महाभारत · अध्याय 14.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.102.1
अतः परं प्रवक्ष्यामि भूमिदानमनुत्तमम् ॥ १४.१०२.१ ॥
अब इसके आगे मैं सर्वोत्तम भूमिदान का वर्णन करूँगा।
14.102.2
यः प्रयच्छति विप्राय भूमिं रम्यां सदक्षिणाम् ।
श्रोत्रियाय दरिद्राय साग्निहोत्राय पाण्डव ॥ १४.१०२.२ ॥
हे पाण्डुपुत्र! जो वेदज्ञ, दरिद्र और अग्निहोत्री ब्राह्मण को दक्षिणा सहित सुंदर भूमि देता है।
14.102.3
स सर्वकामतृप्तात्मा सर्वरत्नविभूषितः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो दीप्यमानोऽर्कवत्सदा ॥ १४.१०२.३ ॥
वह सभी कामनाओं से तृप्त आत्मा वाला, सभी रत्नों से विभूषित, सभी पापों से मुक्त होकर सदा सूर्य के समान दीप्तिमान होता है।
14.102.4
बालसूर्यप्रकाशेन विचित्रध्वजशोभिना ।
याति यानेन दिव्येन मम लोकं महायशाः ॥ १४.१०२.४ ॥
बालसूर्य के प्रकाश वाले, विचित्र ध्वजों से शोभित दिव्य यान से वह महायशस्वी मेरे लोक को जाता है।
14.102.5
तत्र दिव्याङ्गनाभिस्तु सेव्यमानो यथासुखम् ।
कामगः कामरूपी च क्रीडत्यप्सरसांगणैः ॥ १४.१०२.५ ॥
वहाँ दिव्य अंगनाएँ उसकी सेवा करती हैं, वह इच्छानुसार सुखपूर्वक विचरता है, इच्छानुसार रूप धारण करता है और अप्सराओं के समूहों के साथ क्रीड़ा करता है।
14.102.6
यावद्बिभर्ति लोकान्वै भूमिः कुरुकुलोद्वह ।
तावद्भूमिप्रदः काले मम लोके महीयते ॥ १४.१०२.६ ॥
हे कुरुवंश के भार उठाने वाले! जितने काल तक पृथ्वी लोकों को धारण करती है, उतने काल तक भूमिदान करने वाला मेरे लोक में सम्मानित होता है।
14.102.7
न हि भूमिप्रदानाद्वै दानमन्यद्विशिष्यते ।
न चापि भूमिहरणात्पापमान्यद्विशिष्यते ॥ १४.१०२.७ ॥
भूमिदान से बढ़कर कोई अन्य दान श्रेष्ठ नहीं है, और भूमि हरण से बढ़कर कोई अन्य पाप बड़ा नहीं है।
14.102.8
दानान्यन्यानि हीयन्ते कालेन कुरुपुङ्गव ।
भूमिदानस्य पुण्यस्य क्षयो नैवोपपद्यते ॥ १४.१०२.८ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, अन्य दान समय के साथ क्षीण हो जाते हैं, परंतु भूमिदान के पुण्य का क्षय कभी नहीं होता।
14.102.9
ब्राह्मणाय दरिद्राय भूमिं दत्तां तु यो नरः ।
न हिंसति नरव्याघ्र तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०२.९ ॥
हे नरश्रेष्ठ, जो मनुष्य दरिद्र ब्राह्मण को दी गई भूमि की हिंसा नहीं करता, उसके पुण्यफल को सुनो।
14.102.10
सप्तद्वीपसमुद्रान्ता रत्नसंचयसंकुला ।
सशैलवनदुर्गाढ्या तेन दत्ता मही भवेत् ॥ १४.१०२.१० ॥
सात द्वीपों और समुद्रों तक फैली, रत्नों के ढेरों से भरी, पर्वतों, वनों और दुर्गों से समृद्ध पृथ्वी उसके द्वारा दी गई हुई होती है।
14.102.11
भूमिं दृष्ट्वा दीयमानां श्रोत्रियायाग्निहोत्रिणे ।
सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति हर्षवत् ॥ १४.१०२.११ ॥
श्रोत्रिय और अग्निहोत्री को दी जाती हुई भूमि देखकर सभी प्राणी हर्षपूर्वक मानते हैं कि मानो मैं ही दान दे रहा हूँ।
14.102.12
सुवर्णमणिरत्नानि धनानि च वसूनि च ।
सर्वदानानि वै राजन्ददाति वसुधां ददत् ॥ १४.१०२.१२ ॥
हे राजन्, जो सुवर्ण, मणि, रत्न, धन और वसु दान करता है, वह सभी दानों को देता है, और भूमि देते हुए वह पृथ्वी ही देता है।
14.102.13
सागरान्सरितः शैलान्समानि विषमाणि च ।
सर्वगन्धरसांश्चैव ददाति वसुधां ददत् ॥ १४.१०२.१३ ॥
समुद्रों, नदियों, पर्वतों, समतल और विषम स्थानों को, तथा सभी गन्धों और रसों को भी वह देता है; पृथ्वी का दान करने वाला (सब कुछ) देता है।
14.102.14
ओषधीः फलसंपन्ना नानापुष्पसमन्विताः ।
कमलोत्पलषण्डांश्च ददाति वसुधां ददत् ॥ १४.१०२.१४ ॥
फलों से भरपूर, नाना प्रकार के फूलों से युक्त औषधियाँ, तथा कमल और नीलकमल के झुंड भी वह देता है; पृथ्वी का दान करने वाला (सब कुछ) देता है।
14.102.15
धर्मं कामं तथा चार्थं वेदान्यज्ञांस्तथैव च ।
स्वर्गमार्गगतिं चैव ददाति वसुधां ददत् ॥ १४.१०२.१५ ॥
धर्म, काम, अर्थ, वेद और यज्ञ, तथा स्वर्ग के मार्ग की गति भी वह देता है; पृथ्वी का दान करने वाला (सब कुछ) देता है।
14.102.16
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्ये यजन्ते सदक्षिणैः ।
न तत्फलं लभन्ते ते भूमिदानस्य यत्फलम् ॥ १४.१०२.१६ ॥
अग्निष्टोम आदि यज्ञों से जो लोग दक्षिणा सहित यजन करते हैं, वे उस फल को नहीं पाते जो भूमिदान का फल है।
14.102.17
श्रोत्रिया महीं दत्त्वा यो न हिंसति पाण्डव ।
तद्दानं कथयिष्यन्ति यावल्लोकाः प्रतिष्ठिताः।
तावत्स्वर्गोपभोगानां भोक्तारः पाण्डुनन्दन ॥ १४.१०२.१७ ॥
जो व्यक्ति वेदज्ञ ब्राह्मण को पृथ्वी दान करके उसकी हिंसा नहीं करता, हे पाण्डव, उस दान की महिमा लोग तब तक गाएँगे जब तक लोक स्थित हैं; हे पाण्डु के पुत्र, तब तक वह स्वर्ग के सुखों का भोक्ता रहेगा।
14.102.18
सस्यपूर्णां महीं यस्तु श्रोत्रियाय प्रयच्छति ।
पितरस्तस्य तृप्ययन्ति यावदाभूतसंप्लुवम् ॥ १४.१०२.१८ ॥
जो व्यक्ति अन्न से भरी पृथ्वी को वेदज्ञ ब्राह्मण को देता है, उसके पितर तब तक तृप्त रहते हैं जब तक प्राणियों का प्रलय न हो।
14.102.19
मम रुद्रस्य सवितुस्त्रिदशानां तथैव च ।
प्रीतये विद्धि राजेन्द्र भूमिर्दत्ता द्विजाय वै ॥ १४.१०२.१९ ॥
हे राजेन्द्र, जान लो कि मेरी, रुद्र, सविता और त्रिदशों की प्रसन्नता के लिए ही ब्राह्मण को भूमि दी जाती है।
14.102.20
तेन पुण्येन पूतात्मा दाता भूमेर्युधिष्ठिर ।
मम सालोक्यमाप्नोति नात्र कार्या विचाराणा ॥ १४.१०२.२० ॥
उस पुण्य से पवित्र आत्मा वाला भूमि का दाता, हे युधिष्ठिर, मेरे सालोक्य को प्राप्त होता है; इसमें कोई विचार नहीं करना चाहिए।
14.102.21
यत्किंचित्कुरुते पापं पुरुषे वृत्तिकर्शितः ।
स च गोकर्णमात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ॥ १४.१०२.२१ ॥
जो भी पाप मनुष्य जीविका से पीड़ित होकर करता है, वह भी गोकर्ण मात्र भूमि के दान से शुद्ध हो जाता है।
14.102.22
मासोपवासे यत्पुण्यं कृच्छ्रे चान्द्रायणेऽपि च ।
