महाभारत · अध्याय 13.98
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.98.1
कानि दानानि लोकेऽस्मिन्दातुकामो महीपतिः ।
गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दद्याद्भरतसत्तम ॥ १३.९८.१ ॥
या लोकात दान देण्याची इच्छा असलेल्या राजाने कोणती दाने द्यावीत? गुणांनी श्रेष्ठ असलेल्या ब्राह्मणांना काय द्यावे, हे भरतश्रेष्ठा?
13.98.2
केन तुष्यन्ति ते सद्यः किं तुष्टाः प्रदिशन्ति च ।
शंस मे तन्महाबाहो फलं पुण्यकृतं महत् ॥ १३.९८.२ ॥
कशाने ते तात्काळ प्रसन्न होतात, आणि प्रसन्न होऊन काय प्रदान करतात? हे महाबाहो, पुण्यापासून उत्पन्न होणारे महान फळ मला सांगा.
13.98.3
दत्तं किं फलवद्राजन्निह लोकें परत्र च ।
भवतः श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद
अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥ १३.९८.३ ॥
हे राजा, या लोकात आणि परलोकात दिलेले दान कसे फलदायी होते? ते मी आपल्याकडून विस्ताराने ऐकू इच्छितो, मला सांगा. अन्न, पृथ्वी, स्वर्ग, आकाश — सर्व काही अन्नातच प्रतिष्ठित आहे.
13.98.4
इममर्थं पुरा पृष्टो नारदो देवदर्शनः ।
यदुक्तवानसौ वाक्यं तन्मे निगदतः शृणु ॥ १३.९८.४ ॥
हा प्रश्न पूर्वी देवदर्शी नारदांना विचारला गेला होता. त्यांनी जे वचन सांगितले ते मी सांगताना ऐका.
13.98.5
अन्नमेव प्रशंसन्ति देवा ऋषिगणास्तथा ।
लोकतन्त्रं हि यज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ॥ १३.९८.५ ॥
देव आणि ऋषिगण अन्नाचीच प्रशंसा करतात. लोकव्यवस्था आणि यज्ञ — सर्व काही अन्नातच प्रतिष्ठित आहे.
13.98.6
अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति ।
तस्मादन्नं विशेषेणि दातुमिच्छन्ति मानवाः ॥ १३.९८.६ ॥
अन्नदानासारखे दान पूर्वी झाले नाही आणि पुढेही होणार नाही. म्हणून माणसे विशेषतः अन्नदान करू इच्छितात.
13.98.7
अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः ।
अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगदिदं प्रभो ॥ १३.९८.७ ॥
जगात अन्न बल देणारे आहे; प्राण अन्नातच प्रतिष्ठित आहेत. अन्नानेच हे सर्व विश्व, हे जग धारण केले जाते, हे प्रभो.
13.98.8
अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तापसास्तथा ।
अन्नाद्भवन्ति वै प्राणाः प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥ १३.९८.८ ॥
या लोकात अन्नानेच गृहस्थ, भिक्षू आणि तपस्वीही (जगतात). अन्नानेच प्राण उत्पन्न होतात; हे प्रत्यक्ष आहे, यात संशय नाही.
13.98.9
कटुम्बिने सीदते च ब्राह्मणाय महात्मने ।
दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता ॥ १३.९८.९ ॥
कुटुंबवान, दुःखी महात्मा ब्राह्मण आणि भिक्षूला अन्न द्यावे; आपले कल्याण इच्छिणाऱ्याने असे दान करावे.
13.98.10
ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने ।
निदधाति निधिं श्रेष्ठं पारलौकिकमात्मनः ॥ १३.९८.१० ॥
योग्य ब्राह्मणाला, याचकाला जो अन्न देतो, तो स्वतःसाठी परलोकाचा श्रेष्ठ निधी जमा करतो.
13.98.11
श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धमर्हमुपस्थितम् ।
अर्ययेद्भूतिमन्विच्छन्गृहस्थो गृहमागतम् ॥ १३.९८.११ ॥
वाटेत दमलेल्या, प्रवास करणाऱ्या, वृद्ध आणि आदरणीय, घरी आलेल्या अतिथीचा समृद्धी इच्छिणाऱ्या गृहस्थाने सत्कार करावा.
