महाभारत · अध्याय 14.106
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.106.1
एवं श्रुत्वा परं पुण्यं कपिलादानमुत्तमम् ।
धर्मपुत्रः प्रहृष्टात्मा केशवं पुनरब्रवीत् ॥ १४.१०६.१ ॥
इस प्रकार अत्यन्त पुण्यमय और उत्तम कपिला-दान का वर्णन सुनकर धर्मपुत्र युधिष्ठिर प्रसन्न मन से केशव से पुनः बोले।
14.106.2
देवदेवश कपिला यदा विप्राय दीयते ।
कथं सर्वेषु चाङ्गेषु तस्यास्तिष्ठन्ति देवताः ॥ १४.१०६.२ ॥
हे देवदेव! जब कपिला गाय ब्राह्मण को दी जाती है, तो उसके सभी अंगों में देवता कैसे निवास करते हैं?
14.106.3
याश्चैताः कपिलाः प्रोक्ता दश चैव त्वया मम ।
तासां कति सुरश्रेष्ठ् कपिलाः पुण्यलक्षणाः ॥ १४.१०६.३ ॥
हे सुरश्रेष्ठ! आपने मुझसे जो दस कपिलाएँ बताईं, उनमें से पुण्यलक्षणों वाली कपिलाएँ कितनी हैं?
14.106.4
कथं वाऽनुगृहीतास्ताः सुरैः पितृगणैरपि ।
केन युक्ताश्च वर्णेन श्रोतुं कौतूहलं मे ॥ १४.१०६.४ ॥
वे कैसे देवताओं और पितृगणों द्वारा अनुगृहीत हैं, और किस वर्ण से युक्त हैं? यह सुनने की मेरी उत्सुकता है।
14.106.5
युधिष्ठिरेणैवमुक्तः केशवः सत्यवाक्तदा ।
गुह्यानां परमं गुह्यं वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ १४.१०६.५ ॥
युधिष्ठिर द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर सत्यवादी केशव ने तब गोपनीयों में परम गोपनीय बात कहना आरंभ किया।
14.106.6
शृणु राजन्पवित्रं वै रहस्यं धर्ममुत्तमम् ।
ग्रहणीयं सत्यमिदं न श्राव्यं हेतुवादिभिः ॥ १४.१०६.६ ॥
हे राजन्! सुनो, यह पवित्र रहस्य और उत्तम धर्म है। यह सत्य है, जिसे ग्रहण करना चाहिए; इसे तर्कवादियों को नहीं सुनाना चाहिए।
14.106.7
यदा वत्सस्य पादौ द्वौ प्रसवे शिरसा सह ।
दृश्येते दानकालं तत्तमाहुर्मुनिसत्तमाः ॥ १४.१०६.७ ॥
जब बछड़े के दो पैर और सिर एक साथ जन्म के समय दिखाई दें, तब श्रेष्ठ मुनि उसे दान का समय कहते हैं।
14.106.8
अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्भूमिं न यास्यति ।
गौस्तावत्पृथिवी ज्ञेया तस्माद्देया तु तादृशी ॥ १४.१०६.८ ॥
जब तक बछड़ा आकाश में रहता है और भूमि पर नहीं गिरता, तब तक गाय को पृथ्वी समझना चाहिए; इसलिए ऐसी गाय ही दान देनी चाहिए।
14.106.9
यावन्ति धेन्वा रोमाणि सवत्साया युधिष्ठिर ।
यावत्यः सिकताश्चापि गर्भोदकपरिप्लुताः।
तावद्वर्षसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते ॥ १४.१०६.९ ॥
हे युधिष्ठिर! बछड़े वाली गाय के जितने रोम हैं, और गर्भजल से भीगी जितनी रेत के कण हैं, दाता स्वर्ग में उतने हज़ार वर्षों तक सम्मानित होता है।
14.106.10
सुवर्णाभरणां कृत्वा सव्तसां कपिलां तिलैः ।
प्रच्छाद्य तां तु दद्याद्वै सर्वरत्नैरलङ्कृताम् ॥ १४.१०६.१० ॥
सोने के आभूषण पहनाकर, बछड़े सहित कपिला गाय को तिलों से ढककर, सब रत्नों से सजी उसी गाय को दान देना चाहिए।
14.106.11
ससमुद्रा नदी तेन सशैलवनकानना ।
चतुरन्ता भवेद्दत्ता नात्र कार्या विचारणा ॥ १४.१०६.११ ॥
उस दान से समुद्र, नदियों, पर्वतों और वनों सहित चारों सीमाओं वाली (पृथ्वी) दी हुई हो जाती है; इसमें कोई संशय नहीं करना चाहिए।
14.106.12
पृथिवीदानतुल्येन तेन दानेन मानवः ।
संसारसागरात्तीर्णो याति लोकं प्रजापतेः ॥ १४.१०६.१२ ॥
पृथ्वी-दान के समान उस दान से मनुष्य संसार-सागर को पार करके प्रजापति के लोक को जाता है।
14.106.13
ब्रह्महा भ्रूणहा गोघ्नो यदि वा गुरुतल्पगः ।
महापातकयुक्तोपि एतद्दानेन शुद्ध्यति ॥ १४.१०६.१३ ॥
ब्राह्मण का वध करने वाला, भ्रूण का वध करने वाला, गाय का वध करने वाला, या गुरु-शय्या पर जाने वाला, यदि महापातकों से युक्त भी हो, तो भी इस दान से शुद्ध हो जाता है।
14.106.14
इदं पठति यः पुण्यं कपिलादानमुत्तमम् ।
प्रातरुत्थाय मद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०६.१४ ॥
जो प्रातः उठकर मेरी भक्ति से इस पुण्यमय, उत्तम कपिला-दान का पाठ करता है, उसके पुण्य का फल सुनो।
