Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.109

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.109.1

अन्नदानफलं श्रुत्वा प्रीतोस्मि मधुसूदन ।
भोजनस्य विधिं वक्तुं देवदेव त्वमर्हसि ॥ १४.१०९.१ ॥

हे मधुसूदन, अन्नदान का फल सुनकर मैं प्रसन्न हूँ। हे देवदेव, अब आप भोजन की विधि बताने योग्य हैं।

14.109.2

बोजनस्य द्विजातीनां विधानं शृणु पाण्डव ।
स्नातः शुचिः शुचौ देशे निर्जने हुतपावकः ॥ १४.१०९.२ ॥

हे पाण्डव, द्विजों के भोजन का विधान सुनो। स्नान करके, शुद्ध होकर, किसी पवित्र और एकांत स्थान में, अग्नि में आहुति देकर (भोजन करे)।

14.109.3

मण्डलं कारयित्वा च चतुरश्रं द्विजोत्तमः ।
क्षत्रियश्चेत्ततो वृत्तं वैश्योऽर्धेन्दुसमाकृतिम् ॥ १४.१०९.३ ॥

श्रेष्ठ द्विज मण्डल (बनाकर), चौकोर (मण्डल बनाए)। यदि क्षत्रिय हो तो फिर गोल, और वैश्य अर्धचन्द्र के आकार का (मण्डल बनाए)।

14.109.4

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीयात्प्राङ्मुखश्चासने शुचौ ।
पादाभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा पादेनैकेन वा पुनः ॥ १४.१०९.४ ॥

गीले पैरों से, पूर्व की ओर मुख करके, पवित्र आसन पर (भोजन करे)। दोनों पैरों से या फिर एक पैर से पृथ्वी को छूकर (भोजन करे)।

14.109.5

नैकवासास्तु भुञ्जीयान्न चान्तर्धाय वा द्विजः ।
न भिन्नपात्रे भुञ्जीत पर्णपृष्ठे तथैव च ॥ १४.१०९.५ ॥

द्विज एक ही वस्त्र पहनकर भोजन न करे, और न ही (शरीर को) ढककर (भोजन करे)। न टूटे पात्र में भोजन करे, और उसी प्रकार पत्ते की पीठ पर (भी भोजन न करे)।

14.109.6

अन्नं पूर्वं नमस्कुर्यात्प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
नान्यदालोकयेदन्नान्न जुगुप्सेन तत्परः ॥ १४.१०९.६ ॥

पहले अन्न को प्रसन्न अंतःकरण से प्रणाम करे। अन्न के सिवा अन्य किसी ओर न देखे, और अन्न के प्रति घृणा रखते हुए उसमें मन न लगाए।

14.109.7

जुगुप्सितं च यच्चान्नं राक्षसा एव भुञ्जते ।
पाणिना जलमुद्धृत्य कुर्यादन्नं प्रदक्षिणम् ॥ १४.१०९.७ ॥

जो भोजन घृणित है, उसे केवल राक्षस ही खाते हैं। हाथ से जल लेकर भोजन की प्रदक्षिणा करे।

14.109.8

अपेयं तद्विजानीयात्पीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ।
परिवेषजलादन्यत्पेयमेव तु मन्त्रवत् ॥ १४.१०९.८ ॥

उसे अपेय जानना चाहिए; उसे पीकर चान्द्रायण व्रत करे। परिवेष के जल के अतिरिक्त अन्य जल मन्त्रपूर्वक ही पीने योग्य है।

14.109.9

पञ्च प्राणाहुतीः कुर्यात्समन्त्रं तु पृथक्पृथक् ॥ १४.१०९.९ ॥

पाँच प्राणाहुतियाँ मन्त्रसहित अलग-अलग करे।

14.109.10

यथा रसं न जानाति जिह्वा प्रामाहुतौ नृप ।
तथा समाहितः कुर्यात्प्राणाहुतिमतन्द्रिकतः ॥ १४.१०९.१० ॥

हे राजन्, जैसे प्राणाहुति में जिह्वा रस को नहीं जानती, वैसे ही एकाग्र होकर सावधानी से प्राणाहुति करे।

14.109.11

विदित्वाऽन्नमथान्नादं पञ्च प्राणांश्च पाण्डव ।
यः कुर्यादाहुतीः पञ्च तेनेष्टाः पञ्चवायवः ॥ १४.१०९.११ ॥

