Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.10

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.10.1

एवमेतद्ब्रह्मबलं गरीयो ।
न ब्राह्मणात्किञ्चिदन्यद्ररीयः।
आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये ।
वज्रमस्मै प्रहरिष्यामि घोरम् ॥ १४.१०.१ ॥

ब्रह्मबल ऐसा ही है, वह अधिक भारी है। ब्राह्मण से बढ़कर कोई दूसरी वस्तु नहीं है। किन्तु आविक्षित का बल मैं सहन नहीं करूँगा; मैं उस पर भयंकर वज्र प्रहार करूँगा।

14.10.2

धृतराष्ट्र गच्छ प्रहितो मरुत्तं ।
संवर्तेन सङ्गतं तं वदस्व
बृहस्पतिं त्वमुपशिक्षस्व राज-
न्वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् ॥ १४.१०.२ ॥

हे धृतराष्ट्र! मेरे द्वारा भेजे गए तुम मरुत्त के पास जाओ। संवर्त से जुड़े उस मरुत्त से कहो — बृहस्पति को अपना पुरोहित बना लो। हे राजन्, या तो बृहस्पति से शिक्षा लो, नहीं तो मैं तुम पर भयंकर वज्र प्रहार करूँगा।

14.10.3

ततो गत्वा धृतराष्ट्रो नरेन्द्रं ।
प्रोवाचेदं वचनं वासवस्य ॥ १४.१०.३ ॥

तब धृतराष्ट्र नरेन्द्र के पास जाकर इन्द्र के ये वचन बोले।

14.10.4

गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबोध ।
त्वामागतं वक्तुकामं नरेन्द्र।
ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह ।
यत्प्राह लोकाधिपतिर्महात्मा ॥ १४.१०.४ ॥

मुझे गन्धर्व धृतराष्ट्र जानो, जो आपसे कहने की इच्छा से आया है। हे नरेन्द्र, हे राजसिंह, इन्द्र का वचन सुनो, जिसे लोकाधिपति महात्मा ने कहा है।

14.10.5

बृहस्पतिं याजकं त्वं वृणीष्व ।
वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम्।
वचश्चेदेतन्न करिष्यसे मे ।
प्राहैतदेतावदचिन्त्यकर्मा ॥ १४.१०.५ ॥

बृहस्पति को यज्ञ का पुरोहित चुनो, या मैं तुम पर भयंकर वज्र प्रहार करूँगा। यदि तुम मेरा यह वचन नहीं मानोगे — अचिन्त्य कर्म वाले (इन्द्र) ने इतना ही कहा है।

14.10.6

त्वं चैवैतद्वेत्थ पुरन्दरश्च ।
विश्वेदेवा वसवश्चाश्विनौ च।
मित्रद्रोहे निष्कृतिर्नास्ति लोके ।
महत्पापं ब्रह्महत्यासमं तत् ॥ १४.१०.६ ॥

तुम भी यह जानते हो और पुरंदर भी, विश्वेदेव, वसु और दोनों अश्विनीकुमार भी। मित्रद्रोह का संसार में कोई प्रायश्चित्त नहीं है; वह महान पाप है, ब्रह्महत्या के समान।

14.10.7

बृहस्पतिर्याजयतां महेन्द्रं ।
देवश्रेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम्।
संवर्तो मां याजयिताऽद्य राज-
न्न ते वाक्यं तस्य वा रोचयामि ॥ १४.१०.७ ॥

बृहस्पति महेन्द्र का यज्ञ कराएँ, जो देवों में श्रेष्ठ और वज्रधारियों में सर्वश्रेष्ठ हैं। आज संवर्त मेरा यज्ञ कराएँगे, हे राजन्; आपका वचन या उनका वचन मुझे पसंद नहीं।

14.10.8

घोरो नादः श्रूयतां वासवस्य ।
नभस्तले गर्जतो राजसिंह।
व्यक्तं वज्रं मोक्ष्यते ते महेन्द्रः ।
क्षेमं राजंश्चिन्त्यतामेष कालः ॥ १४.१०.८ ॥

वासव का भयानक नाद सुनो, जो आकाश में गरजते हुए हो रहा है, हे राजसिंह। स्पष्ट है कि महेन्द्र तुम पर वज्र छोड़ेंगे। हे राजन, अपनी कुशल पर विचार करो; यही समय है।