13.98.12
क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः ।
अन्नदः प्राप्नुते राजन्दिवि चेह च यत्सुखम् ॥ १३.९८.१२ ॥
उत्पन्न झालेला क्रोध सोडून, सुशील आणि मत्सररहित असलेला अन्नदाता, हे राजा, स्वर्गात आणि येथेही जे सुख आहे ते प्राप्त करतो.
13.98.13
नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात्कदाचन ।
अपि श्वपाके शुनि वा नान्नदानं प्रणश्यति ॥ १३.९८.१३ ॥
आलेल्या अतिथीचा अपमान करू नये आणि त्याला कधीही हाकलू नये. चांडाळाच्या घरी किंवा कुत्र्याला दिलेले अन्नदानही नष्ट होत नाही.
13.98.14
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते ।
आर्तायादृष्टपूर्वाय स महद्धर्ममाप्नुयात् ॥ १३.९८.१४ ॥
वाटेवर असलेल्या, संकटात सापडलेल्या, पूर्वी कधीही न पाहिलेल्या व्यक्तीला जो सहजभावाने अन्न देतो, त्याला महान धर्म प्राप्त होतो.
13.98.15
पितॄन्देवानृपीन्विप्रानतिथींश्च जनाधिप ।
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत् ॥ १३.९८.१५ ॥
हे जनाधिपा! जो मनुष्य अन्नाने पितर, देव, ऋषी, ब्राह्मण आणि अतिथी यांना तृप्त करतो, त्याला महान पुण्यफल मिळते.
13.98.16
कृत्वाऽतिपातकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने ।
ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन मुह्यते ॥ १३.९८.१६ ॥
अतिपातकी कर्म करूनही जो याचकाला, विशेषतः ब्राह्मणाला अन्न देतो, तो पापाने मोहित होत नाही.
13.98.17
ब्राह्मणेष्वक्षयं दानमन्नं शूद्रे महाफलम् ।
अन्नदानं हि शूद्रे च ब्राह्मणे च विशिष्यते ॥ १३.९८.१७ ॥
ब्राह्मणांना दिलेले दान अक्षय असते; शूद्राला दिलेले अन्न महाफल देते. खरोखर अन्नदान शूद्रालाही आणि ब्राह्मणालाही विशेष आहे.
13.98.18
न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च ।
भिक्षितो ब्राह्मणेनान्नं दद्यादेवाविचारतः ॥ १३.९८.१८ ॥
गोत्र, चरण, स्वाध्याय किंवा देश हेही विचारू नये. ब्राह्मणाने भिक्षा मागितल्यास विचार न करता अन्न द्यावे.
13.98.19
अन्नदस्यान्नदा वृक्षाः सर्वकामफलप्रदाः ।
भवन्ति चेह चामुत्र नृपते नात्र संशयः ॥ १३.९८.१९ ॥
अन्न देणाऱ्यासाठी अन्न देणारे वृक्ष होतात; ते सर्व इच्छांची फळे देतात. हे नृपते, इह आणि परलोकी यात संशय नाही.
13.98.20
आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिमिव कर्षकाः ।
अस्माकमपि पुत्रो वा पौत्रो वाऽन्नं प्रदास्यति ॥ १३.९८.२० ॥
शेतकरी जसे चांगल्या पावसाची अपेक्षा करतात, तसेच पितर 'आमचा पुत्र किंवा नातू अन्न देईल' अशी अपेक्षा करतात.
13.98.21
ब्राह्मणो हि महद्भूतं स्वयं देहीति याचते ।
अकामो वा सकामो वा दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात् ॥ १३.९८.२१ ॥
ब्राह्मण हा महान प्राणी आहे; 'मला द्या' असे म्हणून तो याचना करतो. निष्काम असो वा सकाम, देणारा पुण्य मिळवतो.
