महाभारत · अध्याय 14.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.110.1
समुच्चयं च धर्माणां भोज्याभोज्यं तथैव च ।
श्रुतं मया त्वत्प्रसादादापद्धर्मं ब्रवीहि मे ॥ १४.११०.१ ॥
धर्मांचा संग्रह आणि भक्ष्य-अभक्ष्य, तसेच तुझ्या कृपेने मी ऐकलेला आपद्धर्म मला सांग.
14.110.2
दुर्भिक्षे राष्ट्रसंबाधेऽप्याशौचे मृतसूतके ।
धर्मकालेऽध्वनि तथा नियमो येन लुप्यते ॥ १४.११०.२ ॥
दुष्काळात, राष्ट्रसंकटात, अशौचात, मृत्यू व जन्म सूतकात, धर्मकाळात आणि मार्गातही—ज्यामुळे नियम मोडला जातो.
14.110.3
दूराध्वगमनात्खिन्नो द्विजालाभेऽथ शूद्रतः ।
अकृतन्नं तु यत्किंचिद्गृह्णीयादात्मवृत्तये ॥ १४.११०.३ ॥
दीर्घ प्रवासाने थकलेला, द्विज न मिळाल्यास शूद्राकडूनही, अकृत अन्न जे मिळेल ते स्वतःच्या उपजीविकेसाठी घ्यावे.
14.110.4
आतुरो दुःखितो वाऽपि तथाऽऽर्तो वा बुभुक्षितः ।
भुञ्जन्नविधिना विप्रः प्रायश्चित्तीयते न च ॥ १४.११०.४ ॥
आजारी, दुःखी, पीडित किंवा भुकेलेला ब्राह्मण विधीविरुद्ध भोजन केले तरी प्रायश्चित्ताला पात्र होत नाही.
14.110.5
निमन्त्रितस्तु यो विप्रो विदिवद्धव्यकव्ययोः ।
मांसादीन्यपि भुञ्जानः प्रायश्चित्तीयते न च ॥ १४.११०.५ ॥
वेदविधीनुसार हव्य व कव्यासाठी निमंत्रित झालेला ब्राह्मण मांस इत्यादी खाल्ले तरी प्रायश्चित्ताला पात्र होत नाही.
14.110.6
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं घृतं पयः ।
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ १४.११०.६ ॥
व्रतभंगाचा दोष नाहीसा करणाऱ्या आठ गोष्टी: पाणी, कंद, तूप, दूध, हविष्य, ब्राह्मणाची इच्छा, गुरूचे वचन आणि औषध.
14.110.7
अशक्तो विधिवत्कर्तुं प्रायश्चित्तानि यो नरः ।
विदुषां वचनेनापि दानेनापि विशुद्ध्यति ॥ १४.११०.७ ॥
विधिपूर्वक प्रायश्चित्ते करण्यास असमर्थ असलेला मनुष्य विद्वानांच्या वचनाने आणि दानानेही शुद्ध होतो.
14.110.8
अनृतावृतुकाले वा दिवा रात्रौ तथाऽपि वा ।
प्रोषितस्तु स्त्रियं गच्छेत्प्रायश्चित्तीयते न च ॥ १४.११०.८ ॥
अऋतुकाळी किंवा ऋतुकाळी, दिवसा किंवा रात्री, प्रवासातून परतलेला पुरुष स्त्रीजवळ गेल्यास त्याला प्रायश्चित्त करावे लागत नाही.
14.110.9
प्रशस्याः कीदृशा विप्रा निन्द्याश्चापि सुरेश्वर ।
अष्टकायाश्च कः कालस्तन्मे कथय सुव्रत ॥ १४.११०.९ ॥
हे सुरेश्वरा, कशा प्रकारचे ब्राह्मण प्रशंसनीय आणि कोण निंदनीय? अष्टकेचा काळ कोणता? हे सुव्रता, ते मला सांग.
