મહાભારત · અધ્યાય 14.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.110.1
समुच्चयं च धर्माणां भोज्याभोज्यं तथैव च ।
श्रुतं मया त्वत्प्रसादादापद्धर्मं ब्रवीहि मे ॥ १४.११०.१ ॥
ધર્મોનો સંગ્રહ અને ભક્ષ્ય-અભક્ષ્ય, તેમજ તારી કૃપાથી મેં સાંભળેલો આપદ્ધર્મ મને કહે.
14.110.2
दुर्भिक्षे राष्ट्रसंबाधेऽप्याशौचे मृतसूतके ।
धर्मकालेऽध्वनि तथा नियमो येन लुप्यते ॥ १४.११०.२ ॥
દુષ્કાળમાં, રાષ્ટ્રસંકટમાં, અશૌચમાં, મૃત્યુ અને જન્મના સૂતકમાં, ધર્મકાળમાં તથા માર્ગમાં પણ—જેનાથી નિયમ લોપાય છે.
14.110.3
दूराध्वगमनात्खिन्नो द्विजालाभेऽथ शूद्रतः ।
अकृतन्नं तु यत्किंचिद्गृह्णीयादात्मवृत्तये ॥ १४.११०.३ ॥
લાંબા પ્રવાસથી થાકેલો, દ્વિજ ન મળે તો શૂદ્ર પાસેથી પણ, અકૃત અન્ન જે મળે તે પોતાની આજીવિકા માટે ગ્રહણ કરી શકે.
14.110.4
आतुरो दुःखितो वाऽपि तथाऽऽर्तो वा बुभुक्षितः ।
भुञ्जन्नविधिना विप्रः प्रायश्चित्तीयते न च ॥ १४.११०.४ ॥
માંદો, દુઃખી, પીડિત અથવા ભૂખ્યો બ્રાહ્મણ વિધિ વિરુદ્ધ ભોજન કરે તોય પ્રાયશ્ચિત્તને પાત્ર થતો નથી.
14.110.5
निमन्त्रितस्तु यो विप्रो विदिवद्धव्यकव्ययोः ।
मांसादीन्यपि भुञ्जानः प्रायश्चित्तीयते न च ॥ १४.११०.५ ॥
વેદવિધિ પ્રમાણે હવ્ય અને કવ્ય માટે નિમંત્રિત બ્રાહ્મણ માંસ વગેરે ખાય તોય પ્રાયશ્ચિત્તને પાત્ર થતો નથી.
14.110.6
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं घृतं पयः ।
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ १४.११०.६ ॥
વ્રતભંગનો દોષ નાશ કરનારી આઠ વસ્તુઓ: પાણી, મૂળ, ઘી, દૂધ, હવિષ્ય, બ્રાહ્મણની ઇચ્છા, ગુરુનું વચન અને ઔષધ.
14.110.7
अशक्तो विधिवत्कर्तुं प्रायश्चित्तानि यो नरः ।
विदुषां वचनेनापि दानेनापि विशुद्ध्यति ॥ १४.११०.७ ॥
વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્તો કરવા અસમર્થ મનુષ્ય, વિદ્વાનોના વચનથી અને દાનથી પણ શુદ્ધ થાય છે.
14.110.8
अनृतावृतुकाले वा दिवा रात्रौ तथाऽपि वा ।
प्रोषितस्तु स्त्रियं गच्छेत्प्रायश्चित्तीयते न च ॥ १४.११०.८ ॥
ઋતુકાળ વિના કે ઋતુકાળમાં, દિવસે કે રાત્રે, પ્રવાસેથી પાછો ફરેલો પુરુષ સ્ત્રી પાસે જાય તો તેને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાનું નથી.
14.110.9
प्रशस्याः कीदृशा विप्रा निन्द्याश्चापि सुरेश्वर ।
अष्टकायाश्च कः कालस्तन्मे कथय सुव्रत ॥ १४.११०.९ ॥
હે સુરેશ્વર, કેવા પ્રકારના બ્રાહ્મણો પ્રશંસનીય છે અને કોણ નિંદનીય છે? અષ્ટકાનો સમય કયો છે? હે સુવ્રત, તે મને કહો.