13.98.22
ब्राह्मणः सर्वभूतानामतिथिः प्रसृताग्रभुक् ।
विप्रा यदधिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा ॥ १३.९८.२२ ॥
ब्राह्मण हा सर्व प्राण्यांचा अतिथी आहे; तो प्रथम भोजन करतो. ब्राह्मण भिक्षा मागत नेहमी घरी येतात.
13.98.23
सत्कताश्च निवर्तन्ते तदतीव प्रवर्धते ।
महाभागे कुले प्रेत्य जन्म चाप्नोति भारत ॥ १३.९८.२३ ॥
सन्मानित होऊन ते परत गेले तरी ते (पुण्य) अत्यंत वाढते. हे भारता, मृत्यूनंतर तो अत्यंत भाग्यवान कुलात जन्म घेतो.
13.98.24
दत्त्वा त्वन्नं नरो लोके तथा स्थानमनुत्तमम् ।
स्विष्टमृष्टान्नदायी तु स्वर्गे वसति सत्कृतः ॥ १३.९८.२४ ॥
जगात अन्न देणारा मनुष्य तसेच सर्वोत्तम स्थान मिळवतो. उत्तम, चांगल्या रीतीने शिजवलेले अन्न देणारा सन्मानित होऊन स्वर्गात वास करतो.
13.98.25
अन्नं प्राणा नराणां हि सर्वमन्ने प्रतिष्ठिम् ।
अन्नदः पशुमान्पुत्री धनवान्भोगवानपि ॥ १३.९८.२५ ॥
अन्न हेच मानवांचे प्राण आहे; सर्वकाही अन्नात प्रतिष्ठित आहे. अन्नदाता पशुधन, पुत्र, धन आणि भोग यांनी संपन्न होतो.
13.98.26
प्राणवांश्चापि भवति रूपवांश्च तथा नृप ।
अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदः प्रोच्यते तु सः ॥ १३.९८.२६ ॥
हे नृपा, अन्नदाता प्राणवान आणि रूपवानही होतो. जगात अन्नदात्याला प्राणदाता आणि सर्वदाता म्हटले जाते.
13.98.27
अन्नं हि दत्त्वाऽतिथये ब्राह्मणाय यथाविधि ।
प्रदाता सुखमाप्नोति दैवतैश्चापि पूज्यते ॥ १३.९८.२७ ॥
अतिथी व ब्राह्मण यांना विधिपूर्वक अन्न देऊन दाता सुख मिळवतो आणि देवतांकडूनही पूजला जातो.
13.98.28
ब्राह्मणो हि महद्भूतं क्षेत्रभूतं युधिष्ठिर ।
उप्यते तत्रि यद्बीजं तद्धि पुण्यफलं महत् ॥ १३.९८.२८ ॥
हे युधिष्ठिरा, ब्राह्मण हा महान प्राणी व क्षेत्रासारखा आहे. तेथे पेरलेले बीज निश्चितच महान पुण्यफळ देते.
13.98.29
प्रत्यक्षं प्रीतिजननं भोक्तुर्दातुर्भवत्युत ।
सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत ॥ १३.९८.२९ ॥
हे अन्नदान प्रत्यक्ष आहे; भोक्ता व दाता दोघांनाही प्रीती देते. इतर सर्व दानांचे फळ परोक्ष असते.
13.98.30
अन्नाद्धि प्रसवं यान्ति रतिरन्नाद्धि भारत ।
धर्मार्थावन्नतो विद्धि रोगनाशं तथाऽन्नतः ॥ १३.९८.३० ॥
हे भरता, अन्नापासूनच संतती निर्माण होते; अन्नापासूनच आनंद होतो. अन्नापासूनच धर्म आणि अर्थ जाण; अन्नानेच रोगाचा नाश होतो.
13.98.31
अन्नं ह्यमृतमित्याह पुरा कल्पे प्रजापतिः। ॥ १३.९८.३१ ॥
पूर्वी कल्पाच्या आरंभी प्रजापतीने म्हटले की अन्नच अमृत आहे.