14.110.10
सत्यसन्धं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाद्वेपति भास्करः ।
एष मे मण्डलं भित्त्वा याति ब्रह्म सनातनम् ॥ १४.११०.१० ॥
सत्यसंध द्विजाला पाहून सूर्य आपल्या स्थानावरून कापतो. हा माझे मंडल भेदून सनातन ब्रह्माला जातो.
14.110.11
कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथा चाप्यानृशंस्यवान् ।
श्रीमानृजउः सत्यवादी पात्रं सर्व इमे द्विजाः ॥ १४.११०.११ ॥
कुलीन, कर्म करणारा, वेदज्ञ, तसाच दयाळू, श्रीमंत, सरळ आणि सत्यवादी — हे सर्व द्विज दानाचे योग्य पात्र आहेत.
14.110.12
एते चाग्रासनस्थास्ते भुञ्जानाः प्रथमं द्विजाः ।
तस्यां पङ्क्त्यां तु ये वान्ये तान्पुनत्येव दर्शनात् ॥ १४.११०.१२ ॥
पुढील आसनावर बसून प्रथम भोजन करणारे हे द्विज, त्या पंक्तीतील इतरांनाही केवळ दर्शनानेच पवित्र करतात.
14.110.13
मद्भक्ता ये द्विजश्रेष्ठा मद्भक्ता मत्परायणाः ।
तान्पङ्क्तिपावनान्विद्धि पूज्यांश्चैव विशेषतः ॥ १४.११०.१३ ॥
माझे भक्त असलेले, मलाच परम आश्रय मानणारे श्रेष्ठ द्विज हे पंक्तीला पावन करणारे आहेत असे जाण; ते विशेषतः पूज्य आहेत.
14.110.14
निन्द्याञ्शृणु द्विजान्राजन्नपि वा वेदपारगान् ।
ब्राह्मणच्छद्मना लोके चरतः पापकारिणः ॥ १४.११०.१४ ॥
हे राजा, निंद्य द्विजांविषयी ऐक; वेदपारंगत असले तरी जे ब्राह्मणाचे सोंग घेऊन जगात पापकर्म करत फिरतात, ते.
14.110.15
अनग्निरनधीयानः प्रतिग्रहरुचिस्तु यः ।
यतस्ततस्तु भुञ्जानस्तं विद्याद्ब्रह्मदूषकम् ॥ १४.११०.१५ ॥
जो अग्निहीन, वेदाध्ययन न करणारा, दान घेण्यात आवड असणारा आणि जिथून मिळेल तिथून जेवणारा आहे, त्याला ब्रह्मदूषक समजावे.
14.110.16
मृतसूतकपुष्टाङ्गो यश्च शूद्रान्नभुग्द्विजः ।
अहं चापि न जानामि गतिं तस्य नराधिप ॥ १४.११०.१६ ॥
मृत व जन्म यांच्या सूतकाने शरीर पुष्ट झाले आहे आणि जो द्विज शूद्राचे अन्न खातो—हे नराधिपा, त्याची गती मलाही माहीत नाही.
14.110.17
शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गोऽप्यधीयानो हि नित्यशः ।
जपतो जुह्वतो वाऽपि गतिरूर्ध्वं न विद्यते ॥ १४.११०.१७ ॥
शूद्राच्या अन्नरसाने ज्याचे शरीर पुष्ट झाले आहे, तो नित्य अध्ययन, जप किंवा होम करीत असला तरी त्याला ऊर्ध्व गती मिळत नाही.
14.110.18
आहिताग्निश्च यो विप्रः शूद्रान्नान्न निवर्तते ।
पञ्च तस्य प्रणश्यन्ति आत्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः ॥ १४.११०.१८ ॥
जो आहिताग्नी ब्राह्मण शूद्राच्या अन्नापासून परावृत्त होत नाही, त्याची पाच गोष्टी नष्ट होतात—आत्मा, ब्रह्म (वेद) आणि तीन अग्नी.