14.10.9

इत्येवमुक्तो धृतराष्ट्रेण राज-
ञ्श्रुत्वा नादं नदतो वासवस्य।
तपोनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं ।
संवर्तं तं ज्ञापयामास कार्यम् ॥ १४.१०.९ ॥

राजन्, धृतराष्ट्र के ऐसा कहने पर, वासव की गर्जना का नाद सुनकर, उन्होंने तप में सदा लगे रहने वाले, धर्मज्ञों में श्रेष्ठ संवर्त को अपना कार्य बताया।

14.10.10

पश्यात्मानं प्लवमानं त्वमारा-
दध्वा दूरं तेन न दृश्यतेऽद्य।
प्रपद्येऽहं शर्म विप्रेन्द्र त्वत्तः ।
प्रयच्छ तस्मादभयं विप्रमुख्य ॥ १४.१०.१० ॥

देखो, अपने आप को दूर मार्ग से तैरते हुए; उसके कारण वह आज दिखाई नहीं दे रहा। हे विप्रेन्द्र, मैं आपकी शरण लेता हूँ; इसलिए मुझे अभय प्रदान करें, हे विप्रश्रेष्ठ।

14.10.11

अयमायाति वे वज्री दिशो विद्योतयन्दस ।
अमानुषेण घोरेणि सदस्यास्त्रासिता हि नः ॥ १४.१०.११ ॥

यह वज्रधारी आ रहा है, दसों दिशाओं को प्रकाशित करता हुआ; अमानुष और भयंकर (रूप) से सभासद हम सब भयभीत हो गए हैं।

14.10.12

भयं शक्राद्व्येतु ते राजसिंह ।
प्रणोत्स्येऽहं भयमेतत्सुघोरम्।
संस्तम्भिन्या विद्यया क्षिप्रमेव ।
मा भैस्त्वमस्याभिभवात्प्रतीतः ॥ १४.१०.१२ ॥

हे राजसिंह, इंद्र से तुम्हारा भय दूर हो। यह अत्यंत घोर भय मैं शीघ्र ही स्तंभिनी विद्या से दूर कर दूँगा। उसके आक्रमण से तुम भयभीत मत होओ, विश्वास रखो।

14.10.13

अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस्त्वं शक्रतो नृप ।
यर्वेषामेव देवानां क्षयितान्यायुधानि मे ॥ १४.१०.१३ ॥

मैं उसे स्तंभित कर दूँगा; हे राजन्, तुम इंद्र से मत डरो। जिन देवताओं के हथियार मेरे (मंत्रबल से) नष्ट हो चुके हैं, वे ही (अब लाचार हैं)।

14.10.14

दिशो वज्रं व्रजतां वायुरेतु ।
वर्षं भूत्वा वर्षतां काननेषु।
आपः प्लवन्त्वन्तरिक्षे वृथा च ।
सौदामनी दृश्यते माऽपि भैस्त्वम् ॥ १४.१०.१४ ॥

दिशाओं में वज्र चले जाएँ, वायु आए; वर्षा बनकर वन-वनों में बरसे। आकाश में जल तैरें और व्यर्थ ही बिजली दिखाई दे; तुम भी मत डरो।

14.10.15

वह्निर्देवस्त्रातु वा सर्वतस्ते ।
कामान्सर्वान्वर्षतु वासवो वा।
वज्रं तथा स्थापयतां वधाय ।
महाघोरं पुवमानं जलौघैः ॥ १४.१०.१५ ॥

अग्निदेव सर्वत्र से तुम्हारी रक्षा करें, या वासव (इन्द्र) तुम्हारी सारी कामनाओं पर वर्षा करें। वे वध के लिए वज्र को वैसे ही स्थापित करें, जो अत्यन्त भयानक है और जलधाराओं से पवित्र करता है।

14.10.16

घोरः शब्दः श्रूयते वै महास्वनो ।
वज्रस्यैष सहितो मारुतेन।
आत्मा हि मे प्रव्यथते मुहुर्मुहु-
र्न मे स्वास्थ्यं जायते चाद्य विप्र ॥ १४.१०.१६ ॥