14.110.10
सत्यसन्धं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाद्वेपति भास्करः ।
एष मे मण्डलं भित्त्वा याति ब्रह्म सनातनम् ॥ १४.११०.१० ॥
સત્યસંધ દ્વિજને જોઈને સૂર્ય પોતાના સ્થાનેથી કંપે છે. આ મારું મંડળ ભેદીને સનાતન બ્રહ્મમાં જાય છે.
14.110.11
कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथा चाप्यानृशंस्यवान् ।
श्रीमानृजउः सत्यवादी पात्रं सर्व इमे द्विजाः ॥ १४.११०.११ ॥
કુલીન, કર્મ કરનાર, વેદજ્ઞ, તેમજ દયાળુ, શ્રીમાન, સરળ અને સત્યવાદી — આ સર્વ દ્વિજો દાનના યોગ્ય પાત્ર છે.
14.110.12
एते चाग्रासनस्थास्ते भुञ्जानाः प्रथमं द्विजाः ।
तस्यां पङ्क्त्यां तु ये वान्ये तान्पुनत्येव दर्शनात् ॥ १४.११०.१२ ॥
આગળના આસન પર બેસીને પ્રથમ ભોજન કરનારા આ દ્વિજો, તે પંક્તિના બીજાઓને પણ માત્ર દર્શનથી પવિત્ર કરે છે.
14.110.13
मद्भक्ता ये द्विजश्रेष्ठा मद्भक्ता मत्परायणाः ।
तान्पङ्क्तिपावनान्विद्धि पूज्यांश्चैव विशेषतः ॥ १४.११०.१३ ॥
મારા ભક્ત એવા, મને જ પરમ આશ્રય માનનારા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને પંક્તિને પાવન કરનારા જાણ; તેઓ વિશેષ પૂજ્ય છે.
14.110.14
निन्द्याञ्शृणु द्विजान्राजन्नपि वा वेदपारगान् ।
ब्राह्मणच्छद्मना लोके चरतः पापकारिणः ॥ १४.११०.१४ ॥
હે રાજન, નિંદનીય દ્વિજો વિશે સાંભળ; વેદપારંગત હોવા છતાં બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કરીને જગતમાં પાપકર્મ કરતા ફરે છે તેઓ.
14.110.15
अनग्निरनधीयानः प्रतिग्रहरुचिस्तु यः ।
यतस्ततस्तु भुञ्जानस्तं विद्याद्ब्रह्मदूषकम् ॥ १४.११०.१५ ॥
જે અગ્નિહીન, વેદાધ્યયન ન કરનાર, દાન લેવામાં રુચિ ધરાવનાર અને જ્યાંથી મળે ત્યાંથી ભોજન કરનાર છે, તેને બ્રહ્મદૂષક જાણવો.
14.110.16
मृतसूतकपुष्टाङ्गो यश्च शूद्रान्नभुग्द्विजः ।
अहं चापि न जानामि गतिं तस्य नराधिप ॥ १४.११०.१६ ॥
મૃત્યુ અને જન્મના સૂતકથી જેનું શરીર પુષ્ટ થયું છે, અને જે દ્વિજ શૂદ્રનું અન્ન ખાય છે—હે નરાધિપ, તેની ગતિ હું પણ જાણતો નથી.
14.110.17
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गोऽप्यधीयानो हि नित्यशः ।
जपतो जुह्वतो वाऽपि गतिरूर्ध्वं न विद्यते ॥ १४.११०.१७ ॥
શૂદ્રના અન્નરસથી જેનું શરીર પુષ્ટ થયું છે, તે નિત્ય અધ્યયન, જપ કે હોમ કરે તોય તેને ઊર્ધ્વ ગતિ મળતી નથી.
14.110.18
आहिताग्निश्च यो विप्रः शूद्रान्नान्न निवर्तते ।
पञ्च तस्य प्रणश्यन्ति आत्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः ॥ १४.११०.१८ ॥
જે આહિતાગ્નિ બ્રાહ્મણ શૂદ્રના અન્નથી નિવૃત્ત થતો નથી, તેની પાંચ વસ્તુઓ નષ્ટ થાય છે—આત્મા, બ્રહ્મ (વેદ) અને ત્રણ અગ્નિ.
14.110.19
शूद्रप्रेषणकर्तुश्च ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
भूमावन्नं प्रदातव्यं श्वसृगालसमो हि सः ॥ १४.११०.१९ ॥
શૂદ્રને સેવામાં રાખનાર બ્રાહ્મણને, વિશેષે કરીને, ભૂમિ પર અન્ન આપવું; તે કૂતરા અને શિયાળ સમાન છે.
14.110.20
प्रेतभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्ममो ज्ञानदुर्बलः ।
अनुगच्छेन्नीयमानं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ १४.११०.२० ॥
પરંતુ જ્ઞાનમાં નિર્બળ બ્રાહ્મણ, મૃત શૂદ્રને લઈ જવાતો હોય ત્યારે તેની પાછળ જાય, તો તે ત્રણ રાત્રિ અશુચિ થાય છે.
14.110.21
त्रिरात्रे तु ततः पूर्णे नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।
प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥ १४.११०.२१ ॥
પછી ત્રણ રાત્રિ પૂર્ણ થાય ત્યારે, સમુદ્રગામી નદીએ જઈ, સો પ્રાણાયામ કરી, ઘી ખાઈને તે શુદ્ધ થાય છે.
14.110.22
अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजोत्तमाः ।
पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं ते प्राप्नुवन्ति हि ॥ १४.११०.२२ ॥
અનાથ બ્રાહ્મણનું શબ જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો ઉપાડે છે, તેઓ પગલે પગલે અશ્વમેધનું ફળ પામે છે.
14.110.23
न तेषामशुभं किंचित्पापं वा शुभकर्मणाम् ।
जलावगाहनादेव सद्यः शौचं विधीयते ॥ १४.११०.२३ ॥
શુભ કર્મ કરનારાઓને કોઈ અશુભ કે પાપ રહેતું નથી; જળમાં સ્નાન કરવાથી જ તરત શુદ્ધિ વિધાન કરાઈ છે.
14.110.24
शूद्रवेश्मनि विप्रेणि क्षीरं वा यदि वा दधि ।
निवृत्तेन न भोक्तव्यं विद्धि शूद्रान्नमेव तत ॥ १४.११०.२४ ॥
શૂદ્રના ઘરે બ્રાહ્મણે દૂધ કે દહીં, જે હોય તે, ન ખાવું; એ શૂદ્રનું અન્ન જ છે એમ જાણ.
14.110.25
विप्राणां भोक्तुकामानामत्यन्तं चान्नकाङ्क्षिणाम् ।
यो विघ्नं कुरुते मर्त्यस्ततो नान्योस्ति पापकृत् ॥ १४.११०.२५ ॥
ભોજન કરવાની ઇચ્છા ધરાવતા અને અન્નની અત્યંત આકાંક્ષા રાખતા બ્રાહ્મણોના ભોજનમાં જે મનુષ્ય વિઘ્ન નાખે છે, તેના કરતાં મોટો પાપી બીજો કોઈ નથી.
14.110.26
सर्वे च वेदाः सहषङ्भिरङ्गैः ।
साङ्ख्यं पुराणं च कुले च जन्म।
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति ।
शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य ॥ १४.११०.२६ ॥
હે રાજન! છ અંગો સહિત સર્વ વેદો, સાંખ્ય, પુરાણો અને ઉત્તમ કુળમાં જન્મ — આ બધું શીલરહિત દ્વિજ માટે ગતિ બનતું નથી.
14.110.27
ग्रहोपरागे विषुवेऽयनान्ते ।
पित्र्ये मघासु स्वसुते च जाते।
गयेषु पिण्डेषु च पाण्डुपुत्र ।
दत्तं भवेन्निष्कसहस्रतुल्यम् ॥ १४.११०.२७ ॥
ગ્રહણ સમયે, વિષુવે, અયનાંતે, પિતૃકર્મમાં, મઘા નક્ષત્રોમાં, પોતાના પુત્રના જન્મ પર અને ગયાના પિંડોમાં — હે પાંડુપુત્ર! આપેલું દાન હજાર નિષ્કો સમાન થાય છે.
14.110.28
वैशाखमासस्य तु या तृतीयाऽ-
नवद्याऽसौ कार्तिकशुक्लपक्षे।
नभस्यमासस्य च कृष्णपक्षे ।
त्रयोदशी पञ्चदशी न माघे ॥ १४.११०.२८ ॥
વૈશાખ માસની તે તૃતીયા નિર્દોષ છે; તે કાર્તિક શુક્લ પક્ષમાં છે. નભસ્ય માસના કૃષ્ણ પક્ષમાં ત્રયોદશી અને પંચદશી (છે), માઘમાં નહીં.
14.110.29
रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति ॥ १४.११०.२९ ॥
આ એક રહસ્ય છે, એમ પિતૃઓ કહે છે.
14.110.30
यस्त्वेकपङ्क्त्यां विषमं ददाति ।
स्नेहाद्भयाद्वा यदि वाऽर्थहेतोः।
क्रूरं दुराचारमनात्मवन्तं ।
ब्रह्मघ्नमेनं कवयो वदन्ति ॥ १४.११०.३० ॥
એક જ પંક્તિમાં બેઠેલા બ્રાહ્મણોને જે અસમાન રીતે આપે છે — સ્નેહથી, ભયથી, કે ધનને માટે — તે ક્રૂર, દુરાચારી, આત્મસંયમ વિનાના માણસને જ્ઞાનીઓ બ્રહ્મહત્યારો કહે છે.
14.110.31
धनानि येषां विपुलानि सन्ति ।
नित्यं रमन्ते परलोकमूढाः।
तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको ।
नान्यत्सुखं देहसुखे रतानाम् ॥ १४.११०.३१ ॥
જેમની પાસે વિપુલ ધન છે, અને જેઓ પરલોક વિશે મૂઢ થઈને સદા તેમાં રમે છે, તેમના માટે આ શત્રુશ્રેષ્ઠોનો વધ કરનારાઓનો લોક છે; દેહસુખમાં રત લોકોને બીજું સુખ નથી.
14.110.32
ये चैव मुक्तास्तपसि प्रयुक्ताः ।
स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहम्।
जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्ट-
स्तेषामसौ चापि परश्च लोकः ॥ १४.११०.३२ ॥
જેઓ મુક્ત થઈને તપમાં લાગેલા છે, સ્વાધ્યાયશીલ રહીને દેહને ક્ષીણ કરે છે, ઇન્દ્રિયજયી થઈને ભૂતોના હિતમાં સ્થિર છે — તેમના માટે તે છે, અને તેનાથી પણ પરે બીજો લોક છે.
14.110.33
ये चैव विद्यां न तपो न दानं ।
न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते।
न चापि गच्छन्ति सुखानि भोगां-
स्तेषामयंक चापि परश्च नास्ति ॥ १४.११०.३३ ॥
જેઓ વિદ્યા, તપ અને દાનમાં લાગતા નથી, મોહથી સંતાનપ્રાપ્તિ માટે પણ પ્રયત્ન કરતા નથી, સુખભોગ પણ પામતા નથી — તેમના માટે આ પણ નથી અને પર પણ નથી.
14.110.34
नारायण पुराणेश लोकावास नमोस्तु ते ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन धर्मसारसमुच्चयम् ॥ १४.११०.३४ ॥
હે નારાયણ, પુરાણોના સ્વામી, લોકોના આશ્રય, તમને નમસ્કાર. ધર્મસારનો સંપૂર્ણ સંગ્રહ પૂર્ણપણે સાંભળવા હું ઇચ્છું છું.
14.110.35
धर्मसारं महाप्राज्ञि मनुना प्रोक्तमादितः ।
प्रवक्ष्यामि मनुप्रोक्तं पौराणां श्रुतिसंहितम् ॥ १४.११०.३५ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, આરંભમાં મનુએ કહેલો ધર્મસાર હું કહીશ — મનુએ કહેલ, પુરાણોનો શ્રુતિસંહિતા.