13.98.32
अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ।
बलं बलवतोपीह प्रणश्यत्यन्नहानितः ॥ १३.९८.३२ ॥
अन्न नष्ट झाले की शरीरातील पाच धातू भंगतात; येथे बलवानाचेही बल अन्नाभावाने नष्ट होते.
13.98.33
आवाहाश्च विवाहाश्च यज्ञाश्चान्नमृते तथा ।
निवर्तन्ते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते ॥ १३.९८.३३ ॥
हे नरश्रेष्ठा, अन्नाशिवाय आवाह, विवाह आणि यज्ञही थांबतात; येथे ब्रह्मही लीन होते.
13.98.34
अन्नतः सर्वमेतद्धि यत्किञ्चित्स्थाणु जङ्गमम् ।
त्रिषु लोकेषु धर्मार्थमन्नं देयमतो बुधैः ॥ १३.९८.३४ ॥
स्थावर आणि जंगम, तिन्ही लोकांतील जे काही आहे ते सर्व अन्नापासूनच आहे. म्हणून ज्ञान्यांनी धर्मासाठी अन्न दिले पाहिजे.
13.98.35
अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशांसि च ।
कीर्तिश्च वर्धते शश्वत्त्रिषु लोकेषु पार्थिव ॥ १३.९८.३५ ॥
हे पार्थिवा, अन्नदात्या माणसाचे बल, ओज, यश आणि कीर्ती तिन्ही लोकांत सदैव वाढते.
13.98.36
मेघेषूर्ध्वं सन्निधत्ते प्राणानां पवनः पतिः ।
तच्च मेघगतं वारि शक्रो वर्षति भारत ॥ १३.९८.३६ ॥
प्राणांचा स्वामी असलेला वायू मेघांवर ते ठेवतो; हे भारता, मेघांतील ते पाणी इंद्र वर्षवतो.
13.98.37
आदत्ते च रसान्भौनानादित्यः स्वगभस्तिभिः ।
वायुरादित्यतस्तांश्च रसान्देवः प्रवर्षति ॥ १३.९८.३७ ॥
सूर्य आपल्या किरणांनी भूमीतील रस ओढून घेतो; वायू सूर्याकडून ते रस घेऊन देव (मेघ) रूपाने पाऊस पाडतो.
13.98.38
तद्यदा मेघतो वारि पतितं भवति क्षितौ ।
तदा वसुमती देवी स्निग्धा भवति भारत ॥ १३.९८.३८ ॥
मेघातून पाणी जमिनीवर पडते, तेव्हा हे भारता, देवी वसुमती (पृथ्वी) स्निग्ध (ओलसर व सुपीक) होते.
13.98.39
ततः सस्यानि रोहन्ति येन वर्तयते जगत् ।
मांसमेदोस्थिशुक्राणां प्रादुर्भावस्ततः पुनः ॥ १३.९८.३९ ॥
नंतर पिके उगवतात, ज्यांनी जग चालते; नंतर त्यांच्यापासून मांस, मेद, अस्थी व शुक्र यांची उत्पत्ती होते.
13.98.40
सम्भवन्ति ततः शुक्रात्प्राणिनः पृथिवीपते ।
अग्नीषोमौ हि तच्छुक्रं सृजतः पुष्यतश्च ह ॥ १३.९८.४० ॥
त्या शुक्रापासून, हे पृथ्वीपते, प्राणी उत्पन्न होतात; कारण अग्नी व सोम ते शुक्र निर्माण करतात व पोषतात.
13.98.41
एवमन्नाद्धि सूर्यश्च पवनः शक्रमेव च ।
एक एव स्मृतो राशिस्ततो भूतानि जज्ञिरे ॥ १३.९८.४१ ॥
अशा प्रकारे अन्नापासूनच सूर्य, वायू व इंद्र एकच राशी मानले गेले आहेत; त्यापासूनच सर्व प्राणी उत्पन्न झाले.
