महाभारत · अध्याय 14.106
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.106.1
एवं श्रुत्वा परं पुण्यं कपिलादानमुत्तमम् ।
धर्मपुत्रः प्रहृष्टात्मा केशवं पुनरब्रवीत् ॥ १४.१०६.१ ॥
अशा प्रकारे अत्यंत पुण्यकारक आणि उत्तम कपिलादान ऐकून प्रसन्न मनाच्या धर्मपुत्राने पुन्हा केशवास म्हटले.
14.106.2
देवदेवश कपिला यदा विप्राय दीयते ।
कथं सर्वेषु चाङ्गेषु तस्यास्तिष्ठन्ति देवताः ॥ १४.१०६.२ ॥
हे देवदेवा! कपिला गाय ब्राह्मणाला दिली जाते तेव्हा तिच्या सर्व अवयवांमध्ये देवता कशा राहतात?
14.106.3
याश्चैताः कपिलाः प्रोक्ता दश चैव त्वया मम ।
तासां कति सुरश्रेष्ठ् कपिलाः पुण्यलक्षणाः ॥ १४.१०६.३ ॥
हे सुरश्रेष्ठा! तुम्ही मला सांगितलेल्या दहा कपिला गायींपैकी पुण्यलक्षणे असलेल्या कपिला किती आहेत?
14.106.4
कथं वाऽनुगृहीतास्ताः सुरैः पितृगणैरपि ।
केन युक्ताश्च वर्णेन श्रोतुं कौतूहलं मे ॥ १४.१०६.४ ॥
त्या देवतांनी व पितृगणांनी कशा अनुगृहीत आहेत, आणि कोणत्या वर्णाने युक्त आहेत? हे ऐकण्याची माझी उत्सुकता आहे.
14.106.5
युधिष्ठिरेणैवमुक्तः केशवः सत्यवाक्तदा ।
गुह्यानां परमं गुह्यं वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ १४.१०६.५ ॥
युधिष्ठिराने असे म्हटल्यावर सत्यवादी केशवाने तेव्हा गुह्यांमधील परम गुह्य सांगण्यास आरंभ केला.
14.106.6
शृणु राजन्पवित्रं वै रहस्यं धर्ममुत्तमम् ।
ग्रहणीयं सत्यमिदं न श्राव्यं हेतुवादिभिः ॥ १४.१०६.६ ॥
हे राजा! ऐक, हे पवित्र रहस्य आणि उत्तम धर्म आहे. हे सत्य आहे, ग्रहण करण्यासारखे आहे; तर्कवाद्यांना हे सांगू नये.
14.106.7
यदा वत्सस्य पादौ द्वौ प्रसवे शिरसा सह ।
दृश्येते दानकालं तत्तमाहुर्मुनिसत्तमाः ॥ १४.१०६.७ ॥
वासराचे दोन पाय आणि डोके जन्मावेळी एकत्र दिसतात तेव्हा तो दानाचा काळ आहे, असे श्रेष्ठ मुनी म्हणतात.
14.106.8
अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्भूमिं न यास्यति ।
गौस्तावत्पृथिवी ज्ञेया तस्माद्देया तु तादृशी ॥ १४.१०६.८ ॥
वासरू आकाशात असेपर्यंत, जमिनीवर न उतरेपर्यंत, गाईलाच पृथ्वी समजावे; म्हणून अशाच गाईचे दान द्यावे.
14.106.9
यावन्ति धेन्वा रोमाणि सवत्साया युधिष्ठिर ।
यावत्यः सिकताश्चापि गर्भोदकपरिप्लुताः।
तावद्वर्षसहस्राणि दाता स्वर्गे महीयते ॥ १४.१०६.९ ॥
हे युधिष्ठिरा! वासरासह असलेल्या गाईचे जितके केस आहेत, गर्भजलात भिजलेले जितके वाळूकण आहेत, तितकी हजारो वर्षे दाता स्वर्गात गौरविला जातो.
14.106.10
सुवर्णाभरणां कृत्वा सव्तसां कपिलां तिलैः ।
प्रच्छाद्य तां तु दद्याद्वै सर्वरत्नैरलङ्कृताम् ॥ १४.१०६.१० ॥
सोन्याचे अलंकार घालून, वासरासह कपिला गाईला तिळांनी झाकून, सर्व रत्नांनी सजवलेली तिलाच दान द्यावे.
14.106.11
ससमुद्रा नदी तेन सशैलवनकानना ।
चतुरन्ता भवेद्दत्ता नात्र कार्या विचारणा ॥ १४.१०६.११ ॥
त्या दानाने समुद्र, नद्या, पर्वत, वने व अरण्यांसह चतुःसीमा असलेली पृथ्वी दान दिलेली ठरते; यात संशय धरू नये.
14.106.12
पृथिवीदानतुल्येन तेन दानेन मानवः ।
संसारसागरात्तीर्णो याति लोकं प्रजापतेः ॥ १४.१०६.१२ ॥
पृथ्वीदानाच्या तुल्य त्या दानाने मनुष्य संसारसागर तरून प्रजापतीच्या लोकाला जातो.
14.106.13
ब्रह्महा भ्रूणहा गोघ्नो यदि वा गुरुतल्पगः ।
महापातकयुक्तोपि एतद्दानेन शुद्ध्यति ॥ १४.१०६.१३ ॥
ब्राह्मणाचा वध करणारा, गर्भाचा वध करणारा, गाईचा वध करणारा, किंवा गुरुपत्नीशी संग करणारा, महापातकांनी युक्त असला तरीही, या दानाने तो शुद्ध होतो.