14.110.19
शूद्रप्रेषणकर्तुश्च ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
भूमावन्नं प्रदातव्यं श्वसृगालसमो हि सः ॥ १४.११०.१९ ॥
शूद्राकडून सेवा करवून घेणाऱ्या ब्राह्मणाला, विशेषतः, जमिनीवर अन्न द्यावे; तो कुत्रा आणि कोल्ह्यासारखा आहे.
14.110.20
प्रेतभूतं तु यः शूद्रं ब्राह्ममो ज्ञानदुर्बलः ।
अनुगच्छेन्नीयमानं त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ १४.११०.२० ॥
परंतु ज्ञानात दुर्बल असलेला ब्राह्मण, मृत झालेल्या शूद्राला नेताना त्याच्या मागे जातो, तो तीन रात्री अशुचि होतो.
14.110.21
त्रिरात्रे तु ततः पूर्णे नदीं गत्वा समुद्रगाम् ।
प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥ १४.११०.२१ ॥
नंतर तीन रात्री पूर्ण झाल्यावर, समुद्राकडे वाहणाऱ्या नदीवर जाऊन, शंभर प्राणायाम करून, तूप घेऊन तो शुद्ध होतो.
14.110.22
अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजोत्तमाः ।
पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं ते प्राप्नुवन्ति हि ॥ १४.११०.२२ ॥
अनाथ ब्राह्मणाचे प्रेत जे श्रेष्ठ द्विज वाहून नेतात, ते पावलोपावली अश्वमेधाचे फळ मिळवतात.
14.110.23
न तेषामशुभं किंचित्पापं वा शुभकर्मणाम् ।
जलावगाहनादेव सद्यः शौचं विधीयते ॥ १४.११०.२३ ॥
शुभ कर्म करणाऱ्यांना कोणतेही अशुभ किंवा पाप नसते; पाण्यात स्नान केल्यानेच तत्काळ शुद्धी विहित केली आहे.
14.110.24
शूद्रवेश्मनि विप्रेणि क्षीरं वा यदि वा दधि ।
निवृत्तेन न भोक्तव्यं विद्धि शूद्रान्नमेव तत ॥ १४.११०.२४ ॥
शूद्राच्या घरी ब्राह्मणाने दूध किंवा दही, जे असेल ते, खाऊ नये; ते शूद्राचे अन्नच आहे हे जाण.
14.110.25
विप्राणां भोक्तुकामानामत्यन्तं चान्नकाङ्क्षिणाम् ।
यो विघ्नं कुरुते मर्त्यस्ततो नान्योस्ति पापकृत् ॥ १४.११०.२५ ॥
भोजनाची इच्छा असलेल्या आणि अन्नाची अत्यंत आकांक्षा बाळगणाऱ्या ब्राह्मणांच्या भोजनात जो मनुष्य विघ्न आणतो, त्याहून मोठा पापी दुसरा कोणी नाही.
14.110.26
सर्वे च वेदाः सहषङ्भिरङ्गैः ।
साङ्ख्यं पुराणं च कुले च जन्म।
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति ।
शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य ॥ १४.११०.२६ ॥
हे राजा! सहा अंगांसह सर्व वेद, सांख्य, पुराणे आणि उत्तम कुलात जन्म — हे सर्व शीलरहित द्विजाला गती देत नाहीत.
14.110.27
ग्रहोपरागे विषुवेऽयनान्ते ।
पित्र्ये मघासु स्वसुते च जाते।
गयेषु पिण्डेषु च पाण्डुपुत्र ।
दत्तं भवेन्निष्कसहस्रतुल्यम् ॥ १४.११०.२७ ॥
ग्रहणाच्या वेळी, विषुवात, अयनाच्या शेवटी, पितृकर्मात, मघा नक्षत्रांत, स्वतःच्या पुत्राच्या जन्मप्रसंगी आणि गयेतील पिंडांवर — हे पांडुपुत्रा! दिलेले दान हजार निष्कांइतके होते.