14.110.36
अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः ।
दृष्टमात्रात्पुनत्येते तस्मात्पश्येत तान्सदा ॥ १४.११०.३६ ॥
અગ્નિચિત, કપિલા ગાય, સતી સ્ત્રી, રાજા, ભિક્ષુ, મહાસાગર — આ માત્ર દર્શનથી જ પવિત્ર કરે છે; તેથી તેમને સદા જોવા જોઈએ.
14.110.37
गौरकस्यैव दातव्या न बहूनां युधिष्ठिर ।
सा गौर्विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ १४.११०.३७ ॥
યુધિષ્ઠિર, ગાય એક જ વ્યક્તિને આપવી, અનેકને નહીં. વેચાયેલી તે ગાય સાતમી પેઢી સુધી કુળને બાળે છે.
14.110.38
बहूनां न प्रदातव्या गौर्वस्त्रं शयनं स्त्रियः ।
तादृग्भूतं तु तद्दानं दातारं नोपतिष्ठति ॥ १४.११०.३८ ॥
ગાય, વસ્ત્ર, શય્યા અને સ્ત્રીઓ ઘણાને આપવી ન જોઈએ. એવા સ્વભાવનું તે દાન દાતાની પાસે રહેતું નથી.
14.110.39
आक्रम्य ब्राह्मणैर्भुक्तमनार्याणां च वेश्मनि ।
गोभिश्च पुण्यं तत्तेषां राजसूयाद्विशिष्यते ॥ १४.११०.३९ ॥
અનાર્યોના ઘરમાં બ્રાહ્મણોએ બળપૂર્વક ભોગવેલું, ગાયો સહિતનું તેમનું તે પુણ્ય રાજસૂય યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
14.110.40
मा ददात्विति यो ब्रूयाद्ब्राह्मणेषु च गोषु च ।
तिर्यग्योनिशतं गत्वा चण्डालेषूपजायते ॥ १४.११०.४० ॥
બ્રાહ્મણો અને ગાયોને 'ન આપો' એમ જે કહે છે, તે સો તિર્યગ્યોનિઓમાં જઈને ચાંડાળોમાં જન્મે છે.
14.110.41
ब्राह्मणस्वं च यद्दैवं दरिद्रस्यैव यद्धनम् ।
गुरोश्चापि हृतं राजन्स्वर्गस्थानपि पातयेत् ॥ १४.११०.४१ ॥
રાજન, બ્રાહ્મણનું ધન, જે દૈવી છે, દરિદ્રનું ધન અને ગુરુનું ધન હરાઈ જાય તો સ્વર્ગસ્થોને પણ પાડી દે છે.
14.110.42
धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः ।
द्वितायं धर्मशास्त्राणि तृतीयं लोकसंग्रहः ॥ १४.११०.४२ ॥
ધર્મ જાણવા ઇચ્છનારા માટે પરમ પ્રમાણ શ્રુતિ છે; બીજું ધર્મશાસ્ત્રો; ત્રીજું લોકસંગ્રહ, એટલે લોકાચાર.
14.110.43
आसमुद्राच्च यत्पूर्वादासमुद्राच्च पश्चिमात् ।
हिमाद्रिविन्ध्ययोर्मध्यमार्यावर्तं प्रचक्षते ॥ १४.११०.४३ ॥
પૂર્વ સમુદ્રથી પશ્ચિમ સમુદ્ર સુધી, હિમાલય અને વિંધ્યની વચ્ચેના ભાગને આર્યાવર્ત કહેવામાં આવે છે.
14.110.44
सरावतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ।
तद्देवनिर्मितं देशं ब्रह्मवर्तं प्रचक्षते ॥ १४.११०.४४ ॥
સરસ્વતી અને દૃષદ્વતી દેવનદીઓ વચ્ચેનો, દેવોએ બનાવેલો તે પ્રદેશ બ્રહ્માવર્ત કહેવાય છે.
