મહાભારત · અધ્યાય 14.109
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.109.1
अन्नदानफलं श्रुत्वा प्रीतोस्मि मधुसूदन ।
भोजनस्य विधिं वक्तुं देवदेव त्वमर्हसि ॥ १४.१०९.१ ॥
હે મધુસૂદન, અન્નદાનનું ફળ સાંભળીને હું પ્રસન્ન થયો છું. હે દેવદેવ, હવે ભોજનની વિધિ કહેવા આપ યોગ્ય છો.
14.109.2
बोजनस्य द्विजातीनां विधानं शृणु पाण्डव ।
स्नातः शुचिः शुचौ देशे निर्जने हुतपावकः ॥ १४.१०९.२ ॥
હે પાંડવ, દ્વિજોના ભોજનનું વિધાન સાંભળ. સ્નાન કરી, શુદ્ધ થઈ, પવિત્ર નિર્જન સ્થાને, અગ્નિમાં આહુતિ આપીને (ભોજન કરવું).
14.109.3
मण्डलं कारयित्वा च चतुरश्रं द्विजोत्तमः ।
क्षत्रियश्चेत्ततो वृत्तं वैश्योऽर्धेन्दुसमाकृतिम् ॥ १४.१०९.३ ॥
ઉત્તમ દ્વિજે મંડલ બનાવીને ચોરસ (બનાવવું). ક્ષત્રિય હોય તો ગોળ, અને વૈશ્ય અર્ધચંદ્ર આકારનું (બનાવે).
14.109.4
आर्द्रपादस्तु भुञ्जीयात्प्राङ्मुखश्चासने शुचौ ।
पादाभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा पादेनैकेन वा पुनः ॥ १४.१०९.४ ॥
ભીના પગે, પૂર્વ તરફ મુખ કરીને, પવિત્ર આસન પર ભોજન કરવું. બે પગથી અથવા એક પગથી ધરતીને સ્પર્શીને (ભોજન કરવું).
14.109.5
नैकवासास्तु भुञ्जीयान्न चान्तर्धाय वा द्विजः ।
न भिन्नपात्रे भुञ्जीत पर्णपृष्ठे तथैव च ॥ १४.१०९.५ ॥
દ્વિજે એક જ વસ્ત્રે ભોજન ન કરવું, અને ઢંકાઈને પણ ન કરવું. તૂટેલા પાત્રમાં ભોજન ન કરવું; એ જ રીતે પાંદડાની પીઠ પર પણ ન કરવું.
14.109.6
अन्नं पूर्वं नमस्कुर्यात्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
नान्यदालोकयेदन्नान्न जुगुप्सेन तत्परः ॥ १४.१०९.६ ॥
પહેલાં પ્રસન્ન અંતઃકરણથી અન્નને નમસ્કાર કરવા. અન્ન સિવાય બીજું કશું ન જોવું; અન્ન પ્રત્યે ધૃણા રાખીને તેમાં મન ન પરોવવું.
14.109.7
जुगुप्सितं च यच्चान्नं राक्षसा एव भुञ्जते ।
पाणिना जलमुद्धृत्य कुर्यादन्नं प्रदक्षिणम् ॥ १४.१०९.७ ॥
જુગુપ્સિત અન્ન માત્ર રાક્ષસો જ ખાય છે. હાથમાં પાણી લઈ અન્નની પ્રદક્ષિણા કરવી.
14.109.8
अपेयं तद्विजानीयात्पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ।
परिवेषजलादन्यत्पेयमेव तु मन्त्रवत् ॥ १४.१०९.८ ॥
તે અપેય જાણવું; તે પીધા પછી ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું. પરિવેષના જળ સિવાય બીજું જળ મંત્રપૂર્વક પીવા યોગ્ય છે.
14.109.9
पञ्च प्राणाहुतीः कुर्यात्समन्त्रं तु पृथक्पृथक् ॥ १४.१०९.९ ॥
પાંચ પ્રાણાહુતિઓ મંત્ર સહિત અલગ અલગ કરવી.
14.109.10
यथा रसं न जानाति जिह्वा प्रामाहुतौ नृप ।
तथा समाहितः कुर्यात्प्राणाहुतिमतन्द्रिकतः ॥ १४.१०९.१० ॥
હે રાજન, પ્રાણાહુતિમાં જીભ રસ જાણતી નથી તેમ, એકાગ્ર અને આળસ વિના પ્રાણાહુતિ કરવી.
