Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 14.15

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

14.15.1

स समाश्वास्य पितरं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
अन्वशासत धर्मात्मा पृथिवीं भ्रातृभिः सह ॥ १४.१५.१ ॥

उन्होंने प्रज्ञाचक्षु ईश्वर पिता को सांत्वना दी, और धर्मात्मा (युधिष्ठिर) ने भाइयों के साथ पृथ्वी पर शासन किया।

14.15.2

यथा मनुर्महाराजो रामो दाशरथिर्यथा ।
तथा भरतसिंहोऽपि पालयामास मेदिनीम् ॥ १४.१५.२ ॥

जैसे महाराज मनु और दशरथ-पुत्र राम (ने शासन किया), वैसे ही भरतसिंह (युधिष्ठिर) ने भी पृथ्वी का पालन किया।

14.15.3

नाधर्म्यमभवत्तत्र सर्वो धर्मरुचिर्जनः ।
बभूव नरशार्दूल यथा कृतयुगे तथा ॥ १४.१५.३ ॥

वहाँ कोई अधर्म नहीं था; सारे लोग धर्म में रुचि रखने वाले थे, हे नरशार्दूल, जैसे कृतयुग में थे।

14.15.4

कलिमासन्नमाविष्टं निवार्य नृपनन्दनः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्बभौ धर्मबलोद्धतः ॥ १४.१५.४ ॥

निकट आए और प्रविष्ट होते हुए कलियुग को रोककर, राजपुत्र बुद्धिमान (युधिष्ठिर) भाइयों के साथ धर्मबल से उन्नत होकर शोभित हुए।

14.15.5

ववर्ष भगवान्देवः काले देशे यथेप्सितम् ।
निरामयं जगदभूत्क्षुत्पिपासे न किञ्चन ॥ १४.१५.५ ॥

भगवान देव (इन्द्र) ने समय और स्थान पर जैसा चाहा वैसा वर्षा की; जगत रोगरहित हो गया, भूख-प्यास कुछ भी नहीं रही।

14.15.6

आधिर्नास्ति मनुष्याणां व्यसने नाभवन्मतिः ।
ब्राह्म्णप्रमुखा वर्णास्ते स्वधर्मोत्तराः शुभाः ॥ १४.१५.६ ॥

मनुष्यों में मानसिक पीड़ा नहीं थी, विपत्ति में भी उनका मन विचलित नहीं होता था; ब्राह्मण जिनमें प्रमुख थे, वे वर्ण अपने-अपने धर्म में तत्पर और शुभ थे।

14.15.7

धर्मसत्यप्रधानाश्च सत्यं सद्विषयान्वितम् ।
धर्मासनस्थः सद्भिः स स्त्रीबालातुरवृद्धकान्।
वर्णक्रमान्पूर्णभृतान्साकल्याद्रक्षणोद्यतः ॥ १४.१५.७ ॥

धर्म और सत्य में प्रधान वह राजा, धर्मासन पर विराजमान होकर सत्पुरुषों के साथ, स्त्रियों, बालकों, रोगियों और वृद्धों की, तथा वर्णों के क्रम में पूर्ण रूप से पालित प्रजा की पूरी तरह रक्षा करने में तत्पर रहता था।

14.15.8

अवृत्तिवृत्तिदानाद्यैर्यज्ञाद्यैर्व्याधितैरपि ।
आमुष्मिकं भयं नास्ति लौकिकं कृतमेव ॥ १४.१५.८ ॥

अवृत्तियों के लिए वृत्ति और दान आदि से, तथा यज्ञ आदि से, व्याधिग्रस्तों के भी, परलोक का भय नहीं था, और इस लोक का (भय) भी केवल कर्म किए जाने पर ही था।

14.15.9

स्वर्गलोकोपमो लोकस्तदा तस्मिन्प्रशासति ।
बभूव सुखमेवाग्रं तद्विशिष्टतरं परम् ॥ १४.१५.९ ॥

उस समय, उसके शासन में, संसार स्वर्गलोक के समान हो गया; सुख ही सर्वश्रेष्ठ हुआ, और वह अत्यंत उत्तम और परम (सुख) बन गया।

14.15.10

नार्यः पतिव्रताः सर्वा रूपवत्यः स्वलंकृताः ।
यथोक्तवृत्ताः स्वगुणैर्बभूवुः प्रीतिहेतवः ॥ १४.१५.१० ॥

सभी स्त्रियाँ पतिव्रता, रूपवती और भली प्रकार अलंकृत थीं; शास्त्र-विधि के अनुसार आचरण करते हुए वे अपने गुणों से प्रीति का कारण बनीं।