भूमिगोकर्णमात्रेण तत्पुण्यं तु विधीयते ॥ १४.१०२.२२ ॥
मासोपवास में, कृच्छ्र और चान्द्रायण व्रत में जो पुण्य है, वही पुण्य गोकर्ण मात्र भूमि के दान से विधान किया गया है।
14.102.23
सर्वतीर्थाभिषेके च यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
भूमिगोकर्णमात्रेण तत्पुण्यं तु विधीयते ॥ १४.१०२.२३ ॥
सब तीर्थों में स्नान करने का जो पुण्य कहा गया है, वही पुण्य गोकर्ण मात्र भूमि के दान से विधान किया जाता है।
14.102.24
देवदेव नमस्तेऽस्तदु वासुदेव सुरेश्वर ।
गोकर्णस्य प्रमाणं वै वक्तुमर्हसि तत्वतः ॥ १४.१०२.२४ ॥
हे देवों के देव, वासुदेव, सुरेश्वर, आपको नमस्कार। कृपया गोकर्ण का सच्चा प्रमाण बताइए।
14.102.25
शृणु गोकर्णमात्रस्य प्रमाणं पाण्डुनन्दन ।
त्रिंशद्दण्डप्रमाणेन प्रमितं सर्वतो दिशम् ॥ १४.१०२.२५ ॥
हे पाण्डुनन्दन, गोकर्ण के माप को सुनो। वह तीस दण्ड के माप से सभी दिशाओं में मापा गया है।
14.102.26
प्रत्यक्प्रागपि राजेन्द्र तत्तथा दक्षिणोत्तरम् ।
गोकर्णं तद्विदः प्राहुः प्रमाणं धरणेर्नृप ॥ १४.१०२.२६ ॥
हे राजेन्द्र, पश्चिम और पूर्व, तथा उसी प्रकार दक्षिण और उत्तर भी। जानकार लोग गोकर्ण को पृथ्वी का माप कहते हैं, हे नृप।
14.102.27
सवृषं गोशतं यत्र सुखं तिष्ठत्ययन्त्रितम् ।
सवत्सं कुरुशार्दूल तच्च गोकर्णमुच्यते ॥ १४.१०२.२७ ॥
जहाँ एक सौ गायें अपने बैल के साथ सुखपूर्वक, बिना बन्धन के, बछड़ों सहित खड़ी रहती हैं, हे कुरुशार्दूल, उसे भी गोकर्ण कहा जाता है।
14.102.28
किंकरा मृत्युदण्डाश्च कुंभीपाकाश्च दारुणाः ।
घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम् ॥ १४.१०२.२८ ॥
यम के सेवक, मृत्यु के दण्ड, और भयानक कुम्भीपाक नरक, तथा वरुण के घोर पाश — ये भूमिदाता के पास नहीं आते।
14.102.29
निरया रौरवाद्याश्च तथा वैतरणी नदी ।
तीव्राश्च यातनाः कृष्टा नोपसर्पन्ति भूमिदम् ॥ १४.१०२.२९ ॥
रौरव आदि नरक, तथा वैतरणी नदी, और कठोर यातनाएँ — ये भूमिदाता के पास नहीं आतीं।
14.102.30
चित्रगुप्ताः कलिः कालः कृतान्तो मृत्युरेव च ।
यमश्च भगवान्साक्षात्पूजयन्ति महीप्रदम् ॥ १४.१०२.३० ॥
चित्रगुप्त, कलि, काल, कृतान्त, और मृत्यु तथा भगवान यम स्वयं — ये भूमिदाता की पूजा करते हैं।
14.102.31
रुद्रः प्रजापतिः शक्रः सुरा ऋषिगणास्तथा ।
अहं च प्रीतिमान्राजन्पूजयामो महीप्रदम् ॥ १४.१०२.३१ ॥
रुद्र, प्रजापति, शक्र, देवता तथा ऋषिगण, और मैं भी प्रसन्न होकर, हे राजन्, भूमिदाता का सम्मान करते हैं।
14.102.32
कृशभृत्यस्य कृशगोः कृशाश्वस्य कृतातिथेः ।
भूमिर्देया नरश्रेष्ठ स निधइः पारलौकिकः ॥ १४.१०२.३२ ॥
जिसके सेवक दुर्बल हों, गायें दुबली हों, घोड़े कृश हों, और जिसने अतिथि-सत्कार किया हो, उसे भूमि देनी चाहिए, हे नरश्रेष्ठ; वह परलोक का निधि है।
14.102.33
सीदमानकुटुंबाय श्रोत्रियायाग्निहोत्रिणे ।
व्रस्थाय दरिद्राय भूमिर्देया नराधिप ॥ १४.१०२.३३ ॥
