महाभारत · अध्याय 14.17
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.17.1
सभायां वसतोस्तत्र निहत्यारीन्महात्मनोः ।
केशवार्जुनयोः का नु कथा समभवद्द्विज ॥ १४.१७.१ ॥
हे द्विजा, तेथे सभेत राहत असताना, शत्रूंचा वध केल्यानंतर महात्मा केशव आणि अर्जुन यांच्यात कोणती कथा घडली?
14.17.2
कृष्णेन सहितः पार्थः स्वं राज्यं प्राप्य केवलम् ।
तस्यां सभायां दिव्यायां विजहार मुदा युतः ॥ १४.१७.२ ॥
कृष्णासह असलेला पृथेचा पुत्र पार्थ आपले राज्य पूर्णपणे मिळवून त्या दिव्य सभेत आनंदाने विहार करत होता.
14.17.3
तत्र कञ्चित्सभोद्देशं स्वर्गोद्देशसमं नृप ।
यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः स्वजनावृतौ ॥ १४.१७.३ ॥
तेथे सभेच्या एका भागाकडे — स्वर्गाच्या एका भागासारख्या त्या ठिकाणी — हे नृपा, ते दोघे आनंदाने, आपल्या स्वजनांनी वेढलेले, इच्छेनुसार गेले.
14.17.4
ततः प्रतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवोऽर्जुनः ।
निरीक्ष्य तां सभां रम्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १४.१७.४ ॥
नंतर कृष्णासह आनंदित झालेला पांडुपुत्र अर्जुन त्या रमणीय सभेकडे पाहून हे वचन म्हणाला.
14.17.5
विदितं मे महाबाहो सङ्ग्रामे समुपस्थिते ।
महात्म्यं देवकीपुत्र तच्च ते रूपमैश्वरम् ॥ १४.१७.५ ॥
हे महाबाहो, युद्ध समीप आल्यावर मला तुमचा महिमा कळला; हे देवकीपुत्र, तुमचे ते ऐश्वर्यमय रूपही.
14.17.6
यत्तु तद्भवता प्रोक्तं पुरा केशव सौहृदात् ।
तत्सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे व्यग्रचेतसः ॥ १४.१७.६ ॥
हे केशवा, पूर्वी स्नेहाने तुम्ही जे सांगितले ते सर्व, हे पुरुषव्याघ्रा, व्याकुल मनाच्या माझ्या मनातून नष्ट झाले.
14.17.7
मम कौतूहलं त्वस्ति तेष्वर्थेषु पुनः पुनः ।
भवांस्तु द्वारकां गन्ता नचिरादिव माधव ॥ १४.१७.७ ॥
त्या विषयांबद्दल मला पुन्हा पुन्हा कुतूहल आहे. पण हे माधवा, आपण लवकरच द्वारकेला जाल.
14.17.8
एवमुक्तस्तु तं कृष्णः फाल्गुनं प्रत्यभाषत ।
परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतांवरः ॥ १४.१७.८ ॥
असे म्हटल्यावर महातेजस्वी, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या कृष्णाने फाल्गुनाला आलिंगन देऊन उत्तर दिले.
14.17.9
श्रावितस्त्वं मया गुह्यं ज्ञापितश्च सनातनम् ।
धर्मं स्वरूपिणं पार्त सर्वलोकांश्च शाश्वतान् ॥ १४.१७.९ ॥
हे पार्था, मी तुला गुह्य ऐकवले, सनातन धर्म त्याच्या स्वरूपात सांगितला आणि शाश्वत लोकांचेही ज्ञान करून दिले.
14.17.10
अबुद्ध्या यन्न गृह्णीतास्तन्मे सुमहदप्रियम् ।
न च साऽद्य पुनर्भूयः स्मृतिर्मे सम्भविष्यति ॥ १४.१७.१० ॥
अबुद्धीमुळे जे तू ग्रहण केले नाहीस ते मला फार अप्रिय आहे. आणि आज ती स्मृती माझ्यात पुन्हा येणार नाही.
14.17.11
नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधा ह्यसि पाण्डव ।
न च शक्यं पुनर्वक्तुमशेषेण धनंजय ॥ १४.१७.११ ॥
निश्चितच तू श्रद्धाहीन आहेस, हे पांडवा, तू मंदबुद्धी आहेस. हे धनंजया, ते पुन्हा पूर्णपणे सांगणे शक्य नाही.