भयंकर ध्वनि सुनाई दे रही है, निश्चय ही महान गर्जना; यह वज्र की है, वायु के साथ मिली हुई। मेरा मन बार-बार व्यथित हो रहा है, और हे विप्र, आज मुझे शान्ति नहीं मिल रही।

14.10.17

वज्रादुग्राद्व्येतु भयं तवाद्य ।
वातो भूत्वा व्रजतु नरेन्द्र वज्रम्।
भयं त्वक्त्वा वरमन्यं वृणीष्व ।
कं ते कामं तपसा साधयामि ॥ १४.१०.१७ ॥

आज तुम्हारा भय इस भयंकर वज्र से दूर हो जाए। हे नरेन्द्र, वज्र वायु बनकर चला जाए। भय छोड़कर कोई और वर चुनो; तपस्या से मैं तुम्हारी कौन-सी कामना पूरी करूँ?

14.10.18

इन्द्रः साक्षात्सहसाऽभ्येतु विप्र ।
हविर्यज्ञे प्रतिगृह्णातु चैव।
स्वंस्वं हविश्चैव जुषन्तु देवा ।
हुतं सोमं प्रतिगृह्णन्तु चैव ॥ १४.१०.१८ ॥

साक्षात् इन्द्र अचानक यहाँ आएँ, हे विप्र। यज्ञ में हविष्य को वे स्वीकार करें। और देवता अपना-अपना हविष्य ग्रहण करें, तथा अर्पित सोम को भी वे स्वीकार करें।

14.10.19

अयमिन्द्रो हरिभिरायाति राज-
न्देवैः सर्वैस्त्वरितैः स्तूयमानः।
मन्त्राहूतो यज्ञमिमं मयाऽद्य ।
पश्यश्वैनं मन्त्रविस्रस्तकायम् ॥ १४.१०.१९ ॥

राजन्, यह इन्द्र हरि अश्वों के साथ आ रहे हैं, सभी त्वरित देवताओं से स्तुति किए जाते हुए। आज मेरे द्वारा मंत्रों से आहूत इस यज्ञ में देखो, घोड़ा भी मंत्रों से शिथिल शरीर वाला (है)।

14.10.20

ततो देवैः सहितो देवराजो ।
रथे युङ्क्त्वा तान्हरीन्वाजिमुख्यान्।
आयाद्यज्ञमथ राज्ञः पिपासु-
राविक्षितस्याप्रमेयस्य सोमम् ॥ १४.१०.२० ॥

तब देवों के साथ देवराज ने रथ में उन हरि अश्वों को, जो अश्वों में श्रेष्ठ थे, जोतकर यज्ञ में आए, अप्रमेय राजा आविक्षित के सोम को पीने की इच्छा से।

14.10.21

तमायान्तं सहितं देवसङ्घैः ।
प्रत्युद्ययौ सपुरोधा मरुत्तः।
चक्रे पूजां देवराजाय चाग्र्यां ।
यथाशास्त्रं विधिवत्प्रीयमाणः ॥ १४.१०.२१ ॥

देवसमूहों के साथ आते हुए उन (इंद्र) की ओर पुरोहित सहित मरुत्त आगे बढ़े। शास्त्रानुसार, विधिपूर्वक, प्रसन्न होकर उन्होंने देवराज की श्रेष्ठ पूजा की।

14.10.22

सुस्वागतं ते पुरुहूतेह विद्व-
न्यज्ञोऽप्ययं सन्निहिते त्वयीन्द्र।
शोशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः ।
पिबस्व सोमं सुतमुद्यतं मया ॥ १४.१०.२२ ॥

हे पुरुहूत, यहाँ तुम्हारा सुस्वागत है, हे विद्वान। हे इंद्र, तुम्हारे यहाँ विद्यमान होने से यह यज्ञ भी प्रकाशित हो रहा है। हे बल से वृत्र का संहार करने वाले, फिर से मेरे द्वारा अर्पित, निचोड़े गए सोम को पियो।

14.10.23

शिवेन मां पश्य नमश्च तेऽस्तु ।
प्राप्तो यज्ञः सफलं जीवितं मे।
अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र ।
बृहस्पतेरवरो जन्मना च। ॥ १४.१०.२३ ॥

शुभ दृष्टि से मुझे देखो, और तुम्हें नमस्कार हो। मेरा यज्ञ फलदायी हो गया, और मेरा जीवन भी। हे सुरेंद्र, यह (पुरोहित) मेरा यज्ञ करता है, जो जन्म से बृहस्पति का छोटा भाई है।