14.110.45
यस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः ।
वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥ १४.११०.४५ ॥
જે દેશમાં પરંપરાથી ચાલ્યો આવેલો જે આચાર છે, વર્ણો અને મધ્યવર્તી વર્ણોનો તે જ સદાચાર કહેવાય છે.
14.110.46
कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पाञ्चालाः शूरसेनयः ।
एते ब्रह्मर्षिदेशास्तु ब्रह्मावर्तादनन्तराः ॥ १४.११०.४६ ॥
કુરુક્ષેત્ર, મત્સ્ય, પાંચાલ અને શૂરસેન — આ બ્રહ્મર્ષિઓના દેશો છે, જે બ્રહ્માવર્તને અડીને આવેલા છે.
14.110.47
एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।
स्वं चारित्रं च गृह्णीयुः पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥ १४.११०.४७ ॥
આ દેશમાં જન્મેલા અગ્રજન્મા (બ્રાહ્મણ) પાસેથી પૃથ્વી પરના સર્વ માનવો પોતાનું આચરણ શીખે.
14.110.48
हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विशसनादपि ।
प्रत्यगेव प्रयागात्तु मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥ १४.११०.४८ ॥
હિમાલય અને વિંધ્યની વચ્ચેનો જે મધ્યભાગ છે — પૂર્વે વિશસન સુધી અને પશ્ચિમે પ્રયાગ સુધી — તેને મધ્યદેશ કહેવામાં આવ્યો છે.
14.110.49
कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः ।
स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्ततः परम् ॥ १४.११०.४९ ॥
જ્યાં કૃષ્ણસાર મૃગ સ્વભાવે વિચરે છે તે દેશ યજ્ઞયોગ્ય જાણવો; તેની આગળ મ્લેચ્છ દેશ.
14.110.50
एतान्विज्ञाय देशांस्तु संश्रयेरन्द्विजातयः ।
शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः ॥ १४.११०.५० ॥
આ દેશોને જાણીને દ્વિજાતિઓ તેમનો આશ્રય લે; પણ શૂદ્ર આજીવિકાથી દુર્બળ થઈ ગમે ત્યાં વસી શકે.
14.110.51
आचारः प्रथमो धर्मो ह्यहिंसा सत्यमेव च ।
दानं चैव यथाशक्ति नियमाश्च यमैः सह ॥ १४.११०.५१ ॥
આચાર જ પ્રથમ ધર્મ છે; અહિંસા અને સત્ય, યથાશક્તિ દાન, અને યમો સાથે નિયમો પણ.
14.110.52
वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।
कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥ १४.११०.५२ ॥
દ્વિજોનો શરીરસંસ્કાર નિષેકથી આરંભી વૈદિક પુણ્યકર્મોથી કરવો; તે આ લોક અને પરલોકમાં પાવન કરે છે.
14.110.53
गर्भहोमैर्जातकर्मनामचौलोपनायनैः ।
स्वाध्यायैस्तद्व्रतैश्चैव विवाहस्नातकव्रतैः।
महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ॥ १४.११०.५३ ॥
ગર્ભહોમ, જાતકર્મ, નામકરણ, ચૌલ અને ઉપનયન; સ્વાધ્યાય અને તેમના વ્રતો; વિવાહ અને સ્નાતક વ્રતો; મહાયજ્ઞ અને યજ્ઞો — આ વડે શરીર બ્રાહ્મી બને છે.
14.110.54
धर्मोर्थौ यदि न स्यातां शुश्रुषा वाऽपि तद्विधा ।
विद्या तस्मिन्नवप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे ॥ १४.११०.५४ ॥
જો તેનામાં ધર્મ અને અર્થ ન હોય, અથવા તેવી સેવા પણ ન હોય, તો તેનામાં વિદ્યા વાવવી; ઉજ્જડ ભૂમિમાં શુભ બીજની જેમ.
14.110.55
लौकिकं वैदिकं वाऽपि तथाऽऽध्यात्मिकमेव वा ।
यस्माज्ज्ञानमिदं प्राप्तं तं पूर्वमभिवादयेत् ॥ १४.११०.५५ ॥
લૌકિક હોય કે વૈદિક, અથવા આધ્યાત્મિક — જેમની પાસેથી આ જ્ઞાન મળ્યું, તેમને પહેલાં અભિવાદન કરવું.