हे पाण्डव, अन्न, अन्न खाने वाले (आत्मा) और पाँच प्राणों को जानकर जो पाँच आहुतियाँ देता है, उसके द्वारा पाँचों वायु पूजित होते हैं।

14.109.12

अतोऽन्यथा तु भुञ्जानो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।
तेनान्नेनासुरान्प्रेतान्राक्षसांस्तर्पयिष्यति ॥ १४.१०९.१२ ॥

इससे भिन्न प्रकार से भोजन करने वाला ब्राह्मण, जो ज्ञान में दुर्बल है, उस अन्न से असुरों, प्रेतों और राक्षसों को तृप्त करेगा।

14.109.13

वक्त्रप्रमाणान्पिण्डांश्च ग्रसेदेकैकशः पुनः ।
वक्त्राधिकं तु यत्पिण्डमात्मोच्छिष्टं तदुच्यते ॥ १४.१०९.१३ ॥

मुख के प्रमाण के ग्रास ही एक-एक करके बार-बार खाने चाहिए। जो ग्रास मुख से बड़ा हो, वह अपना उच्छिष्ट कहा जाता है।

14.109.14

पिण्डावशिष्टमन्यच्च वक्त्रान्निस्सृतमेव च ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.१४ ॥

ग्रास का शेष भाग और जो मुख से बाहर निकला हो, उसे अभोज्य जानना चाहिए। उसे खाकर चान्द्रायण व्रत करना चाहिए।

14.109.15

स्वमुच्छिष्टं तु यो भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते मुक्तभोजनम् ।
चान्द्रायणं चरेन्कृच्छ्रं प्राजापत्यमथापि वा ॥ १४.१०९.१५ ॥

जो अपना उच्छिष्ट खाता है, और जो खुला (अरक्षित) भोजन खाता है, उसे चान्द्रायण, कृच्छ्र या प्राजापत्य व्रत करना चाहिए।

14.109.16

स्त्रीपात्रभुङ्नरः पापः स्त्रीणामुच्छिष्टभुक्तथा ।
तया सह च यो भुङ्क्ते स भुङ्क्ते मद्यमेव हि।
न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा मुनिभिस्तत्वदर्शिभिः ॥ १४.१०९.१६ ॥

जो मनुष्य स्त्री के पात्र से खाता है, और स्त्रियों का उच्छिष्ट खाता है, तथा जो उसके साथ भोजन करता है, वह निश्चय ही मद्य पीता है। तत्त्वदर्शी मुनियों ने उसके लिए कोई प्रायश्चित्त नहीं देखा।

14.109.17

पिबतः पतिते तोये भोजने मुखनिस्सृते ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.१७ ॥

पीते हुए जल में, या भोजन में जो गिर पड़े, या मुख से निकला हुआ हो, उसे अभोज्य जानना चाहिए। उसे खाकर चान्द्रायण व्रत करना चाहिए।

14.109.18

पीतशेषं तु तन्नाम न पेयं पाण्डुनन्दन ।
पिबेद्यदि हि तन्मोहाद्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.१८ ॥

हे पाण्डुनन्दन, पीने से बचा हुआ जल तो पीने योग्य नहीं है। यदि द्विज मोह से उसे पी ले, तो उसे चान्द्रायण व्रत करना चाहिए।

14.109.19

पानीयानि पिबेद्यते तत्पात्रं द्विजसत्तमः ।
अनुच्छिष्टं भवेत्तावद्यावद्भूमौ न निक्षिपेत् ॥ १४.१०९.१९ ॥

श्रेष्ठ द्विज जल पीएँ, और उस पात्र को तब तक उच्छिष्ट न माना जाए जब तक उसे भूमि पर न रखा जाए।

14.109.20

मौनी वाऽप्यथवा भूमौ नावलोक्य दिशस्तथा ।
भुञ्जीत विधिवद्विप्रो न चोच्छिष्टं प्रदापयेत् ॥ १४.१०९.२० ॥

मौन रहकर, या भूमि और दिशाओं की ओर देखे बिना, विप्र विधिपूर्वक भोजन करे; और जूठा न दिलवाए।

14.109.21

सदा चात्यशनं नाद्यान्नातिहीनं च कर्हिचित् ।
यथाऽन्नेन व्यथा न स्यात्तथा भुञ्जीत नित्यशः ॥ १४.१०९.२१ ॥

सदा अति भोजन न करे, और कभी अत्यल्प भी न करे; जिससे अन्न से कष्ट न हो, वैसे ही नित्य भोजन करे।

14.109.22

उदक्यामपि चण्डालं श्वानं सूकरमेव वा ।
भुञ्जानो यदि वा पश्येत्तदन्नं च परित्यजेत्।
भुञ्जानो ह्यत्यजन्मोहाद्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.२२ ॥

यदि भोजन करते समय रजस्वला स्त्री, चाण्डाल, कुत्ता या सूअर को देखे, तो वह अन्न त्याग दे; और जो भोजन करते हुए मोहवश उसे न त्यागे, वह द्विज चान्द्रायण व्रत करे।

14.109.23

केशकीटोपपन्नं च मुखमारुतवीजितम् ।
अभोज्यं तद्विजानीयाद्भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.१०९.२३ ॥

बालों और कीड़ों से युक्त, और मुख की वायु से हिलाया गया अन्न अभोज्य जानना चाहिए; उसे खाकर चान्द्रायण व्रत करे।

14.109.24

उत्थाय च पुनः स्पृष्टं पादस्पृष्टं च लङ्घितम् ।
अन्नं तद्राक्षसं विद्यात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ १४.१०९.२४ ॥

उठकर पुनः छुआ गया, पैर से छुआ गया, और लाँघा गया अन्न राक्षसी जानना चाहिए; इसलिए उसे त्याग दे।

14.109.25

राक्षसोच्छिष्टभुग्विप्रः सप्त पूर्वान्परानपि ।
नरके रौरवे घोर स पितॄन्पातयिष्यति ॥ १४.१०९.२५ ॥

राक्षस का उच्छिष्ट खाने वाला ब्राह्मण अपने सात पूर्वजों और सात परवर्ती पीढ़ियों को भी उस भयानक रौरव नरक में गिरा देगा।

14.109.26

तस्मिन्नाचमनं कुर्याद्यस्मिन्पात्रे स भुक्तवान् ।
यद्युत्तिष्ठत्यनाचान्तो भुक्तवानासनात्ततः।
स्नानं सद्यः प्रकुर्वीत सोन्यथाऽप्रयतो भवेत् ॥ १४.१०९.२६ ॥

जिस पात्र में भोजन किया हो, उसी में आचमन करना चाहिए। यदि भोजन करने के बाद आचमन किए बिना आसन से उठ जाए, तो तुरंत स्नान करे; अन्यथा वह अशुद्ध रहेगा।

14.109.27

तृणमुष्टिविधानं च तृणमाहात्म्यमेव च ।
इक्षोः सोमसमुद्भूतिं वक्तुमर्हसि मानदः ॥ १४.१०९.२७ ॥

हे मानदाता! तृण-मुष्टि का विधान, तृण का माहात्म्य, तथा ईख से सोम की उत्पत्ति, इन्हें आप मुझे बताने योग्य हैं।

14.109.28

पितरो वृषभा ज्ञेयो गावो लोकस्य मातरः ।
तासां तु पूजया राजन्पूजिताः पितृदेवताः ॥ १४.१०९.२८ ॥

पितर बैल के रूप में जानने योग्य हैं, और गौएँ संसार की माताएँ हैं। हे राजन्! उनकी पूजा से पितृदेवता पूजित होते हैं।

14.109.29

सभा प्रपा गृहाश्चापि देवतायतनानि च ।
शुद्ध्यन्ति शकृता यासांकिं भूतमधिकं ततः ॥ १४.१०९.२९ ॥

सभा, प्याऊ, घर और देवालय भी जिन (गायों) के गोबर से शुद्ध होते हैं, उनसे बढ़कर कौन-सा प्राणी है?