14.10.24

जानामि ते गुरुमेनं तपोधनं ।
बृहस्पतेरनुजं तिग्मतेजसम्
यस्याह्वानादागतोऽहं नरेन्द्र ।
प्रीतिर्मेऽद्य त्वयि मन्युः प्रनष्टः ॥ १४.१०.२४ ॥

मैं जानता हूँ कि यह तपोधन तुम्हारे गुरु हैं, बृहस्पति के छोटे भाई, तेजस्वी। जिनके बुलावे पर मैं आया हूँ, हे नरेन्द्र। आज तुम्हारे प्रति मेरी प्रीति है, और क्रोध नष्ट हो गया है।

14.10.25

यदि प्रीतस्त्वमसि वै देवराज ।
तस्मात्स्वयं शाधि यज्ञे विधानम्।
स्वयं सर्वान्कुरु भागान्सुरेन्द्र ।
जानात्वयं सर्वलोकश्च देव ॥ १४.१०.२५ ॥

यदि तुम सचमुच प्रसन्न हो, हे देवराज, तो स्वयं यज्ञ की विधि निर्देशित करो। स्वयं ही सबके भाग निश्चित करो, हे सुरेन्द्र। यह समस्त लोक जाने, हे देव।

14.10.26

एवमुक्तस्त्वाङ्गिरसेन शक्रः ।
समादिदेश स्वयमेव देवान्।
सभाः क्रियन्तामावसथाश्च मुख्याः ।
सहस्रशश्चित्रभूताः समृद्धाः ॥ १४.१०.२६ ॥

आङ्गिरस के ऐसा कहने पर शक्र ने स्वयं ही देवताओं को आज्ञा दी—सभाएँ और प्रमुख आवास बनाए जाएँ, हज़ारों की संख्या में, विचित्र और समृद्ध रूप वाले।

14.10.27

क्लृप्ताः स्थूणाः कुरुतारोहणानि ।
गन्धर्वाणामप्सरसां च शीघ्रम्।
यत्र नृत्येरन्नप्सरसः समस्ताः ।
स्वर्गोपमः क्रियतां यज्ञवाटः ॥ १४.१०.२७ ॥

गन्धर्वों और अप्सराओं के लिए शीघ्र ही गढ़े हुए खंभे और सीढ़ियाँ बनाओ, जहाँ समस्त अप्सराएँ नाचें। यज्ञ-मण्डप स्वर्ग के समान बनाया जाए।

14.10.28

इत्युक्तास्ते चक्रुराशु प्रतीता ।
दिवौकसः शक्रवाक्यान्नरेन्द्र।
ततो वाक्यं प्राह राजानमिन्द्रः ।
प्रीतो राजन्पूज्यमानो मरुत्तम् ॥ १४.१०.२८ ॥

इन्द्र के वचन से प्रसन्न होकर उन देवताओं ने शीघ्र ही वैसा ही किया। हे नरेन्द्र! तब इन्द्र ने राजा से यह वचन कहा, हे राजन्, प्रसन्न और सम्मानित होकर, हे मरुत्तम!

14.10.29

एष त्वयाऽहमिह राजन्समेत्य ।
ये चाप्यन्ते तव पूर्वे नरेन्द्र।
सर्वाश्चान्या देवताः प्रीयमाणा ।
हविस्तुभ्यं प्रतिगृह्णन्तु राजन् ॥ १४.१०.२९ ॥

हे राजन्! यहाँ तुम्हारे द्वारा मैं एकत्र होकर (आया हूँ)। और हे नरेन्द्र! तुम्हारे जो पूर्वज अंत में (आए) हैं, और अन्य सब देवता भी प्रसन्न होकर, हे राजन्, तुम्हारे लिए यह हविष्य ग्रहण करें।

14.10.30

आग्नेयं वै लोहितमालभन्तां ।
वैश्वदेवं बहुरूपं हि राजन्।
निलं चोक्षाणं मेद्यमप्यालभन्तां ।
चलच्छिश्नं सम्प्रदिष्टं द्विजाग्र्याः ॥ १४.१०.३० ॥