14.15.11

पुमांसः पुण्यशीलाढ्याः स्वंस्वं धर्ममनुव्रताः ।
सुखिनः सूक्ष्ममप्येनो न कुर्वन्ति कदाचन ॥ १४.१५.११ ॥

पुरुष पुण्य और शील से समृद्ध थे, अपने-अपने धर्म का अनुसरण करते थे, सुखी थे, और कभी भी सूक्ष्म पाप भी नहीं करते थे।

14.15.12

सर्वे नरांश्च नार्यश्च सततं प्रियवादिनः ।
अजिह्ममनसः शुक्ला बभूवुः श्रमवर्जिताः ॥ १४.१५.१२ ॥

सभी पुरुष और स्त्रियाँ निरंतर प्रिय वचन बोलने वाले, सरल मन वाले, शुद्ध और श्रम से रहित हो गए।

14.15.13

भूषिताः कुण्डलैर्हारैः कटकैः कटिसूत्रकैः ।
सुवाससः सुगन्धाढ्याः प्रायशः पृथिवीतले ॥ १४.१५.१३ ॥

कुण्डलों, हारों, कंकणों और कटिसूत्रों से अलंकृत, सुन्दर वस्त्र पहने और सुगन्ध से भरे, प्रायः सभी लोग पृथ्वी पर (दिखते थे)।

14.15.14

सर्वे ब्रह्मविदो विप्राः सर्वत्र परिनिष्ठिताः ।
वलीपलितहीनास्तु सुखिनो दीर्घदर्शिनः ॥ १४.१५.१४ ॥

सभी ब्राह्मण ब्रह्मज्ञानी थे, सर्वत्र स्थिर थे, झुर्रियों और सफ़ेद बालों से रहित, सुखी और दूरदर्शी।

14.15.15

इच्छा न जायतेऽन्यत्र वर्णेषु न च सङ्करः ।
मनुष्याणां महाराज मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ १४.१५.१५ ॥

हे महाराज, मनुष्यों में वर्णों के बाहर (अन्यत्र) इच्छा उत्पन्न नहीं होती थी, न वर्णसंकर होता था; मर्यादा सुव्यवस्थित थी।

14.15.16

तस्मिञ्शासति राजेन्द्रे मृगव्यालसरीसृपाः ।
अन्योन्यमपि चान्येषु न बाधन्ते कदाचन ॥ १४.१५.१६ ॥

उस राजाधिराज के शासन में मृग, हिंसक पशु और सरीसृप एक-दूसरे को, और अन्यों को भी, कभी नहीं सताते थे।

14.15.17

गावः सुक्षीरभूयिष्ठाः सुस्ववालमुखोदराः ।
अपीडिताः कर्षकाद्यैर्हृतव्याधिकवत्सकाः ॥ १४.१५.१७ ॥

गायें उत्तम दूध से भरपूर थीं, सुन्दर मुख और उदरवाली, किसानों आदि से पीड़ित नहीं, और रोग तथा बछड़ों की हानि से मुक्त।

14.15.18

अवन्ध्यकाला मनुजाः पुरुषार्थेषु च क्रमात् ।
विषयेष्वनिषिद्धेषु वेदशास्त्रेषु चोद्यताः ॥ १४.१५.१८ ॥

मनुष्य अपना समय व्यर्थ नहीं करते थे; क्रमानुसार पुरुषार्थों में, निषिद्ध न होने वाले विषयों में, तथा वेद और शास्त्रों में लगे रहते थे।

14.15.19

सुवृत्ता वृषभाः पुष्टा रसनाभाः सुखोदयाः ॥ १४.१५.१९ ॥

सुडौल, हष्ट-पुष्ट और मधुर स्वाद वाले बैल सुख देने वाले उत्पन्न हुए।

14.15.20

अतीव मधुरः शब्दः स्पर्शश्चातिसुखं रसम् ।
करूपं दृष्टिक्षमं रम्यं मनोज्ञं गन्धवद्बभौ ॥ १४.१५.२० ॥

शब्द अत्यंत मधुर हो गया, स्पर्श और स्वाद अति सुखद हो गए, रूप दृष्टि को भाने वाला, रमणीय, मन को मोहने वाला और सुगंधित होकर वह शोभित हुआ।

14.15.21

धर्मार्थकामसंयुक्तं मोक्षाभ्युदयसाधनम् ।
प्रह्लादजननं पुण्यं सम्बभूवाथ मानसम् ॥ १४.१५.२१ ॥

धर्म, अर्थ और काम से युक्त, मोक्ष और उन्नति का साधन, प्रसन्नता उत्पन्न करने वाला और पुण्यमय मानस (सरोवर) तब उत्पन्न हुआ।