13.98.42
प्राणान्ददाति भूतानां तेजश्च भरतर्षभ ।
गृहमभ्यागतायाथ यो दद्यादन्नमर्थिने ॥ १३.९८.४२ ॥
हे भरतर्षभा, जो अन्न देतो तो प्राण्यांना प्राण व तेज देतो; आणि जो घरी आलेल्या अतिथीला किंवा याचकाला अन्न देतो, तोही तसाच फल मिळवतो.
13.98.43
नारदेनैवमुक्तोऽहमन्नदानं सदा नृप ।
अनसूयुस्त्वमप्यन्नं तस्माद्देहि गतज्वरः ॥ १३.९८.४३ ॥
नारद मला असे म्हणाले होते: हे राजा, सदैव अन्नदान करावे. तूही मत्सररहित होऊन अन्न दे; म्हणून निश्चिंतपणे दान कर.
13.98.44
दत्त्वाऽन्नं विधिवद्राजन्विप्रेभ्यस्त्वमपि प्रभो ।
यथावदनुरूपेभ्यस्ततः स्वर्गमवाप्स्यसि ॥ १३.९८.४४ ॥
हे राजा, हे प्रभो, तूही विधिपूर्वक योग्य ब्राह्मणांना अन्न दिलेस तर मग स्वर्ग प्राप्त करशील.
13.98.45
अन्नदानां हि ये लोकास्तांस्त्वं शृणु जनाधिप ।
भवनानि प्रकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम् ॥ १३.९८.४५ ॥
हे जनाधिपा, जे अन्नदान करतात त्यांची लोके ऐक. स्वर्गात त्या महात्म्यांची भवने प्रकाशतात.
13.98.46
नानासंस्थानि रूपाणि नानास्तम्भान्वितानि च ।
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किंकिणीजालवन्ति च ॥ १३.९८.४६ ॥
ती विविध रूपांची, अनेक खांबांनी युक्त, चंद्रमंडळासारखी शुभ्र आणि घंटांच्या जाळ्यांनी सजलेली आहेत.
13.98.47
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ।
अनेकशतभौमानि सान्तर्जलचराणि च ॥ १३.९८.४७ ॥
ती उगवत्या सूर्यासारख्या वर्णाची, स्थिर आणि चर अशी, शेकडो मजल्यांची आणि आतमध्ये जलचर प्राणी असलेली आहेत.
13.98.48
वैदूर्यार्कप्रकाशानि रौप्यरुक्ममयानि च ।
सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः ॥ १३.९८.४८ ॥
ती वैडूर्य आणि सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान, चांदी व सोन्याने बनलेली आहेत; भवनांभोवती सर्व इच्छा पूर्ण करणारे वृक्ष उभे आहेत.
13.98.49
वाप्यो वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः ।
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः ॥ १३.९८.४९ ॥
पायऱ्यांच्या विहिरी, रस्ते, सभागृहे, विहिरी, लांब तळी सर्व प्रकारे, आणि हजारो जुंपलेली घोषणाऱ्या वाहने.
13.98.50
भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च ।
क्षीरं स्रवन्ति सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः ॥ १३.९८.५० ॥
खाद्य आणि भोज्य पदार्थांचे बनलेले पर्वत, वस्त्रे आणि अलंकार; दूध वाहणाऱ्या नद्या, तसेच अन्नाचे पर्वतही.
13.98.51
प्रासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश्च कनकोञ्ज्वलाः ।
तान्यन्नदाः प्रपद्यन्ते तस्मादन्नप्रदो भव ॥ १३.९८.५१ ॥
पांढऱ्या ढगांसारखे चमकणारे प्रासाद आणि सोन्याने झगमगणाऱ्या शय्या—हे अन्नदाते प्राप्त करतात; म्हणून तू अन्नदाता हो.
13.98.52
एते लोकाः पुण्यकृता अन्नदानां महात्मनाम् ।
तस्मादन्नं प्रयत्नेन दातव्यं मानवैर्भुवि ॥ १३.९८.५२ ॥
ही लोक अन्नदान करणाऱ्या पुण्यकर्मी महात्म्यांचे आहेत. म्हणून पृथ्वीवरील माणसांनी प्रयत्नपूर्वक अन्नदान करावे.