14.106.15
मनसा कर्मणा वाचा मतिपूर्वं युधिष्ठिर ।
पापं रात्रिकृतं हन्यादस्याध्यायस्य पाठकः ॥ १४.१०६.१५ ॥
हे युधिष्ठिर, मन, कर्म और वाणी से, जान-बूझकर किया गया, रात्रि में किया गया पाप, इस अध्याय का पाठ करने वाला नष्ट कर देता है।
14.106.16
इदमावर्तमानस्तु श्राद्धे यस्तर्पयेद्द्विजान् ।
तस्याप्यमृतमश्नन्ति पितरोऽत्यन्तहर्षिताः ॥ १४.१०६.१६ ॥
जो इसे बार-बार पढ़ते हुए श्राद्ध में द्विजों को तृप्त करता है, उसके पितर अत्यन्त प्रसन्न होकर उसका अमृत भी ग्रहण करते हैं।
14.106.17
यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या मद्गतेनान्तरात्मना ।
तस्य रात्रिकृतं सर्वुं पापमाशु प्रणश्यति ॥ १४.१०६.१७ ॥
और जो भक्ति से, मुझमें लगे अंतरात्मा के साथ, इसे सुनता है, उसका रात्रि में किया गया समस्त पाप शीघ्र नष्ट हो जाता है।
14.106.18
अतः परं विशेषं तु कपिलानां ब्रवीमि ते ।
याश्चैताः कपिलाः प्रोक्ता दश राजन्मया तव।
तासां चतस्रः प्रवराः पुण्याः पापप्रणाशनाः ॥ १४.१०६.१८ ॥
अब मैं तुमसे कपिला गायों का विशेष वर्णन करता हूँ। हे राजन्, जिन दस कपिला गायों का मैंने तुमसे उल्लेख किया, उनमें से चार श्रेष्ठ, पुण्यमयी और पाप का नाश करने वाली हैं।
14.106.19
सुवर्णकपिला पुण्या तथा रक्ताक्षिपिङ्गला ।
पिङ्गलाक्षी च या गौश्च या स्यात्पिङ्गलपिङ्गला ॥ १४.१०६.१९ ॥
सुनहरी कपिला पुण्य है, तथा लाल आँखों वाली पिंगला, और जो पिंगलाक्षी गाय है, और जो अत्यंत पिंगल वर्ण की हो।
14.106.20
एताश्चतस्रः प्रवराः पवित्राः पापनाशनाः ।
नमस्कृता वा दृष्टा वा घ्नन्ति पापं नरस्य तु ॥ १४.१०६.२० ॥
ये चार श्रेष्ठ, पवित्र और पाप का नाश करने वाली हैं। नमस्कार करने पर या केवल देखने भर से भी ये मनुष्य के पाप नष्ट कर देती हैं।
14.106.21
यस्यैताः कपिलाः सन्ति गृहे पापप्रणाशनाः ।
तत्र श्रीर्विजयः कीर्तिः स्फीता नित्यं युधिष्ठिर ॥ १४.१०६.२१ ॥
जिसके घर में ये पाप नाश करने वाली कपिलाएँ होती हैं, हे युधिष्ठिर, वहाँ सदा श्री, विजय और प्रचुर कीर्ति रहती है।
14.106.22
एतासां प्रीतिमायाति क्षीरेण तु वृषध्वजः ।
दध्ना च त्रिदशाः सर्वे घृतेन तु हुताशनः ॥ १४.१०६.२२ ॥
इन (गायों) की प्रसन्नता दूध से वृषध्वज (शिव) को प्राप्त होती है; दही से सभी देवता, और घी से अग्नि प्रसन्न होते हैं।
14.106.23
पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः ।
सकृद्देत्तेन तुष्यन्ति वर्षकोटिं युधिष्ठिर ॥ १४.१०६.२३ ॥
पिता, पितामह और प्रपितामह भी, इस एक बार के दान से, हे युधिष्ठिर, करोड़ों वर्षों तक संतुष्ट रहते हैं।
14.106.24
कपिलाया घृतं क्षीरं दधि पायसमेव वा ।
श्रोत्रियेभ्यः सकृद्दत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते ॥ १४.१०६.२४ ॥
कपिला गाय का घी, दूध, दही या खीर, श्रोत्रिय ब्राह्मणों को एक बार दान करके मनुष्य पापों से मुक्त हो जाता है।
14.106.25
उपवासं तु यः कृत्वाऽप्यहोरात्रं जितेन्द्रियः ।
कपिलापञ्चगव्यं तु पीत्वा चान्द्रायणात्परम् ॥ १४.१०६.२५ ॥
जो जितेन्द्रिय व्यक्ति दिन-रात उपवास करके कपिला गाय के पञ्चगव्य का पान करता है, और फिर चान्द्रायण व्रत के पश्चात्…
14.106.26
सौम्ये मुहूर्ते तत्प्रशय शुद्धात्मा शुद्धमानसः ।
क्रोधानृतविनिर्मुक्तो मद्गतेनान्तरात्मना ॥ १४.१०६.२६ ॥
शुभ मुहूर्त में, शुद्ध आत्मा और शुद्ध मन से, क्रोध और असत्य से मुक्त होकर, मुझमें लगे अन्तरात्मा के साथ वह…
14.106.27
कपिलापञ्चगव्येन सुमन्त्रेण पृथक्पथक् ।
यो मत्प्रतिकृतिं वाऽपि शङ्कराकृतिमेव वा।
स्नापयेद्विषुवे यस्तु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १४.१०६.२७ ॥
जो कपिला गाय के पञ्चगव्य से, मन्त्रों के साथ, अलग-अलग, मेरी प्रतिमा या शंकर की आकृति को, विषुव के समय स्नान कराता है, उसे अश्वमेध का फल प्राप्त होता है।
14.106.28
स मुक्तपापः शुद्धात्मा यानेनांबरशोभिना ।