14.109.11
विदित्वाऽन्नमथान्नादं पञ्च प्राणांश्च पाण्डव ।
यः कुर्यादाहुतीः पञ्च तेनेष्टाः पञ्चवायवः ॥ १४.१०९.११ ॥
હે પાંડવ, અન્ન, અન્ન ખાનાર અને પાંચ પ્રાણોને જાણીને જે પાંચ આહુતિઓ આપે છે, તેના વડે પાંચ વાયુઓ પૂજાય છે.
14.109.12
अतोऽन्यथा तु भुञ्जानो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।
तेनान्नेनासुरान्प्रेतान्राक्षसांस्तर्पयिष्यति ॥ १४.१०९.१२ ॥
આથી વિપરીત ભોજન કરનાર, જ્ઞાનમાં નબળો બ્રાહ્મણ, તે અન્ન વડે અસુરો, પ્રેતો અને રાક્ષસોને તૃપ્ત કરશે.
14.109.13
वक्त्रप्रमाणान्पिण्डांश्च ग्रसेदेकैकशः पुनः ।
वक्त्राधिकं तु यत्पिण्डमात्मोच्छिष्टं तदुच्यते ॥ १४.१०९.१३ ॥
મોંના પ્રમાણના કોળિયા એક પછી એક ફરી ફરીને ખાવા. મોંથી મોટો કોળિયો પોતાનું ઉચ્છિષ્ટ કહેવાય છે.
14.109.14
पिण्डावशिष्टमन्यच्च वक्त्रान्निस्सृतमेव च ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.१४ ॥
કોળિયાનો બાકીનો ભાગ અને મોંમાંથી બહાર નીકળેલો ભાગ અભોજ્ય જાણવો. તે ખાઈને ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું.
14.109.15
स्वमुच्छिष्टं तु यो भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते मुक्तभोजनम् ।
चान्द्रायणं चरेन्कृच्छ्रं प्राजापत्यमथापि वा ॥ १४.१०९.१५ ॥
જે પોતાનું ઉચ્છિષ્ટ ખાય છે, અને જે ઉઘાડું મૂકેલું ભોજન ખાય છે, તેણે ચાન્દ્રાયણ, કૃચ્છ્ર કે પ્રાજાપત્ય વ્રત કરવું.
14.109.16
स्त्रीपात्रभुङ्नरः पापः स्त्रीणामुच्छिष्टभुक्तथा ।
तया सह च यो भुङ्क्ते स भुङ्क्ते मद्यमेव हि।
न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः ॥ १४.१०९.१६ ॥
સ્ત્રીના પાત્રમાં જમતો પાપી પુરુષ, સ્ત્રીઓનું ઉચ્છિષ્ટ ખાનાર, અને તેની સાથે જમનાર ખરેખર મદિરા પીએ છે. તેના માટે તત્ત્વદર્શી મુનિઓએ નિષ્કૃતિ જોઈ નથી.
14.109.17
पिबतः पतिते तोये भोजने मुखनिस्सृते ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.१७ ॥
પીતી વખતે પાણીમાં કે ભોજનમાં પડેલું, અને મોંમાંથી બહાર નીકળેલું અભોજ્ય જાણવું. તે ખાઈને ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું.
14.109.18
पीतशेषं तु तन्नाम न पेयं पाण्डुनन्दन ।
पिबेद्यदि हि तन्मोहाद्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.१८ ॥
હે પાંડુનંદન, પીધા પછી બાકી રહેલું પાણી પીવા યોગ્ય નથી. જો દ્વિજ મોહથી તે પીએ, તો તેણે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું.
14.109.19
पानीयानि पिबेद्यते तत्पात्रं द्विजसत्तमः ।
अनुच्छिष्टं भवेत्तावद्यावद्भूमौ न निक्षिपेत् ॥ १४.१०९.१९ ॥
શ્રેષ્ઠ દ્વિજે પાણી પીવું; એ પાત્ર ભૂમિ પર મૂકાય ત્યાં સુધી તે એઠું થતું નથી.
14.109.20
मौनी वाऽप्यथवा भूमौ नावलोक्य दिशस्तथा ।
भुञ्जीत विधिवद्विप्रो न चोच्छिष्टं प्रदापयेत् ॥ १४.१०९.२० ॥
મૌન રહીને, અથવા ભૂમિ અને દિશાઓ જોયા વિના, બ્રાહ્મણે વિધિપૂર્વક ભોજન કરવું; એઠું આપવું નહીં.