14.110.28
वैशाखमासस्य तु या तृतीयाऽ-
नवद्याऽसौ कार्तिकशुक्लपक्षे।
नभस्यमासस्य च कृष्णपक्षे ।
त्रयोदशी पञ्चदशी न माघे ॥ १४.११०.२८ ॥
वैशाख महिन्यातील ती तृतीया निर्दोष आहे; ती कार्तिक शुक्ल पक्षात आहे. नभस्य महिन्याच्या कृष्ण पक्षात त्रयोदशी आणि पंचदशी (आहे), माघात नाही.
14.110.29
रहस्यमेतत्पितरो वदन्ति ॥ १४.११०.२९ ॥
हे एक रहस्य आहे, असे पितर सांगतात.
14.110.30
यस्त्वेकपङ्क्त्यां विषमं ददाति ।
स्नेहाद्भयाद्वा यदि वाऽर्थहेतोः।
क्रूरं दुराचारमनात्मवन्तं ।
ब्रह्मघ्नमेनं कवयो वदन्ति ॥ १४.११०.३० ॥
एकाच पंक्तीत बसलेल्या ब्राह्मणांना जो असमानतेने देतो — स्नेहाने, भीतीने किंवा धनासाठी — त्या क्रूर, दुराचारी, आत्मसंयमहीन माणसाला ज्ञानी लोक ब्रह्महत्यारा म्हणतात.
14.110.31
धनानि येषां विपुलानि सन्ति ।
नित्यं रमन्ते परलोकमूढाः।
तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको ।
नान्यत्सुखं देहसुखे रतानाम् ॥ १४.११०.३१ ॥
ज्यांच्याकडे विपुल धन आहे आणि जे परलोकाविषयी मोहित होऊन नित्य त्यातच रमतात, त्यांच्यासाठी हे शत्रुश्रेष्ठांचा वध करणाऱ्यांचे लोक आहे; देहसुखात रत झालेल्यांना दुसरे सुख नाही.
14.110.32
ये चैव मुक्तास्तपसि प्रयुक्ताः ।
स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहम्।
जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्ट-
स्तेषामसौ चापि परश्च लोकः ॥ १४.११०.३२ ॥
जे मुक्त होऊन तपात रत असतात, स्वाध्यायशील राहून देहाला झिजवतात, इंद्रियजयी होऊन भूतांच्या हितात निष्ठ असतात — त्यांच्यासाठी ते आहे, आणि त्याहूनही पलीकडे आणखी एक लोक आहे.
14.110.33
ये चैव विद्यां न तपो न दानं ।
न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते।
न चापि गच्छन्ति सुखानि भोगां-
स्तेषामयंक चापि परश्च नास्ति ॥ १४.११०.३३ ॥
जे विद्या, तप आणि दानात रमत नाहीत, मोहित होऊन संतानोत्पत्तीसाठीही प्रयत्न करत नाहीत, सुख-भोगही मिळवत नाहीत — त्यांच्यासाठी हा लोकही नाही आणि परलोकही नाही.
14.110.34
नारायण पुराणेश लोकावास नमोस्तु ते ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन धर्मसारसमुच्चयम् ॥ १४.११०.३४ ॥
हे नारायणा, पुराणांच्या स्वामी, लोकांच्या आश्रया, तुला नमस्कार. धर्मसाराचा संपूर्ण संग्रह पूर्णपणे ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
14.110.35
धर्मसारं महाप्राज्ञि मनुना प्रोक्तमादितः ।
प्रवक्ष्यामि मनुप्रोक्तं पौराणां श्रुतिसंहितम् ॥ १४.११०.३५ ॥
हे महाप्राज्ञा, सुरुवातीला मनूने सांगितलेला धर्मसार मी सांगेन — मनूने सांगितलेला पुराणांचा श्रुतिसंहिता.