मम लोकं व्रजेन्मुक्तो रुद्रलोकमथापि वा ॥ १४.१०६.२८ ॥
वह पापों से मुक्त, शुद्ध आत्मा वाला, आकाश के समान शोभायमान यान से मेरे लोक को जाता है, या मुक्त होकर रुद्रलोक को।
14.106.29
ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा कपिला काञ्चनप्रभा ।
अग्निकुण्डात्परैर्मन्त्रैर्होमधेनुर्महाप्रभा ॥ १४.१०६.२९ ॥
पूर्वकाल में ब्रह्मा ने स्वर्ण-सी दीप्तिवाली कपिला गाय को रचा; श्रेष्ठ मन्त्रों से अग्निकुण्ड से होमधेनु, अत्यन्त तेजस्विनी।
14.106.30
सृष्टमात्रां तु तां दृष्ट्वा देवा रुद्रादयो दिवि ।
सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः ॥ १४.१०६.३० ॥
उसे सृष्ट होते ही देखकर स्वर्ग में रुद्र आदि देवता, सिद्ध, ब्रह्मर्षि तथा अङ्गों सहित वेद और यज्ञ भी…
14.106.31
सागराः सरितश्चैव पर्वताः सबलाहकाः ।
गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्चाप्युपस्थिताः ॥ १४.१०६.३१ ॥
समुद्र, नदियाँ, पर्वत और मेघों सहित, गन्धर्व, अप्सराएँ, यक्ष और नाग भी वहाँ उपस्थित हो गए।
14.106.32
सर्वे विस्मयमापन्नाः शिखिमध्ये महाप्रभाम् ।
मन्त्रैशअच विविधैस्तां तु तुष्टुवुस्तामनेकशः ॥ १४.१०६.३२ ॥
सब विस्मय से भर गए और अग्नि के बीच स्थित उस महान तेज की विविध मन्त्रों से अनेक बार स्तुति करने लगे।
14.106.33
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे नातिशृङ्गीं त्रिलोचनाम् ।
मूर्ध्ना प्रणम्य तां भूमौ सवत्साममृतारणिम् ॥ १४.१०६.३३ ॥
हाथ जोड़कर सबने उस तीन नेत्रों वाली, अधिक सींग वाली नहीं, बछड़े सहित अमृत की अरणि को सिर झुकाकर भूमि पर प्रणाम किया।
14.106.34
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे चतुर्वक्त्रं पितामहम् ।
आज्ञापय महादेव किं ते कुर्मः कथं विभो ॥ १४.१०६.३४ ॥
सब हाथ जोड़कर चतुर्मुख पितामह से बोले — 'हे महादेव, आज्ञा दीजिए, हम आपके लिए क्या करें? हे विभो, कैसे करें?'
14.106.35
एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।
भवन्तोप्यनुगृह्णन्तु दोग्ध्रीमेनां पयस्विनीम् ॥ १४.१०६.३५ ॥
सब देवताओं के ऐसा कहने पर ब्रह्मा ने यह वचन कहा — 'आप सब भी इस दूध देने वाली गाय को दुहने का अनुग्रह करें।'
14.106.36
होमधेनुरियं ज्ञेया ह्यग्नीन्संतर्पयिष्यति ।
अतोऽग्निस्तर्पितः सर्वान्भवतस्तर्पयिष्यति ॥ १४.१०६.३६ ॥
यह होमधेनु जाननी चाहिए, यह अग्नियों को तृप्त करेगी; अतः तृप्त अग्नि आप सबको तृप्त करेगा।
14.106.37
प्रीताः क्षीरामृतेनास्या जातवीर्यपराक्रमाः ।
जयिष्यथ यथाकामं दानवान्सर्व एव तु ॥ १४.१०६.३७ ॥
इसके दूध रूपी अमृत से प्रसन्न होकर, पराक्रम और बल प्राप्त करके तुम सब इच्छानुसार दानवों पर विजय पाओगे।
14.106.38
जातवीर्यबलैर्युक्ताः सत्ववन्तो जितेन्द्रियाः ।
असङ्ख्येयबलाः सर्वे पालयिष्यथ वै प्रजाः ॥ १४.१०६.३८ ॥
उत्पन्न वीर्य और बल से युक्त, सत्त्वगुण संपन्न और इंद्रियों को जीते हुए, असंख्य बल वाले तुम सब निश्चय ही प्रजाओं का पालन करोगे।
14.106.39
पालिताश्च प्रजाः सर्वा भवद्भिरिह धर्मतः ।
पूजयिष्यन्ति वा नित्यं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ॥ १४.१०६.३९ ॥
तुम्हारे द्वारा यहाँ धर्मपूर्वक पालित सारी प्रजाएँ नित्य विविध दक्षिणाओं वाले यज्ञों से (तुम्हारी) पूजा करेंगी।
14.106.40
एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
ततः संहृष्टवदनाः कपिलायै वरं ददुः ॥ १४.१०६.४० ॥
परमेष्ठी ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर सभी देवता प्रसन्नमुख हो गए, और उन्होंने कपिला को वर दिया।
14.106.41
यस्माल्लोकहितायाद्य ब्रह्मणा त्वं विनिर्मिता ।
तस्मात्पूता पवित्रा च भव पापव्यपोहिनी ॥ १४.१०६.४१ ॥
क्योंकि लोकहित के लिए आज ब्रह्मा ने तुम्हें रचा है, इसलिए तुम पवित्र और पावन होओ, और पापों को दूर करने वाली बनो।
14.106.42
ये त्वां दृष्ट्वा नमस्यन्ति स्पृष्ट्वा चापि करैर्नराः ।