14.106.14
इदं पठति यः पुण्यं कपिलादानमुत्तमम् ।
प्रातरुत्थाय मद्भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०६.१४ ॥
जो पहाटे उठून माझ्यावरील भक्तीने हे पुण्यकारक, उत्तम कपिला-दानाचे पठण करतो, त्याच्या पुण्यफलाचे श्रवण कर.
14.106.15
मनसा कर्मणा वाचा मतिपूर्वं युधिष्ठिर ।
पापं रात्रिकृतं हन्यादस्याध्यायस्य पाठकः ॥ १४.१०६.१५ ॥
हे युधिष्ठिरा, मन, कर्म व वाणीने जाणूनबुजून रात्री केलेले पाप या अध्यायाचा पाठक नष्ट करतो.
14.106.16
इदमावर्तमानस्तु श्राद्धे यस्तर्पयेद्द्विजान् ।
तस्याप्यमृतमश्नन्ति पितरोऽत्यन्तहर्षिताः ॥ १४.१०६.१६ ॥
हे पुन्हापुन्हा वाचत श्राद्धात जो द्विजांना तृप्त करतो, त्याचे पितर अत्यंत हर्षित होऊन त्याचे अमृतही सेवन करतात.
14.106.17
यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या मद्गतेनान्तरात्मना ।
तस्य रात्रिकृतं सर्वुं पापमाशु प्रणश्यति ॥ १४.१०६.१७ ॥
आणि जो भक्तीने, माझ्यात लीन झालेल्या अंतरात्म्याने हे ऐकतो, त्याचे रात्री केलेले सर्व पाप लवकर नष्ट होते.
14.106.18
अतः परं विशेषं तु कपिलानां ब्रवीमि ते ।
याश्चैताः कपिलाः प्रोक्ता दश राजन्मया तव।
तासां चतस्रः प्रवराः पुण्याः पापप्रणाशनाः ॥ १४.१०६.१८ ॥
आता कपिला गाईंचे विशेषत्व तुला सांगतो. हे राजा, मी तुला सांगितलेल्या दहा कपिला गाईंपैकी चार श्रेष्ठ, पुण्यकारी आणि पापनाशक आहेत.
14.106.19
सुवर्णकपिला पुण्या तथा रक्ताक्षिपिङ्गला ।
पिङ्गलाक्षी च या गौश्च या स्यात्पिङ्गलपिङ्गला ॥ १४.१०६.१९ ॥
सुवर्णासारखी कपिला पुण्यकारक आहे, तसेच लाल डोळ्यांची पिंगला; जी पिंगलाक्षी गाय, आणि जी अत्यंत पिंगल वर्णाची असेल, तीही पुण्यदायी आहे.
14.106.20
एताश्चतस्रः प्रवराः पवित्राः पापनाशनाः ।
नमस्कृता वा दृष्टा वा घ्नन्ति पापं नरस्य तु ॥ १४.१०६.२० ॥
या चार श्रेष्ठ, पवित्र आणि पापनाशक आहेत. त्यांना नमस्कार केल्यास किंवा केवळ पाहिल्यासही त्या माणसाचे पाप नष्ट करतात.
14.106.21
यस्यैताः कपिलाः सन्ति गृहे पापप्रणाशनाः ।
तत्र श्रीर्विजयः कीर्तिः स्फीता नित्यं युधिष्ठिर ॥ १४.१०६.२१ ॥
ज्याच्या घरी या पापनाशक कपिला असतात, हे युधिष्ठिरा, तिथे नेहमी श्री, विजय आणि विपुल कीर्ती नांदते.
14.106.22
एतासां प्रीतिमायाति क्षीरेण तु वृषध्वजः ।
दध्ना च त्रिदशाः सर्वे घृतेन तु हुताशनः ॥ १४.१०६.२२ ॥
यांच्यामुळे दुधाने वृषध्वज (शिव) प्रसन्न होतो; दह्याने सर्व देव, आणि तुपाने अग्नी प्रसन्न होतो.
14.106.23
पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः ।
सकृद्देत्तेन तुष्यन्ति वर्षकोटिं युधिष्ठिर ॥ १४.१०६.२३ ॥
पिता, पितामह आणि प्रपितामह हेही या एका वेळच्या दानाने तृप्त होतात; हे युधिष्ठिरा, कोटी वर्षे ते संतुष्ट राहतात.
14.106.24
कपिलाया घृतं क्षीरं दधि पायसमेव वा ।
श्रोत्रियेभ्यः सकृद्दत्वा नरः पापैः प्रमुच्यते ॥ १४.१०६.२४ ॥
कपिलेचे तूप, दूध, दही किंवा पायस श्रोत्रिय ब्राह्मणांना एकदा दान केल्यास मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो.
14.106.25
उपवासं तु यः कृत्वाऽप्यहोरात्रं जितेन्द्रियः ।
कपिलापञ्चगव्यं तु पीत्वा चान्द्रायणात्परम् ॥ १४.१०६.२५ ॥
जो जितेन्द्रिय पुरुष दिवसरात्र उपवास करून, कपिला गाईचे पञ्चगव्य पिऊन, नंतर चान्द्रायण व्रत करतो…
14.106.26
सौम्ये मुहूर्ते तत्प्रशय शुद्धात्मा शुद्धमानसः ।
क्रोधानृतविनिर्मुक्तो मद्गतेनान्तरात्मना ॥ १४.१०६.२६ ॥
शुभ मुहूर्तावर, शुद्ध आत्मा व शुद्ध मनाने, क्रोध व असत्यापासून मुक्त होऊन, माझ्याकडे लागलेल्या अंतरात्म्याने तो…
14.106.27
कपिलापञ्चगव्येन सुमन्त्रेण पृथक्पथक् ।
यो मत्प्रतिकृतिं वाऽपि शङ्कराकृतिमेव वा।
स्नापयेद्विषुवे यस्तु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १४.१०६.२७ ॥
कपिला गाईच्या पञ्चगव्याने, मंत्रांसह, वेगवेगळ्या रीतीने, माझी प्रतिमा किंवा शंकराची मूर्ती विषुवकाली जो स्नान घालतो, त्याला अश्वमेधाचे फळ मिळते.
