મહાભારત · અધ્યાય 14.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.12.1
द्विवोधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपपद्यते ॥ १४.१२.१ ॥
રોગ બે પ્રકારનો હોય છે: શારીરિક અને માનસિક. આ બંનેનો ઉદ્ભવ એકબીજાથી સ્વતંત્ર હોતો નથી.
14.12.2
शरीरे जायते व्याधिः शरीरः स निगद्यते ।
मानसे जायते व्याधिर्मानसस्तु निगद्यते ॥ १४.१२.२ ॥
શરીરમાં ઉત્પન્ન થતો રોગ શારીરિક કહેવાય છે, અને મનમાં ઉત્પન્ન થતો રોગ માનસિક કહેવાય છે.
14.12.3
शीतोष्णे चैव वायुश्च गुणा राजञ्शरीरजाः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १४.१२.३ ॥
હે રાજન, ઠંડી, ગરમી અને વાયુ એ શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થતા ગુણો છે. આ ગુણોમાં સમતા હોય તો તેને સ્વાસ્થ્યનું લક્ષણ કહે છે.
14.12.4
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं च बाध्यते ॥ १४.१२.४ ॥
ગરમીથી ઠંડી દબાય છે, અને ઠંડીથી ગરમી દબાય છે.
14.12.5
सत्वं रजस्तमश्चेति त्रय आत्मगुणाः स्मृताः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १४.१२.५ ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ એ ત્રણ આત્માના ગુણ કહેવાયા છે. આ ગુણોમાં સમતા હોય તો તેને સ્વાસ્થ્યનું લક્ષણ કહે છે.
14.12.6
तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते ॥ १४.१२.६ ॥
આમાંથી કોઈ એક અતિશય થાય તો તેનો ઉપાય બતાવવામાં આવે છે. હર્ષથી શોક દબાય છે, અને શોકથી હર્ષ દબાય છે.
14.12.7
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १४.१२.७ ॥
દુઃખમાં રહેલો કોઈ સુખને યાદ કરવા ઇચ્છે છે; સુખમાં રહેલો કોઈ દુઃખને યાદ કરવા ઇચ્છે છે.
14.12.8
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा ।
स्मर्तुमिच्छसि कौन्तेय दैवं हि बलवत्तरम्।
अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थावकृष्यसे ॥ १४.१२.८ ॥
તું દુઃખમાં દુઃખી નથી, અતિ સુખમાં સુખી પણ નથી; તોય હે કૌન્તેય, તું તેને યાદ કરવા ઇચ્છે છે. દૈવ ખરેખર અતિ બળવાન છે. અથવા આ તારો સ્વભાવ છે, જેના કારણે હે પાર્થ, તું ખેંચાય છે.
14.12.9
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
मिषतां पाण्डवेयानां न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.९ ॥
સભામાં લાવવામાં આવેલી, એક જ વસ્ત્રમાં, રજસ્વલા કૃષ્ણાને જોઈને, પાંડવો જોતા હતા ત્યારે, શું તું તેને યાદ કરવા ઇચ્છતો નથી?
14.12.10
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.१० ॥
નગરમાંથી દેશનિકાલ, મૃગચર્મ સાથે વનવાસ, મહાન અરણ્યમાં નિવાસ—શું તું તેને યાદ કરવા ઇચ્છતો નથી?
14.12.11
जटासुरात्परिक्लेशश्चित्रसेनेन चाहवः ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशो न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.११ ॥
જટાસુરથી થયેલો ક્લેશ, ચિત્રસેન સાથે યુદ્ધ અને સૈંધવથી થયેલો ક્લેશ—શું તું તેને યાદ કરવા ઇચ્છતો નથી?
14.12.12
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः ।
याज्ञसेन्यास्तथा पार्थ न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.१२ ॥
ફરીથી અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન કીચકે પગથી કરેલો પ્રહાર, અને હે પાર્થ, યાજ્ઞસેની (દ્રૌપદી) પર એવો જ અત્યાચાર—શું તું તેને યાદ કરવા ઇચ્છતો નથી?
14.12.13
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १४.१२.१३ ॥
હે શત્રુદમન! દ્રોણ અને ભીષ્મ સાથે તારું જે યુદ્ધ થયું હતું, તે હવે તારી સામે ઉપસ્થિત છે; તેને એકાગ્ર મનથી લડવું જોઈએ.
14.12.14
तस्मादभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ ।
परमव्यक्तरूपस्य पारं युक्त्या स्वकर्मभिः ॥ १४.१२.१४ ॥
તેથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! યુદ્ધ માટે તૈયાર થવું જોઈએ; પોતાનાં કર્મો દ્વારા અને યુક્તિથી પરમ અવ્યક્ત રૂપનો પાર પામવો જોઈએ.
14.12.15
यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १४.१२.१५ ॥
જ્યાં બાણોથી, સેવકોથી કે સગાંઓથી કામ થતું નથી, ત્યાં પોતે એકલાએ જ લડવું પડે છે; એ યુદ્ધ હવે તારી સામે ઉપસ્થિત છે.
14.12.16
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्ज्ञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १४.१२.१६ ॥
તે યુદ્ધ જીત્યા પછી તું ઇચ્છિત અવસ્થા પામીશ. હે કૌન્તેય! આ જાણીને તું કૃતકૃત્ય થઈશ.
14.12.17
एथां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १४.१२.१७ ॥
આ બુદ્ધિનો દૃઢ નિશ્ચય કરીને, પ્રાણીઓનાં આગમન અને ગમનને સમજીને, તારા પિતા અને પિતામહોના આચરણ અનુસાર યોગ્ય રીતે રાજ્ય ચલાવ.