तेषां वर्षकृतं पापं त्वद्भक्तानां प्रणश्यति ॥ १४.१०६.४२ ॥
जो मनुष्य तुम्हें देखकर नमस्कार करते हैं और हाथों से तुम्हें स्पर्श करते हैं, उन तुम्हारे भक्तों का वर्षभर में किया हुआ पाप नष्ट हो जाता है।
14.106.43
अकामकृतमज्ञानमदृष्टं यच्च पातकम् ।
त्वां दृष्ट्वा ये नमस्यन्ति नराः सर्वसहेति च।
तेषां तद्विलयं याति तमः सूर्योदये यथा ॥ १४.१०६.४३ ॥
जो मनुष्य तुम्हें देखकर 'सर्वसहा' कहकर नमस्कार करते हैं, उनके अनजाने में, बिना इच्छा के किए गए, अज्ञान से हुए और अदृष्ट पाप भी उसी प्रकार नष्ट हो जाते हैं जैसे सूर्योदय होने पर अंधकार।
14.106.44
इत्युक्त्वाऽस्यै वरं दत्त्वा प्रययुस्ते यथागतम् ।
लोकनिस्तरणार्थाय सा च लोकांश्चचार ह ॥ १४.१०६.४४ ॥
ऐसा कहकर और उसे वर देकर वे जैसे आए थे वैसे ही चले गए। और वह लोकों को पार लगाने के लिए संसार में विचरण करने लगी।
14.106.45
तस्यामेव समुद्भूता ह्येताश्च कपिला नव ।
विचरन्ति महीमेनां लोकानुग्रहकारणात्।
तस्मात्तु कपिला देया परत्र हितमिच्छता ॥ १४.१०६.४५ ॥
उसी से ये नौ कपिला गायें उत्पन्न हुईं, जो लोकों पर अनुग्रह करने के लिए इस पृथ्वी पर विचरती हैं। इसलिए परलोक में कल्याण चाहने वाले को कपिला गाय दान करनी चाहिए।
14.106.46
यदा च दीयते राजन्कपिला ह्यग्निहोत्रिणे ।
तदा च शृङ्गयोस्तस्या विष्णुरिन्द्रश्च तिष्ठति ॥ १४.१०६.४६ ॥
हे राजन्, जब कपिला गाय अग्निहोत्री को दी जाती है, तब उसके सींगों पर विष्णु और इन्द्र निवास करते हैं।
14.106.47
चन्द्रवज्रधरौ चापि तिष्ठतः शृङ्गमूलयोः ।
शृङ्गमध्ये तथा ब्रह्मा ललाटे गोवृषध्वजः ॥ १४.१०६.४७ ॥
चन्द्रमा और वज्र धारण करने वाले इन्द्र सींगों की जड़ों पर स्थित रहते हैं; सींगों के बीच ब्रह्मा और ललाट पर वृषभध्वज शिव।
14.106.48
कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ ।
दन्तेषु मरुतो देवा जिह्वायां वाक्सरलस्वती ॥ १४.१०६.४८ ॥
दोनों कानों पर अश्विनी देव, आँखों पर चन्द्रमा और सूर्य, दाँतों पर मरुद्गण देवता, और जीभ पर वाणी के रूप में सरस्वती।
14.106.49
रोमकूपेषु मुनयश्चर्मण्येव प्रजापतिः ।
निश्श्वासेषु स्थिता वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः ॥ १४.१०६.४९ ॥
रोमकूपों में मुनि थे, त्वचा में ही प्रजापति थे। श्वासों में षडङ्गों और पदक्रमों सहित वेद स्थित थे।
14.106.50
नासापुटे स्थिता गन्धाः पुष्पाणि सुरभीणि च ।
अधरे वसवः सर्वे मुखे चाग्निः प्रतिष्ठितः ॥ १४.१०६.५० ॥
नासिका-पुटों में सुगंधें और सुगंधित पुष्प स्थित थे। अधर में सभी वसु थे, और मुख में अग्नि प्रतिष्ठित था।
14.106.51
साध्या देवाः स्थिताः कक्षे ग्रीवायां पार्वती स्थिता ।
पृष्ठे च नक्षत्रगणाः ककुद्देशे नभस्स्थलम् ॥ १४.१०६.५१ ॥
साध्य देवता कक्ष में स्थित थे, ग्रीवा में पार्वती स्थित थीं। पीठ पर नक्षत्रगण थे, और कंधे-प्रदेश में आकाश-मंडल था।
14.106.52
अपाने सर्वतीर्थानि गोमूत्रे जाह्नवी स्वयम् ।
इष्टतुष्टमया लक्ष्मीर्गोमये वसती तदा ॥ १४.१०६.५२ ॥
अपान में सभी तीर्थ थे, गोमूत्र में स्वयं जाह्नवी (गंगा)। इष्ट और तुष्टि से युक्त लक्ष्मी उस समय गोबर में निवास करती थीं।
14.106.53
नासिकायां सदा देवी ज्येष्ठा वसति भामिनी ।
श्रोणीतटस्थाः पितरो रमा लाङ्गूलमाश्रिता ॥ १४.१०६.५३ ॥
नासिका में सदा देवी ज्येष्ठा, वह भामिनी, निवास करती है। कटि-तटों पर स्थित पितर थे, और रमा पूँछ में आश्रित थी।
14.106.54
पार्श्वयोरुभयोः सर्वे विश्वेदेवाः प्रतिष्ठिताः ।
तिष्ठत्युरसि तासां तु प्रीतः शक्तिधरो गुहः ॥ १४.१०६.५४ ॥
दोनों पार्श्वों में सभी विश्वेदेव प्रतिष्ठित थे। उनकी छाती पर शक्ति धारण करने वाले प्रसन्न गुह (स्कंद) खड़े हैं।
14.106.55
जानजङ्घोरुदेशेषु पञ्च तिष्ठन्ति वायवः ।
खुरमध्येषु गन्धर्वाः खुराग्रेषु च पन्नगाः ॥ १४.१०६.५५ ॥
घुटनों, जंघाओं और ऊरुओं के प्रदेशों में पाँच वायु स्थित हैं; खुरों के मध्य में गन्धर्व और खुरों के अग्रभागों में नाग निवास करते हैं।