14.110.36
अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः ।
दृष्टमात्रात्पुनत्येते तस्मात्पश्येत तान्सदा ॥ १४.११०.३६ ॥
अग्निचित्, कपिला गाय, सती स्त्री, राजा, भिक्षू, महासागर — हे केवळ दर्शनानेच पवित्र करतात; म्हणून यांना सदैव पाहावे.
14.110.37
गौरकस्यैव दातव्या न बहूनां युधिष्ठिर ।
सा गौर्विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ १४.११०.३७ ॥
युधिष्ठिरा, गाय एकाच व्यक्तीला द्यावी, अनेकांना नव्हे. विकली गेलेली ती गाय सातव्या पिढीपर्यंत कुळाला जाळते.
14.110.38
बहूनां न प्रदातव्या गौर्वस्त्रं शयनं स्त्रियः ।
तादृग्भूतं तु तद्दानं दातारं नोपतिष्ठति ॥ १४.११०.३८ ॥
गाय, वस्त्र, शय्या आणि स्त्रिया अनेकांना देऊ नयेत. अशा स्वरूपाचे ते दान दात्याजवळ टिकत नाही.
14.110.39
आक्रम्य ब्राह्मणैर्भुक्तमनार्याणां च वेश्मनि ।
गोभिश्च पुण्यं तत्तेषां राजसूयाद्विशिष्यते ॥ १४.११०.३९ ॥
अनार्यांच्या घरी ब्राह्मणांनी बलपूर्वक उपभोगलेले, गायींसह असलेले त्यांचे ते पुण्य राजसूय यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
14.110.40
मा ददात्विति यो ब्रूयाद्ब्राह्मणेषु च गोषु च ।
तिर्यग्योनिशतं गत्वा चण्डालेषूपजायते ॥ १४.११०.४० ॥
ब्राह्मणांना आणि गायींना 'देऊ नये' असे जो म्हणतो, तो शंभर तिर्यग्योनींत जाऊन चांडाळांमध्ये जन्म घेतो.
14.110.41
ब्राह्मणस्वं च यद्दैवं दरिद्रस्यैव यद्धनम् ।
गुरोश्चापि हृतं राजन्स्वर्गस्थानपि पातयेत् ॥ १४.११०.४१ ॥
राजा, ब्राह्मणाचे धन, जे दैव आहे, दरिद्र्याचे धन आणि गुरूचे धन हरण केले गेले तर स्वर्गस्थांनाही ते खाली पाडते.
14.110.42
धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः ।
द्वितायं धर्मशास्त्राणि तृतीयं लोकसंग्रहः ॥ १४.११०.४२ ॥
धर्म जाणू इच्छिणाऱ्यांसाठी परम प्रमाण श्रुती आहे; दुसरे धर्मशास्त्रे; तिसरा लोकसंग्रह, म्हणजे लोकाचार.
14.110.43
आसमुद्राच्च यत्पूर्वादासमुद्राच्च पश्चिमात् ।
हिमाद्रिविन्ध्ययोर्मध्यमार्यावर्तं प्रचक्षते ॥ १४.११०.४३ ॥
पूर्व समुद्रापासून पश्चिम समुद्रापर्यंत, हिमालय आणि विंध्य यांच्या मधला भाग आर्यावर्त म्हणून ओळखला जातो.
14.110.44
सरावतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ।
तद्देवनिर्मितं देशं ब्रह्मवर्तं प्रचक्षते ॥ १४.११०.४४ ॥
सरस्वती आणि दृषद्वती या देवनद्यांमधील, देवांनी निर्माण केलेला तो प्रदेश ब्रह्मावर्त म्हणून ओळखला जातो.
14.110.45
यस्मिन्देशे य आचारः पारंपर्यक्रमागतः ।
वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥ १४.११०.४५ ॥
ज्या देशात परंपरेने चालत आलेला जो आचार आहे, वर्णांचा आणि मध्यवर्ती वर्णांचा तोच सदाचार म्हटला जातो.
