Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.95

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.95.1

यौ च स्यातां चरणेनोपपन्नौ ।
यौ विद्यया सदृशौ जन्मना च।
ताभ्यां दानं कतरस्मै विशिष्ट-
मयाचमानाय च याचते च ॥ १३.९५.१ ॥

जो दो चरण (आचार) से युक्त हों, जो विद्या और जन्म में समान हों, उन दोनों में से दान किसे देना विशिष्ट है—याचना न करने वाले को या याचना करने वाले को?

13.95.2

श्रेयो वै याचतः पार्थ दानमाहुरयाचते ।
अर्हत्तमो वै धृतिमान्कृपणादकृतात्मनः ॥ १३.९५.२ ॥

हे पार्थ, याचना करने वाले को दान देना श्रेष्ठ कहा गया है; जो याचना नहीं करता, वह अधिक योग्य और धैर्यवान है, कृपण और असंयमी से भिन्न।

13.95.3

क्षत्रियो रक्षणधृतिर्ब्राह्मणोऽनर्थनाधृतिः ।
ब्राह्मणो धृतिमान्विद्वान्देवान्प्रीणाति तुष्टिमान् ॥ १३.९५.३ ॥

क्षत्रिय रक्षा में दृढ़ रहता है, ब्राह्मण अनर्थ (लाभ की लालसा) से दूर रहने में दृढ़ रहता है; धैर्यवान और विद्वान ब्राह्मण संतुष्ट होकर देवताओं को प्रसन्न करता है।

13.95.4

याच्यमाहुरनीशस्य अतिहारं च भारत ।
उद्वेजयन्ति याचन्ति यदा भूतानि दस्युवत् ॥ १३.९५.४ ॥

हे भरतवंशी, असमर्थ का याचना करना और अधिक ले लेना याचना कहा गया है; जब प्राणी याचना करते हैं तो वे डाकुओं की भाँति दूसरों को उद्विग्न करते हैं।

13.95.5

म्रियते याचमानो वै तमनु म्रियतेऽददत् ।
ददत्संजीवयत्येनमात्मानं च युधिष्ठिर ॥ १३.९५.५ ॥

याचना करने वाला वास्तव में मर जाता है, और न देने वाला भी उसके पीछे मर जाता है; पर देने वाला उसे और स्वयं को भी जीवित कर देता है—हे युधिष्ठिर।

13.95.6

आनृशंस्यं परो धर्मो याचते यत्प्रदीयते ।
अयाचतः सीदमानान्सर्वोपायैर्निमन्त्रयेत् ॥ १३.९५.६ ॥

करुणा परम धर्म है; जो याचना करने पर दिया जाता है, और जो याचना न करने पर भी कष्ट पा रहे हैं, उन्हें सब उपायों से आमंत्रित करे (सहायता दे)।

13.95.7

यदि वै तादृशा राष्ट्रे वसेयुस्ते द्विजोत्तमाः ।
भस्मच्छन्नानिवाग्नींस्तान्बुध्येथास्त्वं प्रयत्नतः ॥ १३.९५.७ ॥

यदि ऐसे श्रेष्ठ द्विज राष्ट्र में निवास करें, तो तुम उन्हें राख से ढकी अग्नियों के समान प्रयत्नपूर्वक पहचानना।

13.95.8

तपसा दीप्यमानास्ते दहेयुः पृथिवीमपि ।
अपूज्यमानाः कौरव्य पूजार्हास्तु तथाविधाः ॥ १३.९५.८ ॥

तप से दीप्त वे द्विज पृथ्वी को भी जला सकते हैं, हे कौरव्य; यदि उनका सम्मान न हो। पर ऐसे ही लोग सम्मान के योग्य हैं।

13.95.9

पूज्या हि ज्ञानविज्ञानतपोयोगसमन्विताः ।
तेभ्यः पूजां प्रयुञ्जीथा ब्राह्मणेभ्यः परन्तपः ॥ १३.९५.९ ॥

ज्ञान, विज्ञान, तप और योग से युक्त लोग निश्चय ही पूज्य हैं; हे परन्तप, उन ब्राह्मणों का सम्मान करो।

13.95.10

ददद्बहुविधान्देयानुपच्छन्दयते च तान् ॥ १३.९५.१० ॥

बहुत प्रकार की देय वस्तुएँ देते हुए, और उनसे याचना करते हुए भी।

13.95.11

यदग्निहोत्रे सुहुते सायंप्रातर्भवेत्फलम् ।
विद्यावेदव्रतवति तद्दानफलमुच्यते ॥ १३.९५.११ ॥