14.109.30

ग्रासमुष्टिं परगवे दद्यात्संवत्सरं तु यः ।
अकृत्वा स्वयमाहारं प्राप्तस्तत्सार्वकालिकम् ॥ १४.१०९.३० ॥

जो मनुष्य एक वर्ष तक स्वयं भोजन किए बिना दूसरे की गाय को भोजन का एक ग्रास भी दे, उसे वह फल सदा के लिए प्राप्त होता है।

14.109.31

गावो मे मातरः सर्वाः पितरश्चैव गोवृषाः ।
ग्रासमुष्टिं मया दत्तं प्रतिगृह्णीत मातरः ॥ १४.१०९.३१ ॥

सभी गायें मेरी माताएँ हैं और गोवृष मेरे पिता हैं। मेरे द्वारा दी गई यह घास की मुट्ठी, हे माताओ, स्वीकार करो।

14.109.32

इत्युक्त्वाऽनेन मन्त्रेण गायत्र्या वा समाहितः ।
अभिमन्त्र्य ग्रासमुष्टिं तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १४.१०९.३२ ॥

यह कहकर, इस मन्त्र से या गायत्री से, एकाग्रचित्त होकर, घास की मुट्ठी को अभिमन्त्रित करके — उसका पुण्यफल सुनो।

14.109.33

यत्कृतं दुष्कृतं तेन ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा ।
तस्य नश्यति तत्सर्वं दुःखप्नं च विनश्यति ॥ १४.१०९.३३ ॥

जो भी दुष्कर्म उसने जानकर या अनजाने में किया हो, उसका वह सब नष्ट हो जाता है, और बुरा स्वप्न भी नष्ट हो जाता है।

14.109.34

तिलाः पिवित्राः पापघ्ना नारायणसमुद्भवाः ।
तिलाञ्श्राद्धे प्रशंसनति दानमेतदनुत्तमम् ॥ १४.१०९.३४ ॥

तिल पवित्र और पाप-नाशक हैं, नारायण से उत्पन्न हुए हैं। श्राद्ध में लोग तिल की प्रशंसा करते हैं; यह दान सर्वोत्तम है।

14.109.35

तिलान्दद्यात्तिलान्भक्ष्यात्तिलानप्रातरुपस्पृशेत् ।
तिलंतिलमिति ब्रूयात्तिलाः पापहरा हि ते ॥ १४.१०९.३५ ॥

तिल दे, तिल खाए, प्रातः तिलों को छुए; 'तिल-तिल' ऐसा कहे, क्योंकि तिल पाप हरने वाले हैं।

14.109.36

क्रीत्वा प्रतिगृहीत्वा वा न विक्रेया द्विजातिभिः ।
भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्योन्यत्तु कुरुते तिलैः।
कृमिर्भूत्वा श्वविष्ठायां पितृभिः सह मज्जति ॥ १४.१०९.३६ ॥

जो द्विज तिल को खरीदकर या दान में पाकर बेचे नहीं; जो भोजन, मालिश या दान के सिवा तिलों से और कुछ करता है, वह कीड़ा होकर कुत्ते की विष्ठा में अपने पितरों के साथ डूबता है।

14.109.37

तिलान्नपीडयेद्विप्रो यन्त्रचक्रे स्वयं नृप ।
पीडयन्हि द्विजो मोहान्नरकं याति रौरवम् ॥ १४.१०९.३७ ॥

हे राजन्, विप्र को स्वयं कोल्हू के चक्र में तिलों को नहीं पेरना चाहिए। मोह से पेरने वाला द्विज रौरव नरक को जाता है।

14.109.38

इक्षुवंशोद्भवः सोमः सोमवंशोद्भवा द्विजाः ।
इक्षुं न पीडयेत्तस्मादिक्षुघात्यात्मघातकः ॥ १४.१०९.३८ ॥

सोम इक्षु-वंश से उत्पन्न हैं और द्विज सोम-वंश से उत्पन्न हैं। इसलिए गन्ने को नहीं पेरना चाहिए, क्योंकि गन्ना पेरने वाला आत्मघाती है।

14.109.39

इक्षुदण्डसहस्राणामेकैकेन युधिष्ठिर ।
ब्रह्महत्यामवाप्नोति द्विजश्चेद्यन्त्रपीडकः।
तस्मान्न पीडयेदिक्षुं यन्त्रचक्रे द्विजोत्तमः ॥ १४.१०९.३९ ॥

हे युधिष्ठिर, गन्ने की हज़ारों छड़ियों में से हर एक के पेरने से यदि द्विज यंत्र में पेरने वाला हो, तो वह ब्रह्महत्या का पाप प्राप्त करता है। इसलिए हे उत्तम द्विज, यंत्रचक्र में गन्ना नहीं पेरना चाहिए।