महाभारत · अध्याय 14.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.12.1
द्विवोधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपपद्यते ॥ १४.१२.१ ॥
रोग दोन प्रकारचा असतो: शारीरिक आणि मानसिक. या दोघांचा उगम एकमेकांपासून वेगळा नसतो.
14.12.2
शरीरे जायते व्याधिः शरीरः स निगद्यते ।
मानसे जायते व्याधिर्मानसस्तु निगद्यते ॥ १४.१२.२ ॥
शरीरात उत्पन्न होणाऱ्या रोगाला शारीरिक म्हणतात, आणि मनात उत्पन्न होणाऱ्या रोगाला मानसिक म्हणतात.
14.12.3
शीतोष्णे चैव वायुश्च गुणा राजञ्शरीरजाः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १४.१२.३ ॥
हे राजा, शीत, उष्ण आणि वायू हे शरीरातून उत्पन्न होणारे गुण आहेत. या गुणांमध्ये समतोल असेल तर त्याला आरोग्याचे लक्षण म्हणतात.
14.12.4
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं च बाध्यते ॥ १४.१२.४ ॥
उष्णतेने शीत बाधित होते, आणि शीताने उष्णता बाधित होते.
14.12.5
सत्वं रजस्तमश्चेति त्रय आत्मगुणाः स्मृताः ।
तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १४.१२.५ ॥
सत्त्व, रज आणि तम हे तीन आत्म्याचे गुण मानले आहेत. या गुणांमध्ये समतोल असेल तर त्याला आरोग्याचे लक्षण म्हणतात.
14.12.6
तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते ॥ १४.१२.६ ॥
यांपैकी कोणताही एक अतिरिक्त झाला तर त्यावरील उपाय सांगितला जातो. हर्षाने शोक बाधित होतो, आणि शोकाने हर्ष बाधित होतो.
14.12.7
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १४.१२.७ ॥
दुःखात असलेला कोणी सुखाचे स्मरण करू इच्छितो; सुखात असलेला कोणी दुःखाचे स्मरण करू इच्छितो.
14.12.8
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा ।
स्मर्तुमिच्छसि कौन्तेय दैवं हि बलवत्तरम्।
अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थावकृष्यसे ॥ १४.१२.८ ॥
तू दुःखात दुःखी नाहीस, अत्यंत सुखात सुखी नाहीस; तरीही हे कौन्तेया, तू ते स्मरू इच्छितोस. दैव खरोखर अत्यंत बलवान आहे. अथवा हा तुझा स्वभाव आहे, ज्यामुळे हे पार्था, तू ओढला जातोस.
14.12.9
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
मिषतां पाण्डवेयानां न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.९ ॥
सभेत आणलेल्या, एकाच वस्त्रात असलेल्या, रजस्वला कृष्णेला पाहून, पांडव पाहत असताना, तू ते स्मरू इच्छित नाहीस का?
14.12.10
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.१० ॥
नगरातून हद्दपार होणे, मृगाजिनांसह वनवास, महारण्यात वास्तव्य—तू ते स्मरू इच्छित नाहीस का?
14.12.11
जटासुरात्परिक्लेशश्चित्रसेनेन चाहवः ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशो न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.११ ॥
जटासुरापासूनचा क्लेश, चित्रसेनाशी युद्ध आणि सैंधवापासूनचा क्लेश—तू ते स्मरू इच्छित नाहीस का?
14.12.12
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः ।
याज्ञसेन्यास्तथा पार्थ न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥ १४.१२.१२ ॥
पुन्हा अज्ञातवासाच्या काळात कीचकाने पायाने केलेला प्रहार, आणि हे पार्था, याज्ञसेनी (द्रौपदी)वरील तसाच अत्याचार—तू ते स्मरू इच्छित नाहीस का?
14.12.13
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १४.१२.१३ ॥
हे शत्रुदमना! द्रोण आणि भीष्म यांच्याशी तुला झालेले युद्ध आता तुझ्यासमोर आले आहे; ते एकाग्र मनाने लढले पाहिजे.
14.12.14
तस्मादभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ ।
परमव्यक्तरूपस्य पारं युक्त्या स्वकर्मभिः ॥ १४.१२.१४ ॥
म्हणून, हे भरतश्रेष्ठा! युद्धासाठी सिद्ध व्हायला हवे; आपल्या कर्मांनी आणि युक्तीने परम अव्यक्त रूपाचा पार गाठायला हवा.
14.12.15
यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १४.१२.१५ ॥
जिथे बाणांनी, सेवकांनी किंवा नातेवाइकांनी काम होत नाही, तिथे स्वतः एकट्यानेच लढायचे असते; तेच युद्ध आता तुझ्यासमोर आले आहे.
14.12.16
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्ज्ञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १४.१२.१६ ॥
त्या युद्धात जिंकल्यावर तू इच्छिलेली स्थिती प्राप्त करशील. हे कौंतेया! हे जाणून तू कृतकृत्य होशील.
14.12.17
एथां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १४.१२.१७ ॥
ही बुद्धी निश्चितपणे धरून, प्राण्यांचे येणे-जाणे जाणून, आपल्या पिता व पितामहांच्या आचरणाप्रमाणे योग्य रीतीने राज्य शासन कर.