सायं और प्रातः सम्यक् हवन किए गए अग्निहोत्र से जो फल होता है, वही फल विद्या, वेद और व्रत से युक्त (ब्राह्मण) को दान देने का कहा जाता है।

13.95.12

विद्यावेदव्रतस्नाता न व्यापाश्रयजीविनः ।
गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणान्संशितव्रतान् ॥ १३.९५.१२ ॥

विद्या, वेद और व्रत में स्नात, जो सांसारिक आश्रय से जीविका नहीं चलाते, जिनका स्वाध्याय और तप गूढ़ है, ऐसे दृढ़व्रती ब्राह्मण।

13.95.13

कृतैरावसथैर्हृद्यैः सप्रेष्यैः सपरिच्छदैः ।
निमन्त्रयेथाः कौरव्य कामैश्चान्यैर्द्विजोत्तमान् ॥ १३.९५.१३ ॥

हे कौरव्य, सुन्दर, सेवकों और सामग्री सहित तैयार किए गए आवासों तथा अन्य इच्छित वस्तुओं से तुम श्रेष्ठ द्विजों को निमंत्रित करो।

13.95.14

अपि ते प्रतिगृह्णीयुः श्रद्धोपेतं युधिष्ठिर ।
कार्यमित्येव मन्वाना धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १३.९५.१४ ॥

हे युधिष्ठिर, श्रद्धा से दिया गया तुम्हारा दान वे स्वीकार करें, यह कर्तव्य है ऐसा मानते हुए, धर्मज्ञ और सूक्ष्मदर्शी (ब्राह्मण)।

13.95.15

अपि ते ब्राह्मणा भुक्त्वा गताः सोद्धरणान्गृहान् ।
येषां दाराः प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षकाः ॥ १३.९५.१५ ॥

क्या तुम्हारे ब्राह्मण भोजन करके, बचा हुआ लेकर अपने घरों को चले गए, जिनकी पत्नियाँ उनकी प्रतीक्षा कर रही हैं, जैसे किसान वर्षा-मेघ की प्रतीक्षा करते हैं?

13.95.16

अन्नानि प्रातःसवने नियता ब्रह्मचारिणः ।
ब्राह्मणास्तात भुञ्जानास्त्रेताग्निं प्रीणयन्त्युत ॥ १३.९५.१६ ॥

हे तात, प्रातःकालीन सवन पर नियमित ब्रह्मचारी ब्राह्मण अन्न ग्रहण करते हुए त्रेताग्नि को तृप्त करते हैं।

13.95.17

माध्यंदिनं ते सवनं ददतस्तात वर्तताम् ।
गोहिरण्यानि वासांसि तेनेन्द्रः प्रीयतां तव ॥ १३.९५.१७ ॥

हे तात, तुम्हारा मध्याह्न सवन दान देते हुए चलता रहे; गायें, सोना और वस्त्र देने से इन्द्र तुमसे प्रसन्न हों।

13.95.18

तृतीयं सवनं ते वै वैश्वदेवं युधिष्ठिर ।
यद्देवेभ्यः पितृभ्यश्च विप्रेभ्यश्च प्रयच्छसि ॥ १३.९५.१८ ॥

हे युधिष्ठिर, तुम्हारा तीसरा सवन वैश्वदेव है, जो तुम देवताओं, पितरों और ब्राह्मणों को अर्पित करते हो।

13.95.19

अहिंसा सर्वभूतेभ्यः संविभागश्च सर्वशः ।
दमस्त्यागो धृतिः सत्यं भवत्यवभृथाय ते ॥ १३.९५.१९ ॥

सभी प्राणियों के प्रति अहिंसा, सब प्रकार से बाँटना, संयम, त्याग, धैर्य और सत्य — ये तुम्हारे अवभृथ-स्नान के समान हैं।

13.95.20

एथ ते चिततो यज्ञः श्रद्धापूतः सदक्षिणः ।
विशिष्टः सर्वयज्ञानां नित्यं तात प्रवर्तताम् ॥ १३.९५.२० ॥

यह तुम्हारा संचित यज्ञ श्रद्धा से पवित्र और दक्षिणा सहित हो, सभी यज्ञों में श्रेष्ठ; हे तात, यह सदा चलता रहे।