जिसका परिवार कष्ट में हो, ऐसे श्रोत्रिय अग्निहोत्री को, जो गिर गया हो और दरिद्र हो, हे नराधिप, भूमि देनी चाहिए।
14.102.34
यथा हि धात्री क्षीरेण पुत्रं वर्धयति स्वयम् ।
दातारमनुगृह्णाति दत्ता ह्येवं वसुंधरा ॥ १४.१०२.३४ ॥
जैसे धात्री अपने दूध से स्वयं पुत्र का पोषण करती है, वैसे ही दी गई वसुंधरा दाता पर अनुग्रह करती है।
14.102.35
यथा बिभर्ति गौर्वत्सं सृजन्ती क्षीरमात्मनः ।
तथा सर्वगुणोपेता भूमिर्वहति भूमिदम् ॥ १४.१०२.३५ ॥
जैसे गाय अपना दूध देकर बछड़े का पालन करती है, वैसे ही सर्वगुणों से युक्त भूमि भूमिदाता को धारण करती है।
14.102.36
यथा बीजनि रोहन्ति जलसिक्तानि भूपते ।
तथा कामाः प्ररोहन्ति भूमिदस्य दिनेदिने ॥ १४.१०२.३६ ॥
जैसे हे भूपति, जल से सींचे गए बीज उगते हैं, वैसे ही भूमिदाता की कामनाएँ दिन-प्रतिदिन फलती हैं।
14.102.37
यथा तेजस्तु सूर्यस्य तमः सर्वं व्यपोहति ।
तथा पापं नरस्येह भूमिदानं व्यपोहति ॥ १४.१०२.३७ ॥
जैसे सूर्य का तेज सारे अंधकार को दूर कर देता है, वैसे ही इस लोक में भूमिदान मनुष्य के पाप को दूर कर देता है।
14.102.38
दाता दशानुगृह्णाति यो हरेद्दश हन्ति च ।
अतीतान्यागतानीह कुलानि कुरुपुङ्गव ॥ १४.१०२.३८ ॥
दाता दस पीढ़ियों पर अनुग्रह करता है, और जो (भूमि) हरता है वह दस (पीढ़ियों) का नाश करता है। हे कुरुश्रेष्ठ, यहाँ अतीत और भविष्य के कुल (भी इसी से प्रभावित होते हैं)।
14.102.39
आश्रुत्य भूमिदानं तु दत्त्वा यो वा हरेन्पुनः ।
स बद्धो वारुणैः पाशैः क्षिप्यते पूयशोणिते ॥ १४.१०२.३९ ॥
जो भूमिदान का वचन देकर और दे कर फिर उसे हर लेता है, वह वरुण के पाशों से बँधकर पीप और रक्त में फेंका जाता है।
14.102.40
स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत् वसुंधराम् ।
न तस्य नरकाद्धोराद्विद्यते निष्कृतिः क्वचित् ॥ १४.१०२.४० ॥
जो अपनी दी हुई या दूसरे की दी हुई पृथ्वी को हरता है, उसके लिए उस भयंकर नरक से कहीं भी मुक्ति नहीं है।
14.102.41
ब्राह्म्णस्य हृते क्षेत्रे हन्याद्द्वादश पूर्वजान् ।
स गच्छेत्कृमियोनिं च न च मुच्येत जातु सः ॥ १४.१०२.४१ ॥
ब्राह्मण का खेत हर लेने पर (वह) बारह पूर्वजों का नाश कर देता है। वह कीड़ों की योनि में जाता है और कभी मुक्त नहीं होता।
14.102.42
दत्त्वा भूमिं द्विजेन्द्राय यस्तामेवोपजीवति ।
गवां शतसहस्रस्य हन्तुः स लभते फलम् ॥ १४.१०२.४२ ॥
जो द्विजश्रेष्ठ को भूमि देकर फिर उसी (भूमि) से जीविका चलाता है, वह लाख गायों की हत्या करने वाले के फल को पाता है।
14.102.43
सोधश्शिरास्तु पापात्मा कुंभीपाकेषु पच्यते ।
दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कुंभीपाकाद्विजनिस्सृतः।
इह लोके भवेत्स श्वा रातजन्मनि पाण्डव ॥ १४.१०२.४३ ॥
पापात्मा सोधश्शिरा कुम्भीपाक नरकों में पकाया जाता है। दिव्य सहस्र वर्षों के बाद वह कुम्भीपाक से निकला हुआ द्विज इस लोक में कुत्ता होता है, हे पाण्डव, रात्रि-जन्म में।