14.17.12
स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने ।
न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः ॥ १४.१७.१२ ॥
तो धर्म ब्रह्मपद जाणण्यात पूर्णपणे पुरेसा आहे. तो मला पुन्हा तसाच पूर्णपणे सांगणे शक्य नाही.
14.17.13
परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मया ।
इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्नर्थे पुरातनम् ॥ १४.१७.१३ ॥
योगयुक्त अशा मी परब्रह्माचे वर्णन आधीच केले आहे. आता त्या विषयावरील एक प्राचीन इतिहास सांगतो.
14.17.14
यथा तां बुद्धिमास्थाय गतिमग्र्यां गमिष्यसि ।
शृणु धर्मभृतांश्रेष्ठ गदतः सर्वमेव मे ॥ १४.१७.१४ ॥
ती बुद्धी स्वीकारून तू उत्तम गती प्राप्त करशील. धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, मी सांगत असलेले सर्व ऐक.
14.17.15
आगच्छद्ब्राह्मणः कश्चित्स्वर्गलोकादरिंदम ।
ब्रह्मलोकाच्च दुर्धर्षः सोस्माभिः पूजितोऽभवत् ॥ १४.१७.१५ ॥
हे शत्रुदमना, स्वर्गलोकातून एक ब्राह्मण आला. ब्रह्मलोकातही अजेय असलेल्या त्यांचा आम्ही सन्मान केला.
14.17.16
अस्माभिः परिपृष्ठश्च यदाह भरतर्षभ ।
दिव्येन विधिना पार्थ तच्छृणुष्वाविचारयन् ॥ १४.१७.१६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, आम्ही विचारल्यावर त्यांनी जे सांगितले, हे पार्था, ते दिव्य विधीने शंका न घेता ऐक.
14.17.17
मोक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन्माऽनुपृच्छसि ।
भूतानामनुकम्पार्थं मन्मोहच्छेदनं विभो ॥ १४.१७.१७ ॥
हे कृष्णा, मोक्षधर्माचा आश्रय घेऊन तू मला जे विचारत आहेस, हे विभो, प्राण्यांवरील करुणेसाठी आणि माझा मोह छेदण्यासाठी.
14.17.18
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथावन्मधुसूदन ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव ॥ १४.१७.१८ ॥
हे मधुसूदना, ते मी तुला यथार्थपणे सांगेन. हे माधवा, लक्ष देऊन मी सांगतो ते ऐक.
14.17.19
कश्चिद्विप्रस्तपोयुक्तः काश्यपो धर्मवित्तमः ।
आससाद द्विजं कंचिद्धर्माणामागतागमम् ॥ १४.१७.१९ ॥
तपश्चर्येने युक्त, धर्म सर्वाधिक जाणणारे काश्यप, धर्मांचे आगमन आणि गमन जाणणाऱ्या एका द्विजाजवळ गेले.
14.17.20
गतागमं सुबहुशो ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातरं सुखदुःखयोः ॥ १४.१७.२० ॥
अनेकदा आगमन-गमन जाणणारा, ज्ञान-विज्ञानात पारंगत, लोकतत्त्वाच्या अर्थात कुशल, सुखदुःख जाणणारा.
14.17.21
जातिस्मरणतत्त्वज्ञं कोविदं पापपुण्ययोः ।
द्रष्टारमुच्चनीचानां कर्मभिर्देहिनां गतिम् ॥ १४.१७.२१ ॥
पूर्वजन्मस्मरणाचे तत्त्व जाणणारा, पाप-पुण्यात निपुण, कर्मांद्वारे देहधारींची उच्च-नीच गती पाहणारा.
14.17.22
चरन्तं मुक्तवत्सिद्धं प्रशान्तं संयतेन्द्रियम् ।
दीप्यमानं श्रिया ब्राह्मया क्रममाणं च सर्वशः ॥ १४.१७.२२ ॥
मुक्तासारखा संचार करणारा, सिद्ध, अत्यंत शांत, इंद्रियांना संयमित ठेवणारा, ब्राह्मी तेजाने चमकणारा, सर्वत्र संचार करणारा.