14.106.56
चत्वारः सागराः पूर्णास्तस्या एव पयोधराः ।
रतिर्मेधा क्षमा स्वाहा श्रद्धा शान्तिर्धृतिः स्मृतिः। ॥ १४.१०६.५६ ॥
चार समुद्र ही उसके जल से भरे स्तन हैं; रति, मेधा, क्षमा, स्वाहा, श्रद्धा, शान्ति, धृति और स्मृति (उसी के अंग हैं)।
14.106.57
कीर्तिर्दीप्तिः क्रिया कान्तिस्तुष्टिः पुष्टिस्च सन्ततिः ।
दिशश्च प्रदिशश्चैव सेवन्ते कपिलां सदा ॥ १४.१०६.५७ ॥
कीर्ति, दीप्ति, क्रिया, कान्ति, तुष्टि, पुष्टि और सन्तति, तथा दिशाएँ और उपदिशाएँ सदा कपिला की सेवा करती हैं।
14.106.58
देवा पितृगणाश्चापि गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
लोका द्वीपार्णवाश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा ॥ १४.१०६.५८ ॥
देवता और पितृगण भी, गन्धर्व और अप्सराओं के समूह, लोक, द्वीप और समुद्र, तथा गंगा आदि नदियाँ भी (उसकी सेवा में हैं)।
14.106.59
देवाः पितृगणाश्चापि वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः ।
वेदोक्तैर्विविधैर्मन्त्रैः स्तुवन्ति हृषितास्तथा ॥ १४.१०६.५९ ॥
देवता और पितृगण भी, अंगों सहित वेद और यज्ञों के साथ, वेदोक्त विविध मन्त्रों से हर्षित होकर उसकी स्तुति करते हैं।
14.106.60
विद्याधराश्च ये सिद्धा भूतास्तारागणास्तथा ।
पुष्पवृष्टिं च वर्षन्ति प्रनृत्यन्ति च हर्षिताः ॥ १४.१०६.६० ॥
विद्याधर और सिद्ध, भूत और तारागण भी (वहाँ हैं); वे हर्षित होकर पुष्पवृष्टि करते हैं और नाचते हैं।
14.106.61
ब्रह्मणोत्पादिता देवी वह्निकुण्डान्महाप्रभा ।
नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वदेवैर्नमस्कृते ॥ १४.१०६.६१ ॥
ब्रह्मा द्वारा अग्निकुण्ड से उत्पन्न हुई महान तेजस्वी देवी, हे पवित्र कपिला, तुम्हें नमस्कार है, जिसे सभी देवताओं ने प्रणाम किया है।
14.106.62
कपिलेऽथ महासत्वे सर्वतीर्थमये शुभे ।
दातारं स्वजनोपेतं ब्रह्मलोकं नय स्वयम् ॥ १४.१०६.६२ ॥
हे कपिला, हे महाशक्तिशाली, सर्व तीर्थों से युक्त, शुभ देवी, दाता को उसके स्वजनों सहित स्वयं ब्रह्मलोक ले जाओ।
14.106.63
अहो रत्नमिदं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।
अहो धर्मार्जितं शुद्धमिदमग्र्यं महाधनम्।
इत्याकाशस्थितस्ते तु सर्वदेवा जपन्ति च ॥ १४.१०६.६३ ॥
अहो, यह पुण्य रत्न सभी दुःखों का नाश करने वाला उत्तम है। अहो, यह धर्म से अर्जित शुद्ध, श्रेष्ठ महाधन है। ऐसा कहकर आकाश में स्थित सभी देवता उच्चारण करते हैं।
14.106.64
तस्याः प्रतिग्रहीता च भुङ्क्ते यावद्द्विजोत्तमः ।
तावद्देवगणाः सर्वे कपिलामर्चयन्ति च।
स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां गन्धैः पुष्पैः सुपूजिताम् ॥ १४.१०६.६४ ॥
जब तक श्रेष्ठ ब्राह्मण उस गाय के दान को ग्रहण करके उसका भोग करता है, तब तक सभी देवगण कपिला की पूजा करते हैं। स्वर्ण सींगों वाली, रजत खुरों वाली, गन्ध और पुष्पों से भली-भाँति पूजित उस (गाय) की।
14.106.65
वस्त्राभ्यामहताभ्यां तु यावत्तिष्ठत्यलङ्कृता ।
तावद्यदिच्छेत्कपिला मन्त्रपूता सुसंस्कृता।
भूलोकवासिनः सर्वान्ब्रह्मलोकं नयेत्स्वयम् ॥ १४.१०६.६५ ॥
नये वस्त्रों से सुसज्जित होकर जब तक वह खड़ी रहती है, तब तक मन्त्रों से पवित्र और भली-भाँति संस्कारित कपिला जो चाहे, वह करे—भूलोक के सभी निवासियों को वह स्वयं ब्रह्मलोक ले जाए।
14.106.66
भूरश्वः कनकं गावो रूप्यमश्वं तिला यवाः ।
दीयमानानि विप्राय प्रहृष्यन्ति दिनेदिने ॥ १४.१०६.६६ ॥
भूमि, घोड़ा, सोना, गायें, चाँदी, घोड़ा, तिल और जौ — ब्राह्मण को दिए जाते हुए ये दिन-प्रतिदिन प्रसन्न होते हैं।
14.106.67
अथ त्वश्रोत्रियेभ्यो वै तानि दत्तानि पाण्डव ।
तथा निन्दन्त्यथात्मानमशुभं किंनु नः कृतं ॥ १४.१०६.६७ ॥
परन्तु हे पाण्डव, यदि वे वस्तुएँ श्रोत्रिय न होने वालों को दी जाएँ, तो वे इस प्रकार स्वयं की निंदा करती हैं—'हमने यह अशुभ क्या किया?'