14.106.28
स मुक्तपापः शुद्धात्मा यानेनांबरशोभिना ।
मम लोकं व्रजेन्मुक्तो रुद्रलोकमथापि वा ॥ १४.१०६.२८ ॥
तो पापमुक्त, शुद्ध आत्मा होऊन, आकाशासारख्या तेजस्वी यानातून माझ्या लोकाला जातो, किंवा मुक्त होऊन रुद्रलोकाला.
14.106.29
ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा कपिला काञ्चनप्रभा ।
अग्निकुण्डात्परैर्मन्त्रैर्होमधेनुर्महाप्रभा ॥ १४.१०६.२९ ॥
पूर्वी ब्रह्मदेवाने सुवर्णप्रभा असलेली कपिला गाय निर्माण केली; श्रेष्ठ मंत्रांनी अग्निकुंडातून होमधेनू, अत्यंत तेजस्वी.
14.106.30
सृष्टमात्रां तु तां दृष्ट्वा देवा रुद्रादयो दिवि ।
सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः ॥ १४.१०६.३० ॥
तिला निर्माण होताच पाहून, स्वर्गात रुद्रादी देव, सिद्ध, ब्रह्मर्षी, अंगांसह वेद आणि यज्ञ देखील…
14.106.31
सागराः सरितश्चैव पर्वताः सबलाहकाः ।
गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्चाप्युपस्थिताः ॥ १४.१०६.३१ ॥
सागर, नद्या, पर्वत, मेघांसह, गंधर्व, अप्सरा, यक्ष आणि नागही तेथे उपस्थित झाले.
14.106.32
सर्वे विस्मयमापन्नाः शिखिमध्ये महाप्रभाम् ।
मन्त्रैशअच विविधैस्तां तु तुष्टुवुस्तामनेकशः ॥ १४.१०६.३२ ॥
सर्व विस्मयाने भरून गेले आणि अग्नीच्या मध्यभागी असलेल्या त्या महाप्रभेची विविध मंत्रांनी अनेकदा स्तुती केली.
14.106.33
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे नातिशृङ्गीं त्रिलोचनाम् ।
मूर्ध्ना प्रणम्य तां भूमौ सवत्साममृतारणिम् ॥ १४.१०६.३३ ॥
हात जोडलेल्या सर्वांनी त्या त्रिनेत्री, अतिशृंगी नसलेल्या, वासरासह असलेल्या अमृताची अरणी अशा तिला मस्तक लववून भूमीवर प्रणाम केला.
14.106.34
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे चतुर्वक्त्रं पितामहम् ।
आज्ञापय महादेव किं ते कुर्मः कथं विभो ॥ १४.१०६.३४ ॥
हात जोडून सर्वजण चतुर्मुख पितामहांना म्हणाले — 'हे महादेवा, आज्ञा करा. हे विभो, आम्ही तुमच्यासाठी काय करावे, कसे करावे?'
14.106.35
एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।
भवन्तोप्यनुगृह्णन्तु दोग्ध्रीमेनां पयस्विनीम् ॥ १४.१०६.३५ ॥
सर्व देवांनी असे सांगितल्यावर ब्रह्मदेव म्हणाले — 'तुम्हीही या दूध देणाऱ्या गाईचे दोहन करण्यास अनुग्रह करा.'
14.106.36
होमधेनुरियं ज्ञेया ह्यग्नीन्संतर्पयिष्यति ।
अतोऽग्निस्तर्पितः सर्वान्भवतस्तर्पयिष्यति ॥ १४.१०६.३६ ॥
ही होमधेनू आहे हे जाणावे; ही अग्नींना तृप्त करील. म्हणून तृप्त झालेला अग्नी तुम्हा सर्वांना तृप्त करील.
14.106.37
प्रीताः क्षीरामृतेनास्या जातवीर्यपराक्रमाः ।
जयिष्यथ यथाकामं दानवान्सर्व एव तु ॥ १४.१०६.३७ ॥
हिच्या दुग्धरूपी अमृताने प्रसन्न होऊन, वीर्य आणि पराक्रम प्राप्त करून तुम्ही सर्व जण इच्छेप्रमाणे दानवांवर विजय मिळवाल.
14.106.38
जातवीर्यबलैर्युक्ताः सत्ववन्तो जितेन्द्रियाः ।
असङ्ख्येयबलाः सर्वे पालयिष्यथ वै प्रजाः ॥ १४.१०६.३८ ॥
उत्पन्न झालेले वीर्य आणि बल यांनी युक्त, सत्त्वगुणी, इंद्रियांवर विजय मिळवलेले, असंख्य बलाचे तुम्ही सर्व प्रजांचे पालन कराल.
14.106.39
पालिताश्च प्रजाः सर्वा भवद्भिरिह धर्मतः ।
पूजयिष्यन्ति वा नित्यं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ॥ १४.१०६.३९ ॥
तुमच्याकडून येथे धर्मानुसार पालन केलेली सर्व प्रजा नित्य विविध दक्षिणांच्या यज्ञांनी तुमची पूजा करेल.
14.106.40
एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
ततः संहृष्टवदनाः कपिलायै वरं ददुः ॥ १४.१०६.४० ॥
परमेष्ठी ब्रह्मदेवाने असे सांगितल्यावर सर्व देव प्रसन्न मुखाने कपिलेला वर देते झाले.