14.102.44
दत्त्वा भूमि द्विजेन्द्राणां यस्तामेवोपजीवति ।
स मूढो याति दुष्टात्मा नरकानेकविंशतिम्।
नरकेभ्यो विनिर्मुक्तः शुनां योनिं स गच्छति ॥ १४.१०२.४४ ॥
जो ब्राह्मणों में श्रेष्ठों को भूमि दान देकर उसी से जीविका चलाता है, वह मूढ़, दुष्टात्मा इक्कीस नरकों में जाता है; नरकों से मुक्त होकर वह कुत्तों की योनि में जाता है।
14.102.45
हलकृष्टा मही देया सबीजा सस्यमालिनी ।
अथवा सोदका देया दरिद्राय द्विजातये ॥ १४.१०२.४५ ॥
हल से जोती गई, बीज सहित, फसलों से सुशोभित भूमि देनी चाहिए; अथवा जल सहित भूमि दरिद्र द्विज को देनी चाहिए।
14.102.46
एवं दत्ता मही राजन्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
सर्वान्कामानवाप्नोति मनसा चिन्तितानि च ॥ १४.१०२.४६ ॥
हे राजन्, इस प्रकार प्रसन्न अंतरात्मा से दी गई भूमि से मनुष्य मन में सोचे गए सभी कामनाएँ प्राप्त करता है।
14.102.47
बहुभिर्वसुधा दत्ता दीयते च नराधिपैः ।
यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम् ॥ १४.१०२.४७ ॥
अनेक राजाओं ने पृथ्वी दान दी है और दी जाती है; जिसकी जब भूमि होती है, उसी को उस समय उसका फल मिलता है।
14.102.48
यः प्रयच्छति कन्यां वै सुरूपां श्रोत्रियाय वै ।
स ब्रह्मदेयो राजेन्द्र तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०२.४८ ॥
जो सुंदर कन्या श्रोत्रिय को देता है, वह ब्रह्मदान है; हे राजेन्द्र, उसका पुण्यफल सुनो।
14.102.49
बलीवर्दसहस्राणां दत्तानां धुर्यवाहिनाम् ।
यत्पुण्यं लभते राजन्कन्यादानेन तत्फलम् ॥ १४.१०२.४९ ॥
हे राजन्, जो पुण्य हज़ारों जुए में जुतने वाले बैलों के दान से मिलता है, वही फल कन्यादान से प्राप्त होता है।
14.102.50
गवां शतसहस्रस्य सम्यग्धत्तस्थ यत्फलम् ।
तत्फलं समवाप्नोतिः यः प्रयच्छति कन्यकाम् ॥ १४.१०२.५० ॥
लाख गायों को विधिपूर्वक दान करने से जो फल मिलता है, वही फल वह पाता है जो कन्या का दान करता है।
14.102.51
यावन्ति चैव रोमाणि कन्यायाः कुरुपुङ्गव ।
तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके महीयते ॥ १४.१०२.५१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ, कन्या के शरीर पर जितने रोम हैं, उतने हज़ार वर्षों तक वह मेरे लोक में पूजित होता है।
14.102.52
ततश्चापि च्युतः कालादिह लोके स जायते ।
षडङ्गविच्चतुर्वेदी सर्वलोकार्चितो द्विजः ॥ १४.१०२.५२ ॥
फिर काल के अनुसार उस लोक से च्युत होकर वह इस लोक में जन्म लेता है—षडंगों का ज्ञाता, चारों वेदों का पंडित, सभी लोकों से पूजित द्विज।
14.102.53
यः सुवर्णं दरिद्राय ब्राह्मणाय प्रयच्छति ।
श्रोत्रियाय सुवृत्ताय बहुपुत्राय पाण्डव ॥ १४.१०२.५३ ॥
हे पाण्डव, जो दरिद्र ब्राह्मण को, जो वेदज्ञ, सदाचारी और बहुत पुत्रों वाला हो, सुवर्ण का दान करता है।
14.102.54
स मुक्तः सर्वपापेभ्यो बालसूर्यसमप्रभः ।
विमानं दिव्यामारूढः कामगः कामभोगवान्
वर्षकोटिं महातेजा मम लोके महीयते ॥ १४.१०२.५४ ॥
