्त झालेले, श्रीसंपन्न, समृद्ध, अनेक रत्नांनी भरलेले घर मिळवितो.
13.92.37
भक्ष्यान्नपानीयरसप्रदाता ।
सर्वान्समाप्नोति रसान्प्रकामम्।
प्रतिश्रयाच्छानसम्प्रदाता ।
प्राप्नोति तान्येव न संशयोऽत्र ॥ १३.९२.३७ ॥
भक्ष्य, अन्न, पेय आणि रसांचा दाता सर्व रस इच्छेप्रमाणे मिळवतो. निवारा व शय्येचा दाताही तेच मिळवतो; यात संशय नाही.
13.92.38
स्रग्धूपगन्धाननुलेपनानि ।
स्नानानि माल्यानि च मानवो यः।
दद्याद्द्विजेभ्यः स भवेदरोग-
स्तथाऽभिरूपश्च नरेन्द्रलोके ॥ १३.९२.३८ ॥
माळा, धूप, गंध, अनुलेपन, स्नानसाहित्य व फुले ब्राह्मणांना दान करणारा माणूस निरोगी होतो, आणि राजलोकातही सुंदर होतो.
13.92.39
बीजैरशून्यं शयनैरुपेतं ।
दद्याद्गृहं यः पुरुषो द्विजाय।
पुण्याभिरामं बहुरत्नपूर्णं ।
लभत्यधिष्ठानवरं स राजन् ॥ १३.९२.३९ ॥
हे राजा! बियाणांनी भरलेले, शय्यांनी सुसज्ज, पुण्याने रमणीय, अनेक रत्नांनी भरलेले घर जो पुरुष ब्राह्मणाला दान करतो, तो उत्तम निवास मिळवतो.
13.92.40
सुगन्धचित्रास्तरणोपधानं ।
दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय।
रूपान्वितां पक्षवतीं मनोज्ञां ।
भार्यामयत्नोपगतां लभेत्सः ॥ १३.९२.४० ॥
सुगंधी, रंगीत अंथरूण व उशांनी युक्त शय्या जो माणूस ब्राह्मणाला दान करतो, त्याला सौंदर्यवान, कुलीन व मनोहर पत्नी प्रयत्नाविना प्राप्त होते.
13.92.41
पितामहस्यानवरो वीरशायी भवेन्नरः ।
नाधिकं विद्यते यस्मादित्याहुः परमर्षयः ॥ १३.९२.४१ ॥
पितामहांइतका कोणी माणूस वीरशय्येवर निजणारा होऊ शकतो; यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही, असे परम ऋषी म्हणतात.
13.92.42
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतात्मा कुरुनन्दनः ।
नाश्रमेऽरोचयद्वासं वीरमार्गाभिकाङ्क्षया ॥ १३.९२.४२ ॥
त्यांचे ते बोलणे ऐकून, प्रसन्न मनाच्या कुरुनंदनाला वीरमार्गाच्या इच्छेने आश्रमात राहणे रुचले नाही.
13.92.43
ततो युधिष्ठिरः प्राह पाण्डवान्पुरुषर्षभ ।
पितामहस्य यद्वाक्यं तद्वो रोचत्विति प्रभुः ॥ १३.९२.४३ ॥
मग पुरुषश्रेष्ठ प्रभू युधिष्ठिर पांडवांना म्हणाला, 'पितामहांचे जे वचन, ते तुम्हाला रुचो.'
13.92.44
ततस्तु पाण्डवाः सर्वे द्रौपदी च यशस्विनी ।
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं बाढमित्यभ्यपूजयन् ॥ १३.९२.४४ ॥
तेव्हा सर्व पांडव व यशस्विनी द्रौपदी यांनी युधिष्ठिराचे ते वचन 'बाढम्, तसेच होवो' असे म्हणून मान्य केले.