14.15.22

स्थावरा बहुपुष्पाढ्याः फलच्छायावहास्तथा ।
सुस्पर्शा विषहीनाश्च सुपत्रत्वक्प्ररोहिणः ॥ १४.१५.२२ ॥

अनेक पुष्पों से भरे, फल और छाया देने वाले, सुस्पर्श और विषरहित वृक्ष तथा सुंदर पत्तों और छाल वाले अंकुर उगे।

14.15.23

मनोनुकूलाः सर्वेषां चेष्टाभूतापवर्जिताः ।
तथा बभूव राजर्षिस्तद्वृत्तमभवद्भुवि ॥ १४.१५.२३ ॥

सबके मन के अनुकूल और संघर्ष-बाधाओं से रहित हो गए। राजर्षि (युधिष्ठिर) भी ऐसे ही हुए; पृथ्वी पर वैसा ही आचरण प्रकट हुआ।

14.15.24

सर्वलक्षणसम्पन्नाः पाण्डवा धर्मचारिणः ।
ज्येष्ठानुवर्तिनः सर्वे बभूवुः प्रियदर्शनाः ॥ १४.१५.२४ ॥

सभी शुभ लक्षणों से युक्त, धर्म का आचरण करने वाले पाण्डव सब बड़े भाई (युधिष्ठिर) के अनुगामी थे और देखने में प्रिय हो गए।

14.15.25

सिंहोरस्का जितक्रोधास्तेजोबलसमन्विताः ।
आजानुबाहवः सर्वे दानशीला जितेन्द्रियाः ॥ १४.१५.२५ ॥

वे सभी सिंह के समान वक्षस्थल वाले, क्रोध जीतने वाले, तेज और बल से युक्त, घुटनों तक लंबी भुजाओं वाले, दानशील और इंद्रियों को जीतने वाले थे।

14.15.26

तेषु शासत्सु धरणीमृतवः स्वगुणैर्बभुः ।
सुखोदयाय वर्तन्ते ग्रहास्तारागणैः सह ॥ १४.१५.२६ ॥

उनके शासन में धरती की ऋतुएँ अपने गुणों से शोभित हुईं; सुख के उदय के लिए ग्रह तारागणों के साथ चलते थे।

14.15.27

मही च सस्यबहुला सर्वरत्नगुणोदया ।
कामधुग्धेनुवद्भोगान्फलन्ति स्म सहस्रधा ॥ १४.१५.२७ ॥

और धरती अन्न से भरपूर थी तथा सब रत्नों और गुणों को उत्पन्न करती थी; कामधेनु के समान वह भोगों को हज़ारों गुना फलित करती थी।

14.15.28

मन्वादिभिः कृताः पूर्वं मर्यादा मानवेषु याः ।
अनतिक्रम्य ताः सर्वाः कुलेषु समयानि च।
अन्वशासत राजानो धर्मपुत्रप्रियंकराः ॥ १४.१५.२८ ॥

मनु आदि के द्वारा पूर्वकाल में मनुष्यों के बीच स्थापित जो मर्यादाएँ थीं, और कुलों के जो नियम और समय-रीतियाँ थीं, उन सबका उल्लंघन न करते हुए राजा शासन करते थे और धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) का प्रिय करते थे।

14.15.29

महाकुलानि धर्मिष्ठा वर्धयन्तो विशेषतः ।
मनुप्रणीतया वृत्त्या तेऽन्वशासनसुन्धराम् ॥ १४.१५.२९ ॥

धर्मनिष्ठ राजा विशेष रूप से महान कुलों का पोषण करते हुए मनु द्वारा बताए गए आचरण से सुंदर पृथ्वी पर शासन करते थे।

14.15.30

राजवृत्तिर्हि सा शश्वद्धर्मिष्ठाऽभून्महीतले ।
प्रायो लोकमतिस्तान राजवृत्तानुगामिनी ॥ १४.१५.३० ॥

वह राजकीय आचरण सदा धर्मनिष्ठ होकर पृथ्वीतल पर रहा; और प्रायः लोगों की बुद्धि भी राजाओं के आचरण का अनुसरण करने वाली थी।

14.15.31

एवं भारतवर्षं स्वं राजा स्वर्गं सुरेन्द्रवत् ।
शशास जिष्णुना सार्धं गोत्रां गाण्डीवधन्वन ॥ १४.१५.३१ ॥

इस प्रकार राजा युधिष्ठिर ने इन्द्र के समान अपने भारतवर्ष पर, स्वर्ग के समान, गाण्डीव धनुर्धारी विजयी अर्जुन के साथ शासन किया, गोत्रां…