वह सभी पापों से मुक्त होकर उदीयमान सूर्य के समान कांतिमान हो जाता है; दिव्य विमान पर आरूढ़, इच्छानुसार चलने वाला और इच्छित भोग भोगने वाला, महातेजस्वी वह करोड़ों वर्षों तक मेरे लोक में पूजित होता है।
14.102.55
ततः कालावतीर्णश्च सोस्मिँल्लोके हि जायते ।
वेदवेदाङ्गविद्विप्रः कोटीधनपतिर्भवेत् ॥ १४.१०२.५५ ॥
फिर समय आने पर वह इस लोक में जन्म लेता है, वेद और वेदांगों का ज्ञाता ब्राह्मण बनता है और करोड़ों धन का स्वामी होता है।
14.102.56
यश्च रूप्यं प्रयच्छेद्वै दरिद्राय द्विजातये ।
कृशवृत्तेः कृशगवे स मुक्तः सर्वकिल्बिषैः ॥ १४.१०२.५६ ॥
जो व्यक्ति दरिद्र द्विज को, जिसकी जीविका कठिन हो और जिसकी गायें दुर्बल हों, चाँदी दान करता है, वह सब पापों से मुक्त हो जाता है।
14.102.57
पूर्णचन्द्रप्रकाशेन विमानेन विराजता ।
कामरूपि यथाकामं स्वर्गलोके महीयते ॥ १४.१०२.५७ ॥
पूर्णचन्द्र के प्रकाश के समान शोभायमान विमान से वह इच्छानुसार रूप धारण करने वाला होकर स्वर्गलोक में सम्मानित होता है।
14.102.58
ततोऽवतीर्णः कालेन लोके चास्मिन्महायशाः ।
सर्वलोकार्चितः श्रीमान्राजा भवति वीर्यवान् ॥ १४.१०२.५८ ॥
फिर समय पर इस लोक में अवतरित होकर वह महायशस्वी, सब लोकों से पूजित, श्रीमान और पराक्रमी राजा बनता है।
14.102.59
तिलपर्वतकं यस्तु श्रोत्रियाय प्रयच्छति ।
विशेषेण दरिद्राय तस्यापि शृणु यत्फलम् ॥ १४.१०२.५९ ॥
जो व्यक्ति श्रोत्रिय ब्राह्मण को तिलों का पर्वत दान करता है, और विशेषकर दरिद्र को, उसका भी फल सुनो।
14.102.60
पुण्यं वृषायुतोत्सर्गे यत्प्रोक्तं पाण्डुनन्दन ।
तत्पुण्यं समनुप्राप्य तत्क्षणाद्विरजा भवेत् ॥ १४.१०२.६० ॥
हे पाण्डुनन्दन, दस हज़ार वृषों के उत्सर्ग में जो पुण्य कहा गया है, वही पुण्य पाकर वह उसी क्षण निर्मल हो जाता है।
14.102.61
यथा त्वचं भुजङ्गो वै त्यक्त्वा शुद्धतनुर्भवेत् ।
तता तिलप्रदानाद्वै पापं त्यक्त्वा विसुद्ध्यति ॥ १४.१०२.६१ ॥
जैसे सर्प अपनी केंचुली त्यागकर शुद्ध शरीर वाला हो जाता है, वैसे ही तिल का दान देने से मनुष्य पाप त्यागकर शुद्ध हो जाता है।
14.102.62
तिलषण्डं प्रयुञ्जानो जांबूनदविभूषितम् ।
विमानं दिव्यमारूढः पितृलोके महीयते ॥ १४.१०२.६२ ॥
सोने से सजे तिल-खण्ड को अर्पित करने वाला दिव्य विमान पर चढ़कर पितृलोक में सम्मानित होता है।
14.102.63
षष्टिं वर्षसहस्राणि कामरूपी महायशाः ।
तिलप्रदाता रमते पितृलोके यथासुखम् ॥ १४.१०२.६३ ॥
महायशस्वी, इच्छानुसार रूप धारण करने वाला तिल-दाता साठ हजार वर्षों तक पितृलोक में यथासुख आनंद करता है।
14.102.64
यः प्रयच्छति विप्राय तिलधेनुं नराधिप ।
श्रोत्रियाय दरिद्राय शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥ १४.१०२.६४ ॥
हे नराधिप! जो दरिद्र श्रोत्रिय ब्राह्मण को तिल-धेनु देता है, उसका भी फल सुनो।
14.102.65
गोसहस्रप्रदानेन यत्पुण्यं समुदाहृतम् ।
तत्पुण्यफलामाप्नोति तिलधेनुप्रदो नरः ॥ १४.१०२.६५ ॥
हज़ार गायों के दान से जो पुण्य कहा गया है, तिल-धेनु देने वाला मनुष्य उसी पुण्य का फल प्राप्त करता है।
14.102.66
तिलानां कुडवैर्यस्तु तिलधेनुं प्रयच्छति ।
तावत्कोटिसमा राजन्स्वर्गलोके महीयते ॥ १४.१०२.६६ ॥
हे राजन्! जो कुडव-परिमाण के तिलों से तिल-धेनु देता है, वह उतने ही करोड़ वर्षों तक स्वर्गलोक में सम्मानित होता है।
14.102.67
अष्टाढकतिलैः कृत्वा तिलधेनु नराधिप ।
द्वात्रिंशन्निष्कसंयुक्तं विषुवे यः प्रयच्छति।
मद्भक्त्या मद्गतात्मा वै तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०२.६७ ॥
हे नराधिप, जो आठ आढक तिलों से तिलधेनु बनाकर और बत्तीस निष्क के साथ विषुव काल में दान करता है, जो मेरी भक्ति से और मुझमें लगे चित्त से ऐसा करता है, उसके पुण्य का फल सुनो।
14.102.68
कन्यादानसहस्रस्य विधिदत्तस्य यत्फलम् ।
तत्पुण्यं समनुप्राप्तो मम लोके महीयते ॥ १४.१०२.६८ ॥
विधिपूर्वक दिए गए हज़ार कन्यादानों का जो फल है, वही पुण्य प्राप्त करके वह मेरे लोक में सम्मानित होता है।
14.102.69
मम लोकावतीर्णश्च सोस्मिँल्लोकेऽभिजायते ।
ऋग्यजुस्सामवेदानां पारगो ब्राह्मणर्षभः ॥ १४.१०२.६९ ॥
मेरे लोक से उतरकर वह इस लोक में जन्म लेता है, और ऋग्, यजुः और साम वेदों का पारगामी ब्राह्मणों में श्रेष्ठ होता है।
14.102.70
गां तु यस्तु दरिद्राय श्रोत्रियाय प्रयच्छति ।
प्रसन्नां क्षीरिणीं पुण्यां सवत्सां कांस्यदोहिनीं ॥ १४.१०२.७० ॥
जो दरिद्र श्रोत्रिय ब्राह्मण को प्रसन्न, दूध देने वाली, पवित्र, बछड़े सहित और कांस्य-दोहिनी गाय देता है।
14.102.71
यत्किंचिद्दुष्कृतं कर्म तस्य पूर्वकृतं नृपः ।
तत्सर्वं तत्क्षणादेव विनश्यति न संशयः ॥ १४.१०२.७१ ॥
हे नृप, उसका पहले किया हुआ जो कोई भी दुष्कर्म होता है, वह सब उसी क्षण नष्ट हो जाता है, इसमें संदेह नहीं।
14.102.72
यानं च वृषसंयुक्तं दीप्यमानं स्वलङ्कृतम् ।
आरूढः कामगं दिव्यं गोलोकमधिगच्छति ॥ १४.१०२.७२ ॥
बैलों से जुते हुए, चमकते हुए, सुंदर सजे हुए, इच्छानुसार चलने वाले दिव्य यान पर सवार होकर वह गोलोक को पहुँचता है।
14.102.73
यावन्ति चैव रोमाणि तस्या गोस्तु नराधिप ।
तावद्वर्षसहस्राणि गवां लोके महीयते ॥ १४.१०२.७३ ॥
हे नराधिप, उस गाय के जितने रोम हैं, उतने ही हज़ार वर्षों तक गौओं के लोक में वह सम्मानित होता है।
14.102.74
गोलोकादवतीर्णस्तु लोकेऽस्मिन्ब्राह्मणो भवेत् ।
सत्रयाजी वदन्यश्च सर्वराजभिरर्चितः ॥ १४.१०२.७४ ॥
गोलोक से उतरकर वह इस लोक में ब्राह्मण होता है, सत्रयाग करने वाला और वेद-पाठी होता है, और सभी राजाओं द्वारा पूजित होता है।
14.102.75
तिलं गावः सुवर्णं चाप्यन्नं कन्या वसुंधरा ।
तारयन्तीह दत्तानि ब्राह्मणेभ्यो महाभुज ॥ १४.१०२.७५ ॥
हे महाबाहो, ब्राह्मणों को दिए गए तिल, गायें, सोना, अन्न, कन्या और भूमि इस लोक में दाता को तार देते हैं।
14.102.76
ब्राह्मणं वृत्तसंपन्नमाहिताग्निमलोलुपम् ।