14.110.46
कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पाञ्चालाः शूरसेनयः ।
एते ब्रह्मर्षिदेशास्तु ब्रह्मावर्तादनन्तराः ॥ १४.११०.४६ ॥
कुरुक्षेत्र, मत्स्य, पांचाल आणि शूरसेन — हे ब्रह्मर्षींचे देश आहेत; ते ब्रह्मावर्ताला लागून आहेत.
14.110.47
एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।
स्वं चारित्रं च गृह्णीयुः पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥ १४.११०.४७ ॥
या देशात जन्मलेल्या अग्रजन्म्या (ब्राह्मणा) यांच्याकडून पृथ्वीवरील सर्व मानवांनी आपले आचरण शिकावे.
14.110.48
हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विशसनादपि ।
प्रत्यगेव प्रयागात्तु मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥ १४.११०.४८ ॥
हिमालय आणि विंध्य यांच्या मधला जो मध्यभाग आहे — पूर्वेला विशसनापर्यंत आणि पश्चिमेला प्रयागापर्यंत — तोच मध्यदेश म्हणून सांगितला आहे.
14.110.49
कृष्णसारस्तु चरति मृगो यत्र स्वभावतः ।
स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्ततः परम् ॥ १४.११०.४९ ॥
जिथे कृष्णसार मृग स्वभावतः विहार करतो, तो देश याज्ञिक समजावा; त्याच्या पलीकडे म्लेच्छदेश.
14.110.50
एतान्विज्ञाय देशांस्तु संश्रयेरन्द्विजातयः ।
शूद्रस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः ॥ १४.११०.५० ॥
हे देश जाणून द्विजांनी त्यांचाच आश्रय घ्यावा; परंतु शूद्र उपजीविकेने खचला असेल तर कोणत्याही ठिकाणी राहू शकतो.
14.110.51
आचारः प्रथमो धर्मो ह्यहिंसा सत्यमेव च ।
दानं चैव यथाशक्ति नियमाश्च यमैः सह ॥ १४.११०.५१ ॥
आचार हाच पहिला धर्म; अहिंसा आणि सत्य, यथाशक्ती दान, आणि यमांसह नियमही.
14.110.52
वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।
कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥ १४.११०.५२ ॥
द्विजांचा शरीरसंस्कार निषेकापासून वैदिक पुण्यकर्मांनी करावा; तो इहलोकी व परलोकी पावन करतो.
14.110.53
गर्भहोमैर्जातकर्मनामचौलोपनायनैः ।
स्वाध्यायैस्तद्व्रतैश्चैव विवाहस्नातकव्रतैः।
महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ॥ १४.११०.५३ ॥
गर्भहोम, जातकर्म, नामकरण, चौल व उपनयन; स्वाध्याय व त्यांची व्रते; विवाह व स्नातक व्रते; महायज्ञ व यज्ञ — यांनी शरीर ब्राह्मी केले जाते.
14.110.54
धर्मोर्थौ यदि न स्यातां शुश्रुषा वाऽपि तद्विधा ।
विद्या तस्मिन्नवप्तव्या शुभं बीजमिवोषरे ॥ १४.११०.५४ ॥
त्याच्यात धर्म व अर्थ नसतील, किंवा तशी सेवाही नसेल, तर त्याच्यात विद्या पेरावी; ओसाड जमिनीत शुभ बीज पेरावे तसे.
14.110.55
लौकिकं वैदिकं वाऽपि तथाऽऽध्यात्मिकमेव वा ।
यस्माज्ज्ञानमिदं प्राप्तं तं पूर्वमभिवादयेत् ॥ १४.११०.५५ ॥
लौकिक असो वा वैदिक, अथवा आध्यात्मिक — ज्याच्याकडून हे ज्ञान प्राप्त झाले, त्याला प्रथम अभिवादन करावे.