14.106.68
अहो रक्षःपिशाचैश्च लुप्यमानाः समन्ततः ।
यास्यामो निरयं शीघ्रमिति शोचन्ति तानि वै ॥ १४.१०६.६८ ॥
अहो! राक्षसों और पिशाचों द्वारा सब ओर से लूटे जाते हुए हम शीघ्र ही नरक को जाएँगे — ऐसा सोचकर वे शोक करती हैं।
14.106.69
एतान्यपि द्विजेभ्यो वै श्रोत्रियेभ्यो विशेषतः ।
दीयमानानि वर्धन्ते दातारं तारयन्ति च ॥ १४.१०६.६९ ॥
ये वस्तुएँ भी जब द्विजों को, विशेषकर श्रोत्रियों को दी जाती हैं, तो बढ़ती हैं और दाता को (संसार-सागर से) पार लगाती हैं।
14.106.70
देवदेवेश दैत्यघ्न कालः को हव्यकव्ययोः ।
के तत्रि पूजामर्हन्ति वर्जनीयाश्च के द्विजाः ॥ १४.१०६.७० ॥
हे देवदेवेश, हे दैत्यघातक! हव्य और कव्य का काल कौन-सा है? वहाँ कौन पूजा के योग्य हैं, और कौन-से द्विज त्याज्य हैं?
14.106.71
दैवं पूर्वाह्णिकं ज्ञेयं पैतृकं चापराह्णिकम् ।
कालहीनं च यद्दानं तद्दानं राजसं विदुः ॥ १४.१०६.७१ ॥
देवों के लिए पूर्वाह्न को और पितरों के लिए अपराह्न को जानना चाहिए; और जो दान काल से रहित है, उसे विद्वान राजस दान कहते हैं।
14.106.72
अवघुष्टं च यद्भुक्तमनृतेन च भारत ।
परामृष्टं शुना वाऽपि तद्भागं राक्षसं विदुः ॥ १४.१०६.७२ ॥
हे भारत! जो भोजन ऊँचे स्वर में घोषित किया गया हो, या असत्य से युक्त हो, या कुत्ते द्वारा छुआ गया हो, उस भाग को राक्षसों का भाग कहा गया है।
14.106.73
यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तादयोपि च ।
दैवे च पित्र्ये ते विप्रा राजन्नार्हन्ति सत्क्रियां ॥ १४.१०६.७३ ॥
हे राजन्! जितने पतित ब्राह्मण हैं, जड़, उन्मत्त आदि भी, वे ब्राह्मण देव और पितृ कर्मों में सत्कार के योग्य नहीं हैं।
14.106.74
क्लीबः प्लङ्गी च कृष्ठी च राजयक्ष्मान्वितश्च यः ।
अपस्मारी च यश्चापि पित्र्ये नार्हति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७४ ॥
नपुंसक, लंगड़ा, कुष्ठ-रोगी, राजयक्ष्मा से पीड़ित, और मिर्गी का रोगी—ये पितृ-कर्म में सत्कार के योग्य नहीं हैं।
14.106.75
चिकित्सका देवलका मिथ्यानियमधारिणः ।
सोमविक्रयिणश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७५ ॥
चिकित्सक, देवल (मंदिर के पुजारी), झूठे नियमों का पालन करने वाले, और सोम बेचने वाले—ये भी श्राद्ध में सत्कार के योग्य नहीं हैं।
14.106.76
एकोद्दिष्टे च ये चान्नं भुञ्जते विधिवद्द्बिजाः ।
चान्द्रायणमकृत्वा ते पुनर्नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७६ ॥
जो द्विज एकोद्दिष्ट श्राद्ध में विधिपूर्वक अन्न खाते हैं, वे चान्द्रायण व्रत किए बिना फिर से सत्कार के योग्य नहीं होते।
14.106.77
गायका नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा ।
कथका यौधिकाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७७ ॥
गायक, नर्तक, कलाबाज़, वादक, कथावाचक और योद्धा—ये भी श्राद्ध में सत्कार के योग्य नहीं हैं।
14.106.78
अनग्नयश्च ये विप्राः शवनिर्यातकाश्च ये ।
स्तेनाश्चापि विकर्मस्था राजन्नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७८ ॥
जो ब्राह्मण अग्निहीन हैं, जो शव ढोने वाले हैं, और जो चोर तथा निषिद्ध कर्मों में लगे हैं, हे राजन्, वे आदर के योग्य नहीं हैं।
14.106.79
अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपुत्राश्च ये द्विजाः ।
पुत्रिकापुत्रकाश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७९ ॥
जिनका पूर्व-वंश अज्ञात है, जो गण-पुत्र हैं, और जो द्विज पुत्रिका-पुत्र हैं, वे भी श्राद्ध में आदर के योग्य नहीं हैं।
14.106.80
रणकर्ता च यो विप्रो यश्च वाणिज्यको द्विजः ।
प्राणिविक्रयवृत्तिश्च श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.८० ॥
जो ब्राह्मण युद्ध करता है, जो द्विज व्यापारी है, और जो प्राणियों को बेचकर जीविका चलाता है, वह श्राद्ध में आदर के योग्य नहीं है।
14.106.81
चीर्णव्रतगुणैर्युक्ता नित्यं स्वाध्यायतत्पराः ।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते श्राद्धे सत्कृतिक्षमाः ॥ १४.१०६.८१ ॥