14.106.41
यस्माल्लोकहितायाद्य ब्रह्मणा त्वं विनिर्मिता ।
तस्मात्पूता पवित्रा च भव पापव्यपोहिनी ॥ १४.१०६.४१ ॥
कारण लोककल्याणासाठी आज ब्रह्मदेवाने तुला निर्माण केले आहे, म्हणून तू पवित्र व पावन हो आणि पापांचा नाश करणारी हो.
14.106.42
ये त्वां दृष्ट्वा नमस्यन्ति स्पृष्ट्वा चापि करैर्नराः ।
तेषां वर्षकृतं पापं त्वद्भक्तानां प्रणश्यति ॥ १४.१०६.४२ ॥
जे लोक तुला पाहून नमस्कार करतात आणि हातांनी तुला स्पर्श करतात, त्या तुझ्या भक्तांचे एका वर्षात केलेले पाप नष्ट होते.
14.106.43
अकामकृतमज्ञानमदृष्टं यच्च पातकम् ।
त्वां दृष्ट्वा ये नमस्यन्ति नराः सर्वसहेति च।
तेषां तद्विलयं याति तमः सूर्योदये यथा ॥ १४.१०६.४३ ॥
तुला पाहून 'सर्वसहा' म्हणत जे मानव नमस्कार करतात, त्यांची अनिच्छेने, अज्ञानाने केलेली, न दिसलेली पापे सूर्योदयाने अंधार नाहीसा होतो तसे नष्ट होतात.
14.106.44
इत्युक्त्वाऽस्यै वरं दत्त्वा प्रययुस्ते यथागतम् ।
लोकनिस्तरणार्थाय सा च लोकांश्चचार ह ॥ १४.१०६.४४ ॥
असे बोलून तिला वर देऊन ते जसे आले होते तसेच निघून गेले. आणि ती लोकांना तारण्यासाठी जगात संचार करू लागली.
14.106.45
तस्यामेव समुद्भूता ह्येताश्च कपिला नव ।
विचरन्ति महीमेनां लोकानुग्रहकारणात्।
तस्मात्तु कपिला देया परत्र हितमिच्छता ॥ १४.१०६.४५ ॥
तिच्यापासूनच या नऊ कपिला गायी उत्पन्न झाल्या; त्या लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी या पृथ्वीवर विचरतात. म्हणून परलोकी हित इच्छिणाऱ्याने कपिला गाय दान करावी.
14.106.46
यदा च दीयते राजन्कपिला ह्यग्निहोत्रिणे ।
तदा च शृङ्गयोस्तस्या विष्णुरिन्द्रश्च तिष्ठति ॥ १४.१०६.४६ ॥
हे राजा, अग्निहोत्र्याला कपिला गाय दान दिली जाते तेव्हा तिच्या शिंगांवर विष्णू आणि इंद्र उभे राहतात.
14.106.47
चन्द्रवज्रधरौ चापि तिष्ठतः शृङ्गमूलयोः ।
शृङ्गमध्ये तथा ब्रह्मा ललाटे गोवृषध्वजः ॥ १४.१०६.४७ ॥
चंद्र आणि वज्रधारी शिंगांच्या मुळाशी उभे राहतात; शिंगांच्या मध्यभागी ब्रह्मा आणि कपाळावर वृषभध्वज (शिव).
14.106.48
कर्णयोरश्विनौ देवौ चक्षुषी शशिभास्करौ ।
दन्तेषु मरुतो देवा जिह्वायां वाक्सरलस्वती ॥ १४.१०६.४८ ॥
दोन्ही कानांवर अश्विनीकुमार, डोळ्यांत चंद्र आणि सूर्य, दातांवर मरुद्गण देवता, आणि जिभेवर वाणीरूपाने सरस्वती.
14.106.49
रोमकूपेषु मुनयश्चर्मण्येव प्रजापतिः ।
निश्श्वासेषु स्थिता वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः ॥ १४.१०६.४९ ॥
रोमकूपांत मुनी होते, त्वचेतच प्रजापती होता. निःश्वासांत षडङ्गे व पदक्रमांसह वेद स्थित होते.
14.106.50
नासापुटे स्थिता गन्धाः पुष्पाणि सुरभीणि च ।
अधरे वसवः सर्वे मुखे चाग्निः प्रतिष्ठितः ॥ १४.१०६.५० ॥
नाकपुड्यांत सुगंध आणि सुगंधी फुले स्थित होती; खालच्या ओठात सर्व वसू, आणि मुखात अग्नी प्रतिष्ठित होता.
14.106.51
साध्या देवाः स्थिताः कक्षे ग्रीवायां पार्वती स्थिता ।
पृष्ठे च नक्षत्रगणाः ककुद्देशे नभस्स्थलम् ॥ १४.१०६.५१ ॥
साध्य देव काखेत स्थित होते; मानेत पार्वती स्थित होती. पाठीवर नक्षत्रगण, आणि ककुद्‌देशी आकाशविस्तार होता.
14.106.52
अपाने सर्वतीर्थानि गोमूत्रे जाह्नवी स्वयम् ।
इष्टतुष्टमया लक्ष्मीर्गोमये वसती तदा ॥ १४.१०६.५२ ॥
अपानात सर्व तीर्थे होती; गोमूत्रात जाह्नवी स्वतः होती. इष्ट-तुष्टिमय लक्ष्मी तेव्हा गोमयात वास करीत होती.