14.109.21
सदा चात्यशनं नाद्यान्नातिहीनं च कर्हिचित् ।
यथाऽन्नेन व्यथा न स्यात्तथा भुञ्जीत नित्यशः ॥ १४.१०९.२१ ॥
સદા અતિશય ખાવું નહીં, ક્યારેય અતિ અલ્પ પણ ખાવું નહીં; અન્નથી પીડા ન થાય તે રીતે નિત્ય ભોજન કરવું.
14.109.22
उदक्यामपि चण्डालं श्वानं सूकरमेव वा ।
भुञ्जानो यदि वा पश्येत्तदन्नं च परित्यजेत्।
भुञ्जानो ह्यत्यजन्मोहाद्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.२२ ॥
ભોજન કરતાં રજસ્વલા સ્ત્રી, ચાંડાળ, કૂતરો કે ભૂંડ જુએ તો તે અન્ન ત્યજવું; મોહથી ત્યજ્યા વિના ભોજન કરનાર દ્વિજે ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું.
14.109.23
केशकीटोपपन्नं च मुखमारुतवीजितम् ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.२३ ॥
વાળ અને જીવજંતુવાળું, મુખના પવનથી વીંજાયેલું અન્ન અભોજ્ય જાણવું; તે ખાઈને ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવું.
14.109.24
उत्थाय च पुनः स्पृष्टं पादस्पृष्टं च लङ्घितम् ।
अन्नं तद्राक्षसं विद्यात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ १४.१०९.२४ ॥
ઊઠીને ફરી સ્પર્શાયેલું, પગથી સ્પર્શાયેલું અને ઓળંગાયેલું અન્ન રાક્ષસી જાણવું; તેથી તેને વર્જવું.
14.109.25
राक्षसोच्छिष्टभुग्विप्रः सप्त पूर्वान्परानपि ।
नरके रौरवे घोर स पितॄन्पातयिष्यति ॥ १४.१०९.२५ ॥
રાક્ષસનું ઉચ્છિષ્ટ ખાનાર બ્રાહ્મણ પૂર્વના સાત અને પછીના સાત પૂર્વજોને પણ ભયંકર રૌરવ નરકમાં પાડશે.
14.109.26
तस्मिन्नाचमनं कुर्याद्यस्मिन्पात्रे स भुक्तवान् ।
यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्तवानासनात्ततः।
स्नानं सद्यः प्रकुर्वीत सोन्यथाऽप्रयतो भवेत् ॥ १४.१०९.२६ ॥
જે પાત્રમાં ભોજન કર્યું હોય તેમાં જ આચમન કરવું. ભોજન પછી આચમન કર્યા વિના આસનથી ઊઠે તો તરત સ્નાન કરવું; નહિતર તે અશુદ્ધ રહેશે.
14.109.27
तृणमुष्टिविधानं च तृणमाहात्म्यमेव च ।
इक्षोः सोमसमुद्भूतिं वक्तुमर्हसि मानदः ॥ १४.१०९.२७ ॥
હે માનદ! તૃણમુષ્ટિનું વિધાન, તૃણનો મહિમા અને શેરડીમાંથી સોમની ઉત્પત્તિ આપ કહેવાને યોગ્ય છો.
14.109.28
पितरो वृषभा ज्ञेयो गावो लोकस्य मातरः ।
तासां तु पूजया राजन्पूजिताः पितृदेवताः ॥ १४.१०९.२८ ॥
પિતૃઓને વૃષભ રૂપે જાણવા; ગાયો જગતની માતાઓ છે. હે રાજન્, તેમની પૂજાથી પિતૃદેવતાઓ પૂજાય છે.
14.109.29
सभा प्रपा गृहाश्चापि देवतायतनानि च ।
शुद्ध्यन्ति शकृता यासांकिं भूतमधिकं ततः ॥ १४.१०९.२९ ॥
સભા, પ્રપા, ઘરો અને દેવાલયો પણ જેમના છાણથી શુદ્ધ થાય છે, તેમનાથી વધુ કયું પ્રાણી છે?
14.109.30
ग्रासमुष्टिं परगवे दद्यात्संवत्सरं तु यः ।
अकृत्वा स्वयमाहारं प्राप्तस्तत्सार्वकालिकम् ॥ १४.१०९.३० ॥
જે માણસ એક વર્ષ સુધી પોતે ભોજન કર્યા વિના બીજાની ગાયને મુઠ્ઠી ભરીને ઘાસ આપે, તેને તેનું ફળ સદાને માટે મળે છે.