जो व्रतों के पूर्ण होने से उत्पन्न गुणों से युक्त हैं, जो सदा स्वाध्याय में तत्पर हैं, सावित्री के ज्ञाता और कर्मकांड के आचरणकर्ता हैं, वे ही श्राद्ध में आदर के योग्य हैं।
14.106.82
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दघि घृतं तथा ।
दर्भाः सुमनसः क्षेत्रं तत्काले श्राद्धदो भवेत् ॥ १४.१०६.८२ ॥
श्राद्ध का समय ब्राह्मण है; दही, घी, दर्भ कुश और फूल, तथा उपयुक्त स्थान प्राप्त हों, तब उसी समय श्राद्धदाता होना चाहिए।
14.106.83
चारित्रनिरता राजन्कृशा ये कृशवृत्तयः ।
अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महत्फलम् ॥ १४.१०६.८३ ॥
हे राजन्, जो सदाचार में निरत हैं, जो दुर्बल हैं और कठिन जीविका वाले हैं, जो याचक होकर पास आते हैं, उन्हें दिया गया दान महान फल देता है।
14.106.84
तपस्विनश्च ये विप्रास्तथा भैक्षचराश्च ये ।
अर्थिनः केचिदिच्छन्ति तेषां दत्तं महत्फलम् ॥ १४.१०६.८४ ॥
जो तपस्वी ब्राह्मण हैं, तथा जो भिक्षा माँगकर जीते हैं, और जो कुछ याचक दान चाहते हैं, उन्हें दिया गया दान महान फलदायी होता है।
14.106.85
एवं धर्मभूतां श्रेष्ठ ज्ञात्वा सर्वात्मना तदा ।
र्श्रोत्रियाय दरिद्राय प्रयच्छानुपकारिणे ॥ १४.१०६.८५ ॥
इस प्रकार, हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, यह जानकर तब पूरे मन से श्रोत्रिय दरिद्र ब्राह्मण को दान दो, जो उपकार नहीं करता।
14.106.86
दानं यत्ते प्रियं किंचिच्छ्रोत्रियाणां च यत्प्रियम् ।
तत्प्रयच्छस्व धर्मज्ञ यदीच्छसि तदक्षयम् ॥ १४.१०६.८६ ॥
जो दान तुम्हें कुछ प्रिय लगे, और जो श्रोत्रिय ब्राह्मणों को प्रिय हो, वही दो, हे धर्मज्ञ, यदि तुम अक्षय फल चाहते हो।
14.106.87
निरयं ये च गच्छन्ति तच्छृणुष्व युधिष्ठिर ॥ १४.१०६.८७ ॥
जो नरक को जाते हैं, वह सुनो, हे युधिष्ठिर।
14.106.88
गुर्वर्थं वा भयार्थं वा नोचेदन्यत्र पाण्डव ।
वदन्ति येऽनृतं विप्रास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.८८ ॥
गुरु के लिए या भय के लिए, अथवा किसी अन्य कारण बिना, हे पाण्डव, जो ब्राह्मण असत्य बोलते हैं, वे निश्चय ही नरकगामी होते हैं।
14.106.89
परदारापहर्तारः परदारामिमर्शकाः ।
परारप्रयोक्तारस्तें वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.८९ ॥
जो दूसरों की पत्नियों का हरण करते हैं, जो दूसरों की पत्नियों का स्पर्श करते हैं, और जो दूसरों को (पाप में) प्रवृत्त करते हैं, वे निश्चय ही नरकगामी होते हैं।
14.106.90
सूचकाः संधिभेत्तारः परद्रव्योपजीविनः ।
अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९० ॥
चुगलखोर, संधि तोड़ने वाले, दूसरों के धन पर जीने वाले, और मित्रों के प्रति कृतघ्न—वे निश्चय ही नरक में जाते हैं।
14.106.91
वर्णाश्रमाणां ये बाह्याः पाषण्डाश्चैव पापिनः ।
उपासते च तानेव ते सर्वे नरकालयाः ॥ १४.१०६.९१ ॥
जो वर्णों और आश्रमों से बाहर के पाषण्डी और पापी हैं, और जो उन्हीं की उपासना करते हैं—वे सब नरक के वासी हैं।
14.106.92
वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः ।
वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९२ ॥
वेदों को बेचने वाले, वेदों को दूषित करने वाले, और वेदों के (अशुद्ध) लेखक—वे निश्चय ही नरक में जाते हैं।
14.106.93
रसविक्रयिणो राजन्विषविक्रयिणश्च ये ।
क्षीरविक्रयिणश्चापि ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९३ ॥
हे राजन्, रस बेचने वाले, विष बेचने वाले, और दूध बेचने वाले—वे भी निश्चय ही नरक में जाते हैं।
14.106.94
चण्डालेभ्यश्च ये क्षीरं प्रयच्छन्ति नराधमाः ।
अर्थार्थमथवा स्नेहात्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९४ ॥
जो अधम मनुष्य चाण्डालों को दूध देते हैं—धन के लिए या स्नेह से—वे निश्चय ही नरक में जाते हैं।
14.106.95
पशूनां दमकयैव तथा नासानुवेधकाः ।
पुंस्त्वहिंसाकरस्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९५ ॥
पशुओं को रस्सी से बाँधने वाले, उनकी नाक छेदने वाले, और उनके पुंसत्व को नष्ट करने वाले—वे निश्चय ही नरक में जाते हैं।
14.106.96
अदातारः समर्था ये द्रव्याणां लोभकारणात् ।
दीनानन्धान्न पश्यन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९६ ॥