14.106.53
नासिकायां सदा देवी ज्येष्ठा वसति भामिनी ।
श्रोणीतटस्थाः पितरो रमा लाङ्गूलमाश्रिता ॥ १४.१०६.५३ ॥
नाकात सदैव देवी ज्येष्ठा वास करते, ती भामिनी. कटिप्रदेशावर स्थित पितर होते; रमा शेपटाचा आश्रय घेतलेली होती.
14.106.54
पार्श्वयोरुभयोः सर्वे विश्वेदेवाः प्रतिष्ठिताः ।
तिष्ठत्युरसि तासां तु प्रीतः शक्तिधरो गुहः ॥ १४.१०६.५४ ॥
दोन्ही बाजूंना सर्व विश्वेदेव प्रतिष्ठित होते. त्यांच्या वक्षावर शक्ती धारण करणारा प्रसन्न गुह (स्कंद) उभा आहे.
14.106.55
जानजङ्घोरुदेशेषु पञ्च तिष्ठन्ति वायवः ।
खुरमध्येषु गन्धर्वाः खुराग्रेषु च पन्नगाः ॥ १४.१०६.५५ ॥
गुडघे, पोटऱ्या आणि मांड्यांच्या प्रदेशांत पाच वायू राहतात; खुरांच्या मध्यभागी गंधर्व आणि खुरांच्या टोकांशी पन्नग असतात.
14.106.56
चत्वारः सागराः पूर्णास्तस्या एव पयोधराः ।
रतिर्मेधा क्षमा स्वाहा श्रद्धा शान्तिर्धृतिः स्मृतिः। ॥ १४.१०६.५६ ॥
चार समुद्रच तिचे पाण्याने भरलेले स्तन आहेत; रती, मेधा, क्षमा, स्वाहा, श्रद्धा, शांती, धृती आणि स्मृती या तिच्याच आहेत.
14.106.57
कीर्तिर्दीप्तिः क्रिया कान्तिस्तुष्टिः पुष्टिस्च सन्ततिः ।
दिशश्च प्रदिशश्चैव सेवन्ते कपिलां सदा ॥ १४.१०६.५७ ॥
कीर्ती, दीप्ती, क्रिया, कांती, तुष्टी, पुष्टी, संतती, तसेच दिशा व उपदिशा सदैव कपिलेची सेवा करतात.
14.106.58
देवा पितृगणाश्चापि गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
लोका द्वीपार्णवाश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा ॥ १४.१०६.५८ ॥
देव आणि पितृगण, गंधर्व-अप्सरांचे समूह, लोक, द्वीपे व समुद्र, तसेच गंगा इत्यादी नद्या (तिच्या सेवेत आहेत).
14.106.59
देवाः पितृगणाश्चापि वेदाः साङ्गाः सहाध्वरैः ।
वेदोक्तैर्विविधैर्मन्त्रैः स्तुवन्ति हृषितास्तथा ॥ १४.१०६.५९ ॥
देव आणि पितृगण, अंगांसह वेद, यज्ञांसह, वेदोक्त विविध मंत्रांनी हर्षित होऊन तिची स्तुती करतात.
14.106.60
विद्याधराश्च ये सिद्धा भूतास्तारागणास्तथा ।
पुष्पवृष्टिं च वर्षन्ति प्रनृत्यन्ति च हर्षिताः ॥ १४.१०६.६० ॥
विद्याधर आणि सिद्ध, भूते आणि तारकागण हीसुद्धा (तेथे आहेत); ते हर्षाने पुष्पवृष्टी करतात आणि नाचतात.
14.106.61
ब्रह्मणोत्पादिता देवी वह्निकुण्डान्महाप्रभा ।
नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वदेवैर्नमस्कृते ॥ १४.१०६.६१ ॥
ब्रह्मदेवांनी अग्निकुंडातून उत्पन्न केलेली महातेजस्वी देवी, हे पवित्र कपिले, तुला नमस्कार; सर्व देवांनी वंदिलेली.
14.106.62
कपिलेऽथ महासत्वे सर्वतीर्थमये शुभे ।
दातारं स्वजनोपेतं ब्रह्मलोकं नय स्वयम् ॥ १४.१०६.६२ ॥
हे कपिले, हे महाशक्तिमान, सर्वतीर्थमयी शुभे, दात्याला त्याच्या स्वजनांसह तूच स्वतः ब्रह्मलोकास ने.
14.106.63
अहो रत्नमिदं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।
अहो धर्मार्जितं शुद्धमिदमग्र्यं महाधनम्।
इत्याकाशस्थितस्ते तु सर्वदेवा जपन्ति च ॥ १४.१०६.६३ ॥
अहो, हे पवित्र रत्न आहे, सर्व दुःखांचा नाश करणारे आणि उत्तम आहे. अहो, हे धर्माने मिळवलेले, शुद्ध, श्रेष्ठ महाधन आहे, असे म्हणत आकाशात स्थित सर्व देव जप करतात.
14.106.64
तस्याः प्रतिग्रहीता च भुङ्क्ते यावद्द्विजोत्तमः ।
तावद्देवगणाः सर्वे कपिलामर्चयन्ति च।
स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां गन्धैः पुष्पैः सुपूजिताम् ॥ १४.१०६.६४ ॥
ते दान स्वीकारणारा उत्तम ब्राह्मण जोपर्यंत त्याचा उपभोग घेतो, तोपर्यंत सर्व देवगण कपिलेची पूजा करतात. सोन्याची शिंगे आणि चांदीचे खूर असलेली, गंध-पुष्पांनी उत्तम पूजिलेली.