अग्नि-संबंधी लाल (पशु) की बलि दी जाए, और हे राजन्, बहुरूप वैश्वदेव (पशु) भी। नीले रंग का बैल और यज्ञ-योग्य (पशु) भी बलि दिए जाएँ, जिनका लिंग हिलता हो—ऐसा द्विजों में श्रेष्ठों ने आदेश दिया है।

14.10.31

ततो यज्ञो ववृधे तस्य राज-
न्यत्र देवाः स्वयमन्नानि जह्रुः।
यस्मिञ्शक्रो ब्राह्मणैः पूज्यमानः ।
सदस्योऽभूद्धरिमान्देवराजः ॥ १४.१०.३१ ॥

तब उसका यज्ञ बढ़ गया, हे राजन्, जहाँ देवताओं ने स्वयं अन्न ग्रहण किए। जिस यज्ञ में ब्राह्मणों द्वारा सम्मानित होकर देवराज हरिमान् इन्द्र सदस्य बन गए।

14.10.32

ततः संवर्तश्चैत्यगतो माहात्मा ।
यथा वह्निः प्रज्वलितो द्वितीयः।
हवींष्युच्चैराह्वयन्देवसङ्घा-
ञ्जुहावाग्नौ मन्त्रवत्सुप्रतीतः ॥ १४.१०.३२ ॥

तब चैत्य में गए महात्मा संवर्त, दूसरी प्रज्वलित अग्नि के समान, ऊँचे स्वर में देवसमूहों को बुलाते हुए, मंत्रों के अनुसार प्रसन्नचित्त होकर अग्नि में आहुतियाँ डालने लगे।

14.10.33

ततः पीत्वा बलभित्सोममग्र्यं ।
ये चाप्यन्ते सोमपा देवसङ्घाः।
सर्वेऽनुज्ञाताः प्रययुः पार्थिवेन ।
यथाजोषं तर्पिताः प्रीतिमन्तः ॥ १४.१०.३३ ॥

तब बलभित् इंद्र ने श्रेष्ठ सोम पिया; और सोम पीने वाले जो अन्य देवसमूह थे, वे सब राजा से अनुमति पाकर, तृप्त और प्रसन्न होकर, जैसी इच्छा हो वैसे चले गए।

14.10.34

ततो राजा जातरूपस्य राशी-
न्पदेपदे कारयामास हृष्टः।
द्विजातिभ्यो विसृजन्भूरि वित्तं ।
रराज वित्तेश इवारिहन्ता ॥ १४.१०.३४ ॥

तब राजा हर्षित होकर पद-पद पर सोने की ढेरियाँ बनवाने लगे, द्विजों को प्रचुर धन देते हुए, और शत्रुओं का नाश करने वाले वित्तेश (कुबेर) के समान शोभित हुए।

14.10.35

ततो वित्तं विविधं सन्निधाय ।
यथोत्साहं कारयित्वा च कोशम्।
अनुज्ञातो गुरुणां संनिवृत्त्य ।
शशास गामखिलां सागरान्ताम् ॥ १४.१०.३५ ॥

तब विविध धन इकट्ठा करके, उत्साह के अनुसार कोश बनवाकर, गुरुजनों की अनुमति पाकर लौट आए और समुद्र तक फैली समूची पृथ्वी पर शासन किया।

14.10.36

एवंगुणः सम्बभूवेह राजा ।
यस्य क्रतौ तत्सुवर्णं प्रभूतम्।
तत्त्वं समादाय नरेन्द्र वित्तं ।
यजस्व देवांस्तपनीयैर्विधानैः ॥ १४.१०.३६ ॥

ऐसे गुणों वाला राजा यहाँ हुआ, जिसके यज्ञ में वह प्रचुर सोना था। हे नरेंद्र, वही धन लेकर तुम स्वर्णमय विधानों से देवताओं का यजन करो।

14.10.37

ततो राजा पाण्डवो हृष्टरूपः ।
श्रुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य।
मनश्चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं ।
ततोऽमात्यैर्मन्त्रयामास भूयः ॥ १४.१०.३७ ॥

तब हर्षित रूप वाले राजा पाण्डव ने सत्यवती के पुत्र के वचन सुनकर उस धन से यज्ञ करने का संकल्प किया। तब उन्होंने मंत्रियों के साथ पुनः विचार-विमर्श किया।