ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.12.1
द्विवोधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपपद्यते ॥ १४.१२.१ ॥
ਰੋਗ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
14.12.2
शरीरे जायते व्याधिः शरीरः स निगद्यते ।
मानसे जायते व्याधिर्मानसस्तु निगद्यते ॥ १४.१२.२ ॥
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.12.3
शीतोष्णे चैव वायुश्च गुणा राजञ्शरीरजाः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १४.१२.३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਠੰਢ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਹਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.12.4
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं च बाध्यते ॥ १४.१२.४ ॥
ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਠੰਢ ਦਬਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਦਬਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
14.12.5
सत्वं रजस्तमश्चेति त्रय आत्मगुणाः स्मृताः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १४.१२.५ ॥
ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿਹਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.12.6
तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते ॥ १४.१२.६ ॥
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਗ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦਬਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
14.12.7
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १४.१२.७ ॥
ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.12.8
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा ।
स्मर्तुमिच्छसि कौन्तेय दैवं हि बलवत्तरम्।
अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थावकृष्यसे ॥ १४.१२.८ ॥
ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਦੈਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ। ਜਾਂ ਇਹ ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹੇ ਪਾਰਥ, ਤੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ।
14.12.9
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
मिषतां पाण्डवेयानां न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.९ ॥
ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਇੱਕੋ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ, ਰਜਸਵਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ?
14.12.10
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.१० ॥
ਨਗਰ ਤੋਂ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ, ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਬਨਵਾਸ, ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ—ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ?
14.12.11
जटासुरात्परिक्लेशश्चित्रसेनेन चाहवः ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशो न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.११ ॥
ਜਟਾਸੁਰ ਤੋਂ ਕਲੇਸ਼, ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੈਂਧਵ ਤੋਂ ਕਲੇਸ਼—ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ?
14.12.12
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः ।
याज्ञसेन्यास्तथा पार्थ न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.१२ ॥
ਫਿਰ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਚਕ ਵੱਲੋਂ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਅਤੇ ਹੇ ਪਾਰਥ, ਯਾਜ੍ਞਸੇਨੀ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਤਿਆਚਾਰ—ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ?
14.12.13
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १४.१२.१३ ॥
ਹੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਦ੍ਰੋਣ ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਜੋ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਹੈ।
14.12.14
तस्मादभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ ।
परमव्यक्तरूपस्य पारं युक्त्या स्वकर्मभिः ॥ १४.१२.१४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਅਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.12.15
यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १४.१२.१५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਇਕੱਲਿਆਂ ਲੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਯੁੱਧ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।
14.12.16
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्ज्ञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १४.१२.१६ ॥
ਉਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੂੰ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ। ਹੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ! ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
14.12.17
एथां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १४.१२.१७ ॥
ਇਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਦਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਚਲਾ।