महाभारत · अध्याय 13.94
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.94.1
यानीमानि बहिर्वेद्यां दानानि परिचक्षते ।
तेभ्यो विशिष्टं किं दानं मतं ते कुरुपुङ्गव ॥ १३.९४.१ ॥
वेदीबाहेरची जी दाने सांगितली जातात, त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणते दान आपल्या मते आहे, हे कुरुश्रेष्ठा?
13.94.2
कौतूहलं हि परमं तत्र मे विद्यते प्रभो ।
दातारं दत्तमन्वेति यद्दानं तत्प्रचक्ष्व मे ॥ १३.९४.२ ॥
हे प्रभो, याबद्दल मला फार कुतूहल आहे. दिलेले दान दात्याच्या मागे जाते, ते दान मला सांगा.
13.94.3
अभयं सर्वभूतेभ्यो व्यसने चाप्यनुग्रहः ।
यच्चाभिलषितं दद्यात्तृषितायाभियाचते ॥ १३.९४.३ ॥
सर्व प्राण्यांना अभय देणे, संकटात अनुग्रह करणे, आणि तहानलेल्याने याचना केल्यावर त्याला इच्छित वस्तू देणे.
13.94.4
भरणे पुत्रदाराणां तद्दानं श्रेष्ठमुच्यते ।
दत्तं दातारमन्वेति तद्दानं भरतर्षभ ॥ १३.९४.४ ॥
पुत्र आणि पत्नी यांच्या पोषणात जे दान असते तेच श्रेष्ठ म्हटले जाते. दिलेले ते दान दात्याच्या मागे जाते, हे भरतश्रेष्ठा.
13.94.5
हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च ।
एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्यपि दुष्कृतात् ॥ १३.९४.५ ॥
सुवर्णदान, गोदान आणि भूमिदान हेच - ही खरोखर पवित्र आहेत, वाईट कर्मांपासूनही तारतात.
13.94.6
एतानि पुरुषव्याघ्र साधुभ्यो देहि नित्यदा ।
दानानि हि नरं पापान्मोक्षयन्ति न संशयः ॥ १३.९४.६ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, ही दाने नेहमी सत्पुरुषांना दे. दाने मनुष्याला पापातून मुक्त करतात, यात संशय नाही.
13.94.7
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे ।
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥ १३.९४.७ ॥
जगात जे सर्वात प्रिय असेल आणि घरात जे प्रिय असेल, तेच गुणवानाला द्यावे; अक्षय फलाची इच्छा करणाऱ्याने असेच करावे.
13.94.8
प्रियाणि लभते नित्यं प्रियदः प्रियकृत्तथा ।
प्रियो भवति भूतानामिह चैव परत्र च ॥ १३.९४.८ ॥
प्रिय देणारा आणि प्रिय करणारा सदैव प्रिय गोष्टी मिळवतो; तो इह आणि परलोकी प्राण्यांना प्रिय होतो.
13.94.9
याचमानमभीमानादनासक्तमकिञ्चनम् ।
यो नार्चति यथाशक्ति स नृशंसो युधिष्ठिर ॥ १३.९४.९ ॥
हे युधिष्ठिरा! जो याचकाला, अभिमानरहित, अनासक्त आणि निर्धनाला आपल्या शक्तीनुसार मान देत नाही, तो क्रूर होय.
13.94.10
अमित्रमपि चेद्दीनं शरणैषिणमागतम् ।
व्यसने योऽनुगृह्णाति स वै पुरुषसत्तमः ॥ १३.९४.१० ॥
शत्रू जरी दीन होऊन शरण मागत आला असेल, तर संकटात त्याच्यावर जो अनुग्रह करतो तोच श्रेष्ठ पुरुष होय.
13.94.11
कृशाय कृतविद्याय वृत्तिक्षीणाय सीदते ।
अपहन्यात्क्षुधां यस्तु न तेन पुरुषः समः ॥ १३.९४.११ ॥
कृश, विद्वान, उपजीविका क्षीण होऊन कष्टात बुडणाऱ्याची भूक जो दूर करत नाही, तो मनुष्यासमान नव्हे.
13.94.12
क्रियानियमितान्साधुन्पुत्रदारैश्च कर्शितान् ।
अयाचमानान्कौन्तेय सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत् ॥ १३.९४.१२ ॥
हे कौन्तेया! कर्मनियमांनी संयमित झालेले साधू आणि पुत्रदारांमुळे कृश झालेले लोक याचना करत नाहीत; त्यांना सर्व उपायांनी आमंत्रित करावे.