14.106.65
वस्त्राभ्यामहताभ्यां तु यावत्तिष्ठत्यलङ्कृता ।
तावद्यदिच्छेत्कपिला मन्त्रपूता सुसंस्कृता।
भूलोकवासिनः सर्वान्ब्रह्मलोकं नयेत्स्वयम् ॥ १४.१०६.६५ ॥
नवीन दोन वस्त्रांनी अलंकृत होऊन ती उभी असेपर्यंत, मंत्रांनी पवित्र आणि उत्तम संस्कारित कपिला जे इच्छिते ते करो—भूलोकवासी सर्वांना ती स्वतः ब्रह्मलोकास नेवो.
14.106.66
भूरश्वः कनकं गावो रूप्यमश्वं तिला यवाः ।
दीयमानानि विप्राय प्रहृष्यन्ति दिनेदिने ॥ १४.१०६.६६ ॥
भूमी, घोडा, सोने, गाई, चांदी, घोडा, तीळ आणि जव — ब्राह्मणाला दिली जात असता ही दिवसेंदिवस प्रसन्न होतात.
14.106.67
अथ त्वश्रोत्रियेभ्यो वै तानि दत्तानि पाण्डव ।
तथा निन्दन्त्यथात्मानमशुभं किंनु नः कृतं ॥ १४.१०६.६७ ॥
परंतु हे पांडवा, ती वस्तू अश्रोत्रियांना दिली गेली तर ती स्वतःची अशी निंदा करतात — 'आम्ही कोणते अशुभ कृत्य केले?'
14.106.68
अहो रक्षःपिशाचैश्च लुप्यमानाः समन्ततः ।
यास्यामो निरयं शीघ्रमिति शोचन्ति तानि वै ॥ १४.१०६.६८ ॥
अरेरे! राक्षस आणि पिशाच यांच्याकडून चोहीकडून लुटले जात असलेले आम्ही लवकरच नरकात जाऊ — असे म्हणून ती शोक करतात.
14.106.69
एतान्यपि द्विजेभ्यो वै श्रोत्रियेभ्यो विशेषतः ।
दीयमानानि वर्धन्ते दातारं तारयन्ति च ॥ १४.१०६.६९ ॥
ही वस्तूसुद्धा द्विजांना, विशेषतः श्रोत्रियांना दिली असता वाढतात आणि दात्याला तारतात.
14.106.70
देवदेवेश दैत्यघ्न कालः को हव्यकव्ययोः ।
के तत्रि पूजामर्हन्ति वर्जनीयाश्च के द्विजाः ॥ १४.१०६.७० ॥
हे देवदेवेशा, दैत्यनाशका! हव्य आणि कव्य यांचा काळ कोणता? तेथे कोण पूजेस योग्य आणि कोणते द्विज त्याज्य?
14.106.71
दैवं पूर्वाह्णिकं ज्ञेयं पैतृकं चापराह्णिकम् ।
कालहीनं च यद्दानं तद्दानं राजसं विदुः ॥ १४.१०६.७१ ॥
देवांसाठी पूर्वाह्न आणि पितरांसाठी अपराह्न जाणावा; कालाशिवाय दिलेल्या दानाला विद्वान राजस दान म्हणतात.
14.106.72
अवघुष्टं च यद्भुक्तमनृतेन च भारत ।
परामृष्टं शुना वाऽपि तद्भागं राक्षसं विदुः ॥ १४.१०६.७२ ॥
हे भारता! जे अन्न मोठ्याने जाहीर केलेले, असत्याने युक्त, किंवा कुत्र्याने स्पर्श केलेले असते, त्या भागाला राक्षसांचा भाग म्हणतात.
14.106.73
यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तादयोपि च ।
दैवे च पित्र्ये ते विप्रा राजन्नार्हन्ति सत्क्रियां ॥ १४.१०६.७३ ॥
हे राजा! जितके पतित ब्राह्मण आहेत, जड, उन्मत्त इत्यादीही, ते ब्राह्मण देव आणि पितृकर्मात सत्कारास पात्र नाहीत.
14.106.74
क्लीबः प्लङ्गी च कृष्ठी च राजयक्ष्मान्वितश्च यः ।
अपस्मारी च यश्चापि पित्र्ये नार्हति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७४ ॥
नपुंसक, लंगडा, कुष्ठरोगी, राजयक्ष्मा झालेला, आणि अपस्मार रोगी—हे पितृकर्मात सत्कारास पात्र नाहीत.
14.106.75
चिकित्सका देवलका मिथ्यानियमधारिणः ।
सोमविक्रयिणश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७५ ॥
वैद्य, देवलक (देवळातील पुजारी), खोटे नियम पाळणारे, आणि सोम विकणारे—हेही श्राद्धात सत्कारास पात्र नाहीत.
14.106.76
एकोद्दिष्टे च ये चान्नं भुञ्जते विधिवद्द्बिजाः ।
चान्द्रायणमकृत्वा ते पुनर्नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७६ ॥
एकोद्दिष्टात जे द्विज विधिपूर्वक अन्न खातात, ते चांद्रायण व्रत केल्याशिवाय पुन्हा सत्कारास पात्र होत नाहीत.
14.106.77
गायका नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा ।
कथका यौधिकाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७७ ॥
गायक, नर्तक, कसरतपटू, वादक, कथाकार, योद्धे—हेही श्राद्धात सत्कारास पात्र नाहीत.
14.106.78
अनग्नयश्च ये विप्राः शवनिर्यातकाश्च ये ।
स्तेनाश्चापि विकर्मस्था राजन्नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७८ ॥
हे राजा, जे ब्राह्मण अग्निहीन आहेत, जे प्रेते वाहून नेणारे आहेत, जे चोर आणि निषिद्ध कर्मात रत आहेत, ते सन्मानास पात्र नाहीत.