14.109.31
गावो मे मातरः सर्वाः पितरश्चैव गोवृषाः ।
ग्रासमुष्टिं मया दत्तं प्रतिगृह्णीत मातरः ॥ १४.१०९.३१ ॥
બધી ગાયો મારી માતાઓ છે અને ગોવૃષભો મારા પિતા છે. મેં આપેલી ઘાસની મુઠ્ઠી, હે માતાઓ, સ્વીકારો.
14.109.32
इत्युक्त्वाऽनेन मन्त्रेण गायत्र्या वा समाहितः ।
अभिमन्त्र्य ग्रासमुष्टिं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०९.३२ ॥
આમ કહીને, આ મંત્રથી અથવા ગાયત્રીથી, એકાગ્રચિત્તે ઘાસની મુઠ્ઠીને અભિમંત્રિત કરીને — તેનું પુણ્યફળ સાંભળ.
14.109.33
यत्कृतं दुष्कृतं तेन ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा ।
तस्य नश्यति तत्सर्वं दुःखप्नं च विनश्यति ॥ १४.१०९.३३ ॥
તેણે જાણીને કે અજાણતાં જે કંઈ દુષ્કર્મ કર્યું હોય, તે બધું નાશ પામે છે; ખરાબ સ્વપ્ન પણ નાશ પામે છે.
14.109.34
तिलाः पिवित्राः पापघ्ना नारायणसमुद्भवाः ।
तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसनति दानमेतदनुत्तमम् ॥ १४.१०९.३४ ॥
તલ પવિત્ર અને પાપનાશક છે, નારાયણથી ઉત્પન્ન થયેલા છે. શ્રાદ્ધમાં તલની પ્રશંસા થાય છે; આ દાન સર્વોત્તમ છે.
14.109.35
तिलान्दद्यात्तिलान्भक्ष्यात्तिलानप्रातरुपस्पृशेत् ।
तिलंतिलमिति ब्रूयात्तिलाः पापहरा हि ते ॥ १४.१०९.३५ ॥
તલ આપવા, તલ ખાવા, સવારે તલને સ્પર્શ કરવો; 'તિલં-તિલં' એમ કહેવું; તલ પાપ હરનારા છે.
14.109.36
क्रीत्वा प्रतिगृहीत्वा वा न विक्रेया द्विजातिभिः ।
भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्योन्यत्तु कुरुते तिलैः।
कृमिर्भूत्वा श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति ॥ १४.१०९.३६ ॥
દ્વિજોએ તલ ખરીદીને કે દાનમાં મેળવીને વેચવા નહિ; ભોજન, તેલ-માલિશ, દાન સિવાય તલથી બીજું કંઈ કરનાર, કીડો થઈને કૂતરાના મળમાં પોતાના પિતૃઓ સાથે ડૂબે છે.
14.109.37
तिलान्नपीडयेद्विप्रो यन्त्रचक्रे स्वयं नृप ।
पीडयन्हि द्विजो मोहान्नरकं याति रौरवम् ॥ १४.१०९.३७ ॥
હે રાજા, બ્રાહ્મણે પોતે તલ યંત્રચક્રમાં પીસવા નહીં. મોહથી પીસનાર દ્વિજ રૌરવ નરકે જાય છે.
14.109.38
इक्षुवंशोद्भवः सोमः सोमवंशोद्भवा द्विजाः ।
इक्षुं न पीडयेत्तस्मादिक्षुघात्यात्मघातकः ॥ १४.१०९.३८ ॥
સોમ ઇક્ષુવંશમાં જન્મ્યો છે અને દ્વિજો સોમવંશમાં જન્મ્યા છે. તેથી શેરડી પીસવી નહીં; શેરડી પીસનાર આત્મઘાતી છે.
14.109.39
इक्षुदण्डसहस्राणामेकैकेन युधिष्ठिर ।
ब्रह्महत्यामवाप्नोति द्विजश्चेद्यन्त्रपीडकः।
तस्मान्न पीडयेदिक्षुं यन्त्रचक्रे द्विजोत्तमः ॥ १४.१०९.३९ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, હજારો શેરડીના દાંડામાંથી એક-એક પણ પીસે તો યંત્રમાં પીસનાર દ્વિજ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પામે છે. તેથી હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, યંત્રચક્રમાં શેરડી પીસવી નહીં.