13.94.13
आशिषं ये न देवेषु न च मर्त्येषु कुर्वते ।
अर्हन्तो नित्यसत्वस्था यथालब्धोपजीविनः ॥ १३.९४.१३ ॥
जे देवांमध्ये किंवा मानवांमध्ये आशीर्वाद देत नाहीत, ते पूज्य, नेहमी सत्त्वात स्थित आणि जे मिळेल त्यावर जगणारे आहेत.
13.94.14
आशीविषसमेभ्यश्च तेभ्यो रक्षस्व भारत ।
तान्युक्तैरुपजिज्ञास्य भोगैर्निर्वप रक्ष च ॥ १३.९४.१४ ॥
हे भरता, विषारी सर्पांसारख्या त्यांच्यापासून स्वतःचे रक्षण कर. योग्य रीतीने चौकशी करून भोगांनी त्यांना तृप्त कर आणि त्यांचे रक्षण कर.
13.94.15
कृतैरावसथैर्नित्यं सप्रेष्यैः सपरिच्छदैः ।
निमन्त्रयेथाः कौरव्य सर्वभूतसुखावहैः ॥ १३.९४.१५ ॥
हे कौरव्या, नेहमी सेवक व सामग्रीसह बांधलेल्या, सर्वभूतांना सुख देणाऱ्या निवासस्थानांसह त्यांना निमंत्रण दे.
13.94.16
यदि ते प्रतिगृह्णीयुः श्रद्धापूतं युधिष्ठिर ।
कार्यमित्येव मन्वाना धार्मिकाः पुण्यकर्मिणः ॥ १३.९४.१६ ॥
हे युधिष्ठिरा, श्रद्धेने पवित्र केलेले दान त्यांनी स्वीकारले, हे कर्तव्य आहे असे मानून, तर ते धार्मिक व पुण्यकर्मी होत.
13.94.17
विद्यास्नाता व्रतस्नाता धर्ममाश्रित्य जीविनः ।
गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्म्णाः संशितव्रताः ॥ १३.९४.१७ ॥
विद्येत स्नात, व्रतात स्नात, धर्माचा आश्रय घेऊन जगणारे, गुप्त स्वाध्याय व तप असलेले, कठोर व्रत पाळणारे ब्राह्मण.
13.94.18
तेषु शुद्धेषु दान्तेषु स्वदारनिरतेषु च ।
यत्करिष्यसि कल्याणं तत्ते लोके युधाम्पते ॥ १३.९४.१८ ॥
त्या शुद्ध, संयमी व आपल्या पत्नीतच रत असलेल्या ब्राह्मणांबाबत तू जे कल्याण करशील, हे युधांपते, ते तुला या लोकात मिळेल.
13.94.19
यथाऽग्निहोत्रं सुहुतं सायम्प्रातर्द्विजातिना ।
तथा भवति दत्तं वै विद्वद्भ्यो यत्कृतात्मना ॥ १३.९४.१९ ॥
द्विजाने सकाळी व संध्याकाळी उत्तम प्रकारे दिलेली अग्निहोत्र-आहुती जशी फळते, तसेच संयमी आत्म्याने विद्वानांना दिलेले दानही फळते.
13.94.20
एष ते विततो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः ।
विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यो ददतस्तात वर्तताम् ॥ १३.९४.२० ॥
वत्सा, हा तुझा विस्तृत यज्ञ आहे; श्रद्धेने पवित्र आणि दक्षिणेसह. दान देणाऱ्यासाठी हा सर्व यज्ञांहून श्रेष्ठ ठरो.
13.94.21
निवापो दानसदृशः सदृशेषु युधिष्ठिर ।
निवेदयन्पूजयन्वै तेष्वानृण्यं निगच्छति ॥ १३.९४.२१ ॥
हे युधिष्ठिरा, योग्य व्यक्तींना दिलेला निवाप दानासारखा आहे; त्यांना अर्पण करून पूजन करणारा त्यांच्या ऋणातून मुक्त होतो.
13.94.22
य एवं नैव कुप्यन्ते न लुभ्यन्ति तृणेष्वपि ।
त एव नः पूज्यतमा ये चापि प्रियवादिनः ॥ १३.९४.२२ ॥
जे असे रागावत नाहीत, गवताच्या काडीवरही लोभ धरत नाहीत आणि जे प्रिय बोलतात, तेच आमच्यासाठी सर्वात पूज्य आहेत.
13.94.23
ये नो न बहुमन्यन्ते न प्रवर्तन्ति याचने ।
पुत्रवत्परिपाल्यास्ते नमस्तेभ्यस्तथाऽभयम् ॥ १३.९४.२३ ॥
जे आम्हाला फार मान देत नाहीत, आणि याचनेत प्रवृत्त होत नाहीत, ते पुत्राप्रमाणे जपण्यायोग्य आहेत. त्यांना नमस्कार, त्यांना अभय.
13.94.24
ऋत्विक्पुरोहिताचार्या मृदुधर्मपरा हि ये ।
क्षात्रेणापि हि संसृष्टं तेजः शाम्यति तेष्वपि ॥ १३.९४.२४ ॥
मृदु धर्मात निरत असलेले ऋत्विज, पुरोहित आणि आचार्य यांच्यामध्ये क्षात्रतेजात मिसळलेले तेजही शमते.
13.94.25
ईश्वरो बलवानस्मि राजाऽस्मीति युधिष्ठिर ।
ब्राह्मणान्मास्म पर्यासीर्वासोभिरशनेन च ॥ १३.९४.२५ ॥
युधिष्ठिरा, ‘मी बलवान ईश्वर आहे, मी राजा आहे’ असे समजून ब्राह्मणांची अवहेलना करू नकोस; वस्त्रांनी किंवा अन्नानेही त्यांना दुर्लक्षित करू नकोस.
13.94.26
यच्छोभार्थं बलार्तं वा वित्तमस्ति तवानघ ।
तेन ते ब्राह्मणाः पूज्याः स्वधर्ममनुतिष्ठता ॥ १३.९४.२६ ॥
हे निष्पाप, शोभेसाठी किंवा बलासाठी तुझ्याजवळ जे धन आहे, त्याच्याद्वारे स्वधर्माचे पालन करीत तू ब्राह्मणांचा सत्कार करावास.
13.94.27
नमस्कार्यास्तथा विप्रा वर्तमाना यथातथम् ।
यथासुखं यथोत्साहं ललन्तु त्वयि पुत्रवत् ॥ १३.९४.२७ ॥
ब्राह्मण जसे खरोखर आहेत आणि जसे वर्तन करतात, तसेच त्यांना नमस्कार करावा; ते सुखाने आणि उत्साहाने तुझ्याजवळ पुत्राप्रमाणे आनंद घेवोत.
13.94.28
को ह्यक्षयप्रसादानां सुहृदामल्पतोषिणाम् ।
वृत्तिमर्हत्युपक्षेप्तुं त्वदन्यः कुरुसत्तम ॥ १३.९४.२८ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, अक्षय कृपा असलेल्या आणि थोड्यातच समाधानी असलेल्या मित्रांची उपजीविका तोडण्यास तुझ्याशिवाय दुसरा कोण योग्य आहे?
13.94.29
यथाऽपत्याश्रयो धर्मः स्त्रीणां लोके सनातनः ।
सदैव सा गतिर्नान्या तथाऽस्माकं द्विजातयः ॥ १३.९४.२९ ॥
जसा संततीवर अवलंबून राहणे हा जगात स्त्रियांचा सनातन धर्म आहे आणि त्यांचा सदैव तोच आश्रय असतो, दुसरा नाही; तसेच आमच्यासाठी द्विजच आश्रय आहेत.
13.94.30
यदि नो ब्राह्मणास्तात संत्यजेयुरपूजिताः ।
पश्यन्तो दारुणं कर्म सततं क्षत्रिये स्थितम् ॥ १३.९४.३० ॥
हे तात, जर ब्राह्मण आमच्याकडून अपूजित राहून आम्हाला सोडून गेले, आणि क्षत्रियामध्ये सतत असलेले ते भयंकर कर्म पाहून त्यांनी असे केले—
13.94.31
अवेदानामकीर्तीनामलोकानामयज्विनाम् ।
कोनु स्याज्जीवितेनार्थस्तद्धिनो ब्राह्मणाश्रयम् ॥ १३.९४.३१ ॥
जे वेदहीन, कीर्तिहीन, लोकहीन आणि यज्ञ न करणारे आहेत, त्यांच्या जीवनाचा काय उपयोग? आपले जीवन ब्राह्मणांच्या आश्रयावरच आहे.