14.106.79
अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपुत्राश्च ये द्विजाः ।
पुत्रिकापुत्रकाश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.७९ ॥
ज्यांचा पूर्वज अज्ञात आहे, जे गणपुत्र आहेत, आणि जे पुत्रिकापुत्र द्विज आहेत, तेही श्राद्धात सन्मानास पात्र नाहीत.
14.106.80
रणकर्ता च यो विप्रो यश्च वाणिज्यको द्विजः ।
प्राणिविक्रयवृत्तिश्च श्राद्धे नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ १४.१०६.८० ॥
जो ब्राह्मण युद्ध करतो, जो द्विज व्यापार करतो, आणि जो प्राणी विकून उपजीविका करतो, तो श्राद्धात सन्मानास पात्र नाही.
14.106.81
चीर्णव्रतगुणैर्युक्ता नित्यं स्वाध्यायतत्पराः ।
सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते श्राद्धे सत्कृतिक्षमाः ॥ १४.१०६.८१ ॥
चीर्णव्रतांच्या गुणांनी युक्त, नेहमी स्वाध्यायात तत्पर, सावित्री जाणणारे, कर्मनिष्ठ — तेच श्राद्धात सन्मानास पात्र आहेत.
14.106.82
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दघि घृतं तथा ।
दर्भाः सुमनसः क्षेत्रं तत्काले श्राद्धदो भवेत् ॥ १४.१०६.८२ ॥
श्राद्धाचा काळ म्हणजे ब्राह्मण; दही, तूप, दर्भ, फुले आणि योग्य स्थान मिळाल्यास त्याच वेळी श्राद्धदाता व्हावे.
14.106.83
चारित्रनिरता राजन्कृशा ये कृशवृत्तयः ।
अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महत्फलम् ॥ १४.१०६.८३ ॥
हे राजा, जे सदाचारात निरत, कृश आणि कष्टाच्या उपजीविकेत आहेत, जे याचक होऊन जवळ येतात, त्यांना दिलेले दान महान फळ देते.
14.106.84
तपस्विनश्च ये विप्रास्तथा भैक्षचराश्च ये ।
अर्थिनः केचिदिच्छन्ति तेषां दत्तं महत्फलम् ॥ १४.१०६.८४ ॥
जे तपस्वी ब्राह्मण आणि जे भिक्षा मागून जगतात, तसेच जे याचक दान इच्छितात, त्यांना दिलेले दान महान फल देते.
14.106.85
एवं धर्मभूतां श्रेष्ठ ज्ञात्वा सर्वात्मना तदा ।
र्श्रोत्रियाय दरिद्राय प्रयच्छानुपकारिणे ॥ १४.१०६.८५ ॥
असे, हे धर्मात्म्यांत श्रेष्ठा, हे पूर्ण मनाने जाणून, वेदज्ञ गरीब ब्राह्मणाला — जो कोणाचा उपकार करत नाही अशाला — दान दे.
14.106.86
दानं यत्ते प्रियं किंचिच्छ्रोत्रियाणां च यत्प्रियम् ।
तत्प्रयच्छस्व धर्मज्ञ यदीच्छसि तदक्षयम् ॥ १४.१०६.८६ ॥
तुला जे प्रिय आहे, वेदज्ञ ब्राह्मणांना जे प्रिय आहे ते दे — हे धर्मज्ञा, जर तुला अक्षय फल हवे असेल तर.
14.106.87
निरयं ये च गच्छन्ति तच्छृणुष्व युधिष्ठिर ॥ १४.१०६.८७ ॥
जे नरकात जातात ते ऐक, हे युधिष्ठिरा.
14.106.88
गुर्वर्थं वा भयार्थं वा नोचेदन्यत्र पाण्डव ।
वदन्ति येऽनृतं विप्रास्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.८८ ॥
गुरूसाठी किंवा भयामुळे, किंवा दुसऱ्या कोणत्याही कारणाशिवाय, हे पाण्डवा, जे ब्राह्मण असत्य बोलतात, ते नक्की नरकात जातात.
14.106.89
परदारापहर्तारः परदारामिमर्शकाः ।
परारप्रयोक्तारस्तें वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.८९ ॥
जे परस्त्रियांचे अपहरण करतात, जे परस्त्रियांना स्पर्श करतात, आणि जे इतरांना (पापात) प्रवृत्त करतात — ते नक्की नरकात जातात.
14.106.90
सूचकाः संधिभेत्तारः परद्रव्योपजीविनः ।
अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९० ॥
चहाडखोर, करार मोडणारे, परधनावर जगणारे, आणि मित्रांशी कृतघ्न असणारे—तेच खरोखर नरकात जातात.
14.106.91
वर्णाश्रमाणां ये बाह्याः पाषण्डाश्चैव पापिनः ।
उपासते च तानेव ते सर्वे नरकालयाः ॥ १४.१०६.९१ ॥
वर्णाश्रमांच्या बाहेरील पाखंडी व पापी, आणि त्यांचीच उपासना करणारे—ते सर्व नरकवासी आहेत.
14.106.92
वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः ।
वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९२ ॥
वेद विकणारे, वेदांना दूषित करणारे, आणि वेदांचे लेखक—तेच खरोखर नरकात जातात.
14.106.93
रसविक्रयिणो राजन्विषविक्रयिणश्च ये ।
क्षीरविक्रयिणश्चापि ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९३ ॥
हे राजा, रस विकणारे, विष विकणारे आणि दूध विकणारे—तेही खरोखर नरकात जातात.
14.106.94
चण्डालेभ्यश्च ये क्षीरं प्रयच्छन्ति नराधमाः ।
अर्थार्थमथवा स्नेहात्ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९४ ॥
चांडाळांना जे नीच मनुष्य दूध देतात—धनासाठी किंवा स्नेहामुळे—तेच खरोखर नरकात जातात.