जो समर्थ होकर भी धन के लोभ से दान नहीं देते और दीनों तथा अंधों की ओर नहीं देखते, वे निश्चय ही नरकगामी होते हैं।
14.106.97
क्षान्तान्दान्तान्कृशान्प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान् ।
त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वा निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९७ ॥
जो कृतकृत्य होकर दीर्घकाल से साथ रहे क्षमाशील, संयमी, दुर्बल और बुद्धिमान लोगों को त्याग देते हैं, वे नरकगामी होते हैं।
14.106.98
बालानामपि वृद्धानां श्रान्तानां चापि ये नराः ।
अदत्त्वाऽश्नान्ति मृष्टान्नं ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९८ ॥
जो मनुष्य बालकों, वृद्धों और थके हुओं को दिए बिना स्वादिष्ट अन्न खाते हैं, वे निश्चय ही नरकगामी होते हैं।
14.106.99
एते पूर्वर्षिभिः प्रोक्ता नरा निरयगामिनः ।
ये स्वर्गं समनुप्राप्तास्ताञ्शृणुष्व युधिष्ठिर ॥ १४.१०६.९९ ॥
पूर्व ऋषियों ने ये नरकगामी मनुष्य बताए हैं। हे युधिष्ठिर, अब जो स्वर्ग को प्राप्त हुए हैं, उनके विषय में सुनो।
14.106.100
दानेन तपसा चैव सत्येन च दमेन च ।
ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०० ॥
जो दान, तप, सत्य और दम से धर्म का अनुसरण करते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं।
14.106.101
शुश्रूषयाऽप्युपाध्यायाच्छ्रुतमादाय पाण्डव ।
ये प्रतिग्रहनिस्स्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०१ ॥
हे पाण्डव, जो सेवा द्वारा भी गुरु से श्रुतज्ञान ग्रहण करके प्रतिग्रह में आसक्ति-रहित रहते हैं, वे मनुष्य स्वर्गगामी होते हैं।
14.106.102
मधुमांसासवेभ्यस्तु निवृत्ता व्रतवत्तु ये ।
परदारनिवृत्ता ये ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०२ ॥
जो मधु, मांस और मदिरा से तथा व्रत के समान परस्त्री से निवृत्त रहते हैं, वे मनुष्य स्वर्ग जाते हैं।
14.106.103
मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति च ये नराः ।
भ्रहातॄणामपि सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०३ ॥
जो मनुष्य माता और पिता की सेवा करते हैं तथा भाइयों के प्रति भी स्नेहपूर्वक रहते हैं, वे स्वर्ग जाते हैं।
14.106.104
ये तु भोजनकाले तु निर्याताश्चातिथिप्रियाः ।
द्वाररोधं न कुर्वन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०४ ॥
जो लोग भोजन के समय बाहर आकर अतिथियों को प्रिय मानते हैं और द्वार नहीं रोकते, वे मनुष्य स्वर्ग जाते हैं।
14.106.105
वैवाहिकं तु कन्यानां दरिद्राणां च ये नराः ।
कारयन्ति च कुर्वन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०५ ॥
जो मनुष्य दरिद्र कन्याओं के विवाह का प्रबंध करवाते हैं और स्वयं करते हैं, वे स्वर्ग जाते हैं।
14.106.106
रसानामथ बीजानामोषधीनां तथैव च ।
दातारः श्रद्धयोपेतास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०६ ॥
जो श्रद्धा से युक्त होकर रसों, बीजों और औषधियों के दाता हैं, वे मनुष्य स्वर्ग जाते हैं।
14.106.107
क्षेमाक्षेमं च मार्गेषु समानि विषमाणि च ।
अर्थिनां ये च वक्ष्यन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०७ ॥
जो मार्गों पर सुरक्षित और असुरक्षित, समतल और विषम स्थानों को याचकों को बताते हैं, वे मनुष्य स्वर्ग जाते हैं।
14.106.108
पर्वद्वये चतुर्दश्यामष्टम्यां संध्ययोर्द्वयोः ।
आर्द्रायां जन्मनक्षत्रे विषुवे श्रवणेऽथवा।
ये ग्राम्यधर्मविरतास्ते नराः स्वर्गगाप्तिनः ॥ १४.१०६.१०८ ॥
दोनों पर्व-दिनों में, चतुर्दशी और अष्टमी को, दोनों संध्याओं में, आर्द्रा नक्षत्र में, अपने जन्म-नक्षत्र में, विषुव के दिन या श्रवण नक्षत्र में, जो मनुष्य सांसारिक भोगों से विरत रहते हैं, वे स्वर्गगामी होते हैं।
14.106.109
हव्यकव्यविधानं च नरकस्वर्गगामिनौ ।
धर्माधर्मौ च कथितौ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १४.१०६.१०९ ॥
हव्य और कव्य का विधान, नरक और स्वर्ग की ओर ले जाने वाले मार्ग, तथा धर्म और अधर्म, इन सबका वर्णन किया जा चुका है। अब और क्या सुनना चाहते हो?