14.110.56
सव्येन सव्यं संगृह्य दक्षिणेन तु दक्षिणम् ।
न कुर्यादेकहस्तेन गुरोः पादाभिवादनम् ॥ १४.११०.५६ ॥
डाव्या हाताने डावा पाय आणि उजव्या हाताने उजवा पाय धरून — एका हाताने गुरूंच्या चरणांना अभिवादन करू नये.
14.110.57
निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि ।
अध्यापयति चैवेनं स विप्रो गुरुरुच्यते ॥ १४.११०.५७ ॥
निषेकादी संस्कार यथाविधी करून जो याला शिकवतो — तो विप्र गुरु म्हणवला जातो.
14.110.58
कृत्वोपनयनं वेदान्योध्यापयति नित्यशः ।
सकल्पान्सरहस्यांश्च स चोपाध्याय उच्यते ॥ १४.११०.५८ ॥
उपनयन करवून, कल्प आणि रहस्यांसह वेद जो नित्य शिकवतो — तोच उपाध्याय म्हणवला जातो.
14.110.59
साङ्गांश्च वेदानध्याप्य शिक्षयित्वा व्रतानि च ।
विवृणोति च मन्त्रार्थानाचार्यः सोभिधीयते ॥ १४.११०.५९ ॥
अंगांसह वेद शिकवून, व्रतांचे प्रशिक्षण देऊन, मंत्रार्थ उलगडून सांगणारा — तोच आचार्य म्हणवला जातो.
14.110.60
उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणां शतं पिता ।
पितुः शतगुणं माता गौरवेणातिरिच्यते ॥ १४.११०.६० ॥
उपाध्यायापेक्षा दहापट आचार्य; आचार्यांपेक्षा शंभरपट पिता; पित्यापेक्षा शंभरपट माता गौरवात श्रेष्ठ ठरते.
14.110.61
एतेषामपि सर्वेषां गरीयान्ज्ञानदो गुरुः ।
गुरोः परतरं किंचिन्न भूतं न भविष्यति ॥ १४.११०.६१ ॥
या सर्वांमध्ये ज्ञान देणारा गुरु सर्वश्रेष्ठ आहे. गुरूपेक्षा श्रेष्ठ असे काहीही नव्हते आणि नसेल.
14.110.62
तस्मात्तेषां वशे तिष्ठिच्छुश्रूषापरमो भवेत् ।
अवमानाद्धि तेषां तु नरकं स्यान्न संशयः ॥ १४.११०.६२ ॥
म्हणून त्यांच्या आधीन राहून सेवेत अत्यंत तत्पर असावे. त्यांचा अवमान केल्याने नरक प्राप्त होतो, यात संशय नाही.
14.110.63
हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान् ।
रूपद्रविणहीनांश्च जातिहीनांस्च नाक्षिपेत् ॥ १४.११०.६३ ॥
ज्यांचे अवयव कमी किंवा जास्त आहेत, जे विद्येत कमी, वयाने ज्येष्ठ, रूप किंवा धनात हीन, आणि जातीने हीन आहेत त्यांची निंदा करू नये.
14.110.64
शपता यत्कृतं पुण्यं शप्यमानं तु गच्छति ।
शप्यमानस्य यत्पापं शपन्तमनुगच्छति ॥ १४.११०.६४ ॥
शाप देणाऱ्याचे पुण्य शाप मिळालेल्याकडे जाते; आणि शाप मिळालेल्याचे पाप शाप देणाऱ्यामागे जाते.
14.110.65
नास्तिक्यं वेदनिन्दां च देवतानां च कुत्सनम् ।
द्वेषं डंभं च मानं च क्रोधं तैक्ष्ण्यं विवर्जयेत् ॥ १४.११०.६५ ॥
नास्तिकता, वेदनिंदा, देवतांची निंदा, द्वेष, दंभ, अभिमान, क्रोध आणि कठोरपणा यांचा त्याग करावा.