14.110.56
सव्येन सव्यं संगृह्य दक्षिणेन तु दक्षिणम् ।
न कुर्यादेकहस्तेन गुरोः पादाभिवादनम् ॥ १४.११०.५६ ॥
ડાબા હાથે ડાબો પગ અને જમણા હાથે જમણો પગ પકડીને — એક હાથે ગુરુના ચરણોમાં પ્રણામ ન કરવા.
14.110.57
निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि ।
अध्यापयति चैवेनं स विप्रो गुरुरुच्यते ॥ १४.११०.५७ ॥
નિષેક આદિ સંસ્કારો યથાવિધિ કરીને જે આને ભણાવે છે — તે બ્રાહ્મણ ગુરુ કહેવાય છે.
14.110.58
कृत्वोपनयनं वेदान्योध्यापयति नित्यशः ।
सकल्पान्सरहस्यांश्च स चोपाध्याय उच्यते ॥ १४.११०.५८ ॥
ઉપનયન કરાવીને, કલ્પ અને રહસ્યો સહિત વેદો જે નિત્ય ભણાવે છે — તે જ ઉપાધ્યાય કહેવાય છે.
14.110.59
साङ्गांश्च वेदानध्याप्य शिक्षयित्वा व्रतानि च ।
विवृणोति च मन्त्रार्थानाचार्यः सोभिधीयते ॥ १४.११०.५९ ॥
અંગો સહિત વેદો ભણાવીને, વ્રતોની તાલીમ આપીને અને મંત્રોના અર્થ સમજાવનાર — તે આચાર્ય કહેવાય છે.
14.110.60
उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता ।
पितुः शतगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते ॥ १४.११०.६० ॥
ઉપાધ્યાયથી દસગણા આચાર્ય; આચાર્યોથી સોગણા પિતા; પિતાથી સોગણી માતા ગૌરવમાં ચઢિયાતી છે.
14.110.61
एतेषामपि सर्वेषां गरीयान्ज्ञानदो गुरुः ।
गुरोः परतरं किंचिन्न भूतं न भविष्यति ॥ १४.११०.६१ ॥
આ બધામાં જ્ઞાન આપનાર ગુરુ સૌથી મહાન છે. ગુરુ કરતાં ચઢિયાતું કંઈ થયું નથી અને થશે પણ નહીં.
14.110.62
तस्मात्तेषां वशे तिष्ठिच्छुश्रूषापरमो भवेत् ।
अवमानाद्धि तेषां तु नरकं स्यान्न संशयः ॥ १४.११०.६२ ॥
તેથી તેમને વશ રહીને સેવામાં અત્યંત તત્પર રહેવું જોઈએ. તેમનું અપમાન કરવાથી નરક પ્રાપ્ત થાય છે, એમાં સંશય નથી.
14.110.63
हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान् ।
रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांस्च नाक्षिपेत् ॥ १४.११०.६३ ॥
જેમનાં અંગ ઓછાં કે વધારે હોય, જેઓ વિદ્યામાં હીન હોય, વયમાં મોટા હોય, રૂપ કે ધનમાં હીન હોય અને જાતિમાં હીન હોય તેમની નિંદા ન કરવી.
14.110.64
शपता यत्कृतं पुण्यं शप्यमानं तु गच्छति ।
शप्यमानस्य यत्पापं शपन्तमनुगच्छति ॥ १४.११०.६४ ॥
શાપ આપનારનું જે પુણ્ય છે તે શાપ પામનાર પાસે જાય છે, અને શાપ પામનારનું જે પાપ છે તે શાપ આપનારની પાછળ જાય છે.
14.110.65
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।
द्वेषं डंभं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं विवर्जयेत् ॥ १४.११०.६५ ॥
નાસ્તિકતા, વેદની નિંદા, દેવોની નિંદા, દ્વેષ, દંભ, અભિમાન, ક્રોધ અને કઠોરતાનો ત્યાગ કરવો.