तर्पयेद्विधिवद्राजन्स निधिः पारलौकिकः ॥ १४.१०२.७६ ॥
हे राजन, जो सदाचार-संपन्न, आहिताग्नि और लोभरहित ब्राह्मण को विधिपूर्वक तृप्त करता है, वह परलोक के लिए निधि है।
14.102.77
आहिताग्नि दरिद्रं च श्रोत्रियं च जितेन्द्रियम् ।
शूद्रान्नवर्जितं चैव द्विजं यत्नेन पूजयेत् ॥ १४.१०२.७७ ॥
आहिताग्नि, दरिद्र, श्रोत्रिय, जितेन्द्रिय, और शूद्र का अन्न त्यागने वाले द्विज की यत्नपूर्वक पूजा करनी चाहिए।
14.102.78
आहिताग्निः सदा पात्रमह्निहोत्री च वेदवित् ।
पात्राणामपि तत्पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे ॥ १४.१०२.७८ ॥
जो आहिताग्नि सदा पात्र है, नित्य अग्निहोत्री और वेदज्ञ है; पात्रों में भी वह उत्तम पात्र है जिसके पेट में शूद्र का अन्न नहीं गया।
14.102.79
यच्च वेदमयं पात्रं यच्च पात्रं तपोमयम् ।
असंकीर्णं च यत्पात्रं तत्पात्रं तारयिष्यति ॥ १४.१०२.७९ ॥
जो वेदमय पात्र है और जो तपोमय पात्र है, तथा जो असंकीर्ण पात्र है, वह पात्र (मनुष्य को) तार देगा।
14.102.80
नित्यस्वाध्यायनिरतास्त्वसंकीर्णेन्द्रियाश्च ये ।
पञ्चयज्ञपरा नित्यं पूजितास्तारयन्ति ते ॥ १४.१०२.८० ॥
जो नित्य स्वाध्याय में लगे रहते हैं, जिनकी इन्द्रियाँ असंकीर्ण (शुद्ध) हैं, जो सदा पञ्चयज्ञों में तत्पर हैं, वे पूजित होकर (मनुष्यों को) तार देते हैं।
14.102.81
ये क्षान्तिदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा ।
जितेन्द्रियाः प्राणिवधै निवृत्ताः।
प्रतिग्रहे संकुचिता गृहस्था-
स्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥ १४.१०२.८१ ॥
जो क्षमाशील और संयमी हैं, जिनके कान श्रुति से भरे हैं, जिन्होंने इन्द्रियों को जीत लिया है, जो प्राणिहिंसा से निवृत्त हैं, जो दान ग्रहण करने में संकोची गृहस्थ हैं — वे ब्राह्मण (मनुष्यों को) तारने में समर्थ हैं।
14.102.82
नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती ।
नित्यस्वाध्यायी वृषलान्नवर्जी।
क्रतौ गच्छन्विधिवच्चापि जुह्व-
त्स ब्राह्मणस्तारयितुं समर्थः ॥ १४.१०२.८२ ॥
जो नित्य जल से स्नान करता है, नित्य यज्ञोपवीत धारण करता है, नित्य स्वाध्याय करता है, शूद्र का अन्न त्यागता है, यज्ञ में विधिपूर्वक जाता है और आहुति देता है — वह ब्राह्मण (मनुष्यों को) तारने में समर्थ है।
14.102.83
ब्राह्मणो यस्तु मद्भक्तो मद्रागी मत्परायणः ।
मयि संन्यस्तकर्मा च स विप्रस्तारयेद्ध्रुवम् ॥ १४.१०२.८३ ॥
जो ब्राह्मण मेरा भक्त है, मुझमें अनुरागी है, मुझे ही परम आश्रय मानता है, और मुझमें अपने कर्मों को न्यस्त कर चुका है — वह विप्र निश्चय ही (मनुष्यों को) तार देगा।
14.102.84
द्वादशाक्षरतत्वज्ञश्चतुर्व्यूहविभागवित् ।
अच्छिद्रपञ्चकालज्ञःक स विप्रस्तारयिष्यति ॥ १४.१०२.८४ ॥
जो द्वादशाक्षर तत्त्व को जानता है, चतुर्व्यूह के विभाग को समझता है, और अच्छिद्र पञ्चकाल (सिद्धान्त) को जानता है — वह विप्र (मनुष्यों को) तार देगा।