13.94.32
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मं सनातनम् ।
राजन्यो ब्राह्मणान्राजन्पुरा परिचचार ह।
वैश्यो राजन्यमित्येव शूद्रो वैश्यमिति श्रुतिः ॥ १३.९४.३२ ॥
येथे मी तुला सनातन धर्म सांगतो. राजा, पूर्वी क्षत्रिय ब्राह्मणांची सेवा करीत असे; वैश्य क्षत्रियाची आणि शूद्र वैश्याची सेवा करीत असे, असे श्रुती सांगते.
13.94.33
दूराच्छूद्रेणोपचर्यो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् ।
संस्पर्शपरिचर्यसल्तु वैश्येन क्षत्रियेण च ॥ १३.९४.३३ ॥
शूद्राने जळत्या अग्नीप्रमाणे ब्राह्मणाची दुरूनच सेवा करावी; पण वैश्य आणि क्षत्रिय जवळ राहून स्पर्शाने सेवा करू शकतात.
13.94.34
मृदुभावान्सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालकान् ।
आशीविषानिव क्रुद्धांस्तानुपाचरत द्विजान् ॥ १३.९४.३४ ॥
मृदू स्वभावाच्या, सत्यशील आणि सत्यधर्म पाळणाऱ्या त्या द्विजांची सेवा करा; क्रोधित झाल्यास विषारी सर्पांच्या जवळ जावे तसे त्यांच्याजवळ जा.
13.94.35
अपरेषां परेषां च परेभ्यश्चापि ये परे ।
क्षत्रियाणां प्रतपतां तेजसा च बलेन च।
ब्राह्मणेष्वेव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च ॥ १३.९४.३५ ॥
तेज आणि बलाने प्रतापी असलेल्या क्षत्रियांचे, इतरांचे आणि त्यांच्याहूनही श्रेष्ठांचे तेज व तप ब्राह्मणांच्यातच शांत होते.
13.94.36
न मे पिता प्रियतरो न त्वं तात तथा प्रियः ।
न मे पितुः पिता राजन्न चात्मा न च जीवितम् ॥ १३.९४.३६ ॥
प्रिय वत्सा, माझ्यासाठी पिताही इतका प्रिय नाही, तूही इतका प्रिय नाहीस. राजा, माझ्या पित्याचा पिताही, माझा आत्मा किंवा माझे जीवितही इतके प्रिय नाही.
13.94.37
त्वत्तश्च मे प्रियतरः पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।
त्वत्तोऽपि मे प्रियतरा ब्राह्मणा भरतर्षभ ॥ १३.९४.३७ ॥
पृथ्वीवर तुझ्यापेक्षा प्रिय असा माझा कोणीही नाही. हे भरतश्रेष्ठा, तुझ्यापेक्षाही मला ब्राह्मण प्रिय आहेत.
13.94.38
ब्रवीमि सत्यमेतच्च यथाऽहं पाण्डुनन्दन ।
तेन सत्येन गच्छेयं लोकान्यत्र स शान्तनुः ॥ १३.९४.३८ ॥
हे पाण्डुनंदना, मी जे सांगतो ते सत्य आहे. त्या सत्याच्या बळावर मी जिथे शंतनू आहेत त्या लोकांना जावो.
13.94.39
पश्येयं च सतां लोकाञ्छुचीन्ब्रह्मपुरस्कृतान् ।
तत्र मे तात गन्तव्यमह्नाय च चिराय च ॥ १३.९४.३९ ॥
ब्राह्मणांनी सन्मानित केलेले सत्पुरुषांचे पवित्र लोक मी पाहावेत. हे तात, तिथे मला दिवसा आणि दीर्घकाल जायचे आहे.
13.94.40
सोहमेतादृशान्लोकान्दृष्ट्वा भरतसत्तम ।
यन्मे कृतं ब्राह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव ॥ १३.९४.४० ॥
हे भरतश्रेष्ठा, अशा लोकांना पाहूनही, हे राजा, ब्राह्मणांबद्दल मी जे केले त्याबद्दल मला पश्चात्ताप होत नाही.