14.106.95
पशूनां दमकयैव तथा नासानुवेधकाः ।
पुंस्त्वहिंसाकरस्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९५ ॥
पशूंना दोरीने बांधणारे, त्यांचे नाक टोचणारे, आणि पुंसत्व नष्ट करणारी हिंसा करणारे—तेच खरोखर नरकात जातात.
14.106.96
अदातारः समर्था ये द्रव्याणां लोभकारणात् ।
दीनानन्धान्न पश्यन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९६ ॥
समर्थ असूनही धनलोभाने जे दान करीत नाहीत आणि दीन व आंधळ्यांकडे पाहत नाहीत, ते निश्चित नरकगामी होतात.
14.106.97
क्षान्तान्दान्तान्कृशान्प्राज्ञान्दीर्घकालं सहोषितान् ।
त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वा निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९७ ॥
दीर्घकाळ सोबत राहिलेल्या क्षमाशील, संयमी, कृश आणि प्राज्ञ लोकांना कार्य साधल्यावर जे सोडून देतात, ते नरकगामी होतात.
14.106.98
बालानामपि वृद्धानां श्रान्तानां चापि ये नराः ।
अदत्त्वाऽश्नान्ति मृष्टान्नं ते वै निरयगामिनः ॥ १४.१०६.९८ ॥
लहान मुले, वृद्ध आणि थकलेल्यांना न देता जे लोक चविष्ट अन्न खातात, ते निश्चित नरकगामी होतात.
14.106.99
एते पूर्वर्षिभिः प्रोक्ता नरा निरयगामिनः ।
ये स्वर्गं समनुप्राप्तास्ताञ्शृणुष्व युधिष्ठिर ॥ १४.१०६.९९ ॥
पूर्वीच्या ऋषींनी हे नरकगामी लोक सांगितले आहेत. हे युधिष्ठिरा, आता जे स्वर्गाला पोहोचले त्यांच्याविषयी ऐक.
14.106.100
दानेन तपसा चैव सत्येन च दमेन च ।
ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०० ॥
दान, तप, सत्य आणि दम यांनी जे धर्माचे पालन करतात, ते स्वर्गगामी होतात.
14.106.101
शुश्रूषयाऽप्युपाध्यायाच्छ्रुतमादाय पाण्डव ।
ये प्रतिग्रहनिस्स्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०१ ॥
हे पांडवा, गुरूची सेवा करून श्रुतज्ञान मिळवून जे दान स्वीकारण्यात आसक्तिरहित राहतात, ते स्वर्गगामी होतात.
14.106.102
मधुमांसासवेभ्यस्तु निवृत्ता व्रतवत्तु ये ।
परदारनिवृत्ता ये ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०२ ॥
मध, मांस व मद्य यांपासून आणि व्रताप्रमाणे परस्त्रीपासून जे निवृत्त राहतात, ते मनुष्य स्वर्गाला जातात.
14.106.103
मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति च ये नराः ।
भ्रहातॄणामपि सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०३ ॥
जे मनुष्य माता व पिता यांची सेवा करतात आणि भावांशीही प्रेमाने वागतात, ते स्वर्गाला जातात.
14.106.104
ये तु भोजनकाले तु निर्याताश्चातिथिप्रियाः ।
द्वाररोधं न कुर्वन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०४ ॥
जे भोजनाच्या वेळी बाहेर येऊन अतिथींना प्रिय मानतात आणि दार अडवत नाहीत, ते मनुष्य स्वर्गाला जातात.
14.106.105
वैवाहिकं तु कन्यानां दरिद्राणां च ये नराः ।
कारयन्ति च कुर्वन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०५ ॥
जे मनुष्य दरिद्री कन्यांचे विवाह घडवून आणतात आणि स्वतःही करतात, ते स्वर्गाला जातात.
14.106.106
रसानामथ बीजानामोषधीनां तथैव च ।
दातारः श्रद्धयोपेतास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०६ ॥
श्रद्धेने युक्त होऊन रस, बिया व औषधी दान करणारे, ते मनुष्य स्वर्गाला जातात.
14.106.107
क्षेमाक्षेमं च मार्गेषु समानि विषमाणि च ।
अर्थिनां ये च वक्ष्यन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १४.१०६.१०७ ॥
मार्गांवरील सुरक्षित व धोकादायक, सपाट व खडबडीत स्थळे जे याचकांना सांगतात, ते मनुष्य स्वर्गाला जातात.
14.106.108
पर्वद्वये चतुर्दश्यामष्टम्यां संध्ययोर्द्वयोः ।
आर्द्रायां जन्मनक्षत्रे विषुवे श्रवणेऽथवा।
ये ग्राम्यधर्मविरतास्ते नराः स्वर्गगाप्तिनः ॥ १४.१०६.१०८ ॥
दोन्ही पर्वदिवशी, चतुर्दशी व अष्टमी तिथीला, दोन्ही संध्यांच्या वेळी, आर्द्रा नक्षत्रावर, आपल्या जन्मनक्षत्रावर, विषुव दिवशी किंवा श्रवण नक्षत्रावर जे लोक सांसारिक भोगांपासून विरक्त राहतात, ते स्वर्गगामी होतात.
14.106.109
हव्यकव्यविधानं च नरकस्वर्गगामिनौ ।
धर्माधर्मौ च कथितौ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १४.१०६.१०९ ॥
हव्य-कव्याचे विधान, नरक व स्वर्गाकडे नेणारे मार्ग, आणि धर्म-अधर्म हे सर्व सांगितले गेले आहे. आणखी काय ऐकण्याची तुझी इच्छा आहे?