14.17.23
अन्तर्धानगतिज्ञं च श्रुत्वा तत्त्वेन काश्यपः ।
तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर्यान्तं चक्रधरैः सह ॥ १४.१७.२३ ॥
अंतर्धानाची गती जाणणारा असे काश्यपांनी खरोखर ऐकले होते; तसाच अदृश्य सिद्ध आणि चक्रधरांसह जाणारा.
14.17.24
सम्भाषमाणमेकान्ते समासीनं च तैः सह ।
यदृच्छया च गच्छन्तमसक्तं पवनं यथा ॥ १४.१७.२४ ॥
त्यांच्यासह एकांतात बसून संभाषण करणारा, इच्छेनुसार जाणारा, वाऱ्यासारखा अनासक्त.
14.17.25
तं समासाद्य मेधावी स तदा द्विजसत्तमः ।
चरणौ धर्मकामो वै स तस्य सुसमाहितः।
प्रतिपदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः ॥ १४.१७.२५ ॥
त्या गुरूजवळ जाऊन, बुद्धिमान, द्विजश्रेष्ठ, धर्माची इच्छा करणारा तो, एकाग्र चित्ताने, यथाविधी परम भक्तीने त्यांच्या चरणांची सेवा करू लागला.
14.17.26
विस्मितश्चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस्तं द्विजोत्तमम् ।
परिचारेण महता गुरुं तं पर्यतोषयत् ॥ १४.१७.२६ ॥
ते अद्भुत पाहून विस्मित झालेल्या काश्यपाने त्या द्विजोत्तम गुरूंना मोठ्या सेवेने पूर्णपणे संतुष्ट केले.
14.17.27
उपपन्नं च तत्सर्वं श्रुतचारित्रसंयुतम् ।
भौमेनातोषयच्चैनं गुरुवृत्तिं समास्थितः ॥ १४.१७.२७ ॥
शास्त्रज्ञान आणि चारित्र्याने युक्त असे ते सर्व योग्य होते; गुरुवृत्ती स्वीकारून भौमाने त्याला संतुष्ट केले.
14.17.28
तस्मै तुष्टः स शिष्याय यत्प्रसन्नोऽब्रवीद्गुरुः ।
सिद्धिं परामभिप्रेक्ष्य शृणु मत्तो जनार्दन ॥ १४.१७.२८ ॥
त्या शिष्यावर संतुष्ट झालेले, प्रसन्न गुरू म्हणाले: परम सिद्धीचा विचार करून, हे जनार्दना, माझ्याकडून ऐक.
14.17.29
विविधैः कर्मभिस्तात पुण्ययोगैश्च केवलैः ।
गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलोके च वा स्थितिम् ॥ १४.१७.२९ ॥
हे तात, विविध कर्मे आणि केवळ पुण्ययोग यांनी मर्त्य लोक येथे गती प्राप्त करतात किंवा देवलोकात स्थिती मिळवतात.
14.17.30
न क्वचित्सुखमत्यन्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः ।
स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्दात्पुनः पुनः ॥ १४.१७.३० ॥
कुठेही अत्यंत सुख नाही, कुठेही शाश्वत स्थिती नाही. महान स्थानापासून पतन होते, आणि दुःखाने मिळवलेल्या स्थानापासून पुन्हा पुन्हा पतन होते.
14.17.31
अशुभा गतयः प्राप्ताः कष्टा मे पापसेवनात् ।
काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च ॥ १४.१७.३१ ॥
पापाचरणामुळे मला अशुभ गती आणि कष्टदायक अवस्था प्राप्त झाल्या; काम आणि क्रोधाने वेढलेला, तृष्णेने मोहित झालेला मी.
14.17.32
पुनः पुनश्च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः ।
आहारा विविधा भुक्ताःपीता नानाविधाःस्तनाः ॥ १४.१७.३२ ॥
पुन्हा पुन्हा मृत्यू आणि पुन्हा पुन्हा जन्म झाले; नाना प्रकारचे आहार खाल्ले, नाना प्रकारचे स्तन्य प्याले.
14.17.33
मातरो विविधा दृष्टाः पितरश्च पृथग्विधाः ।
सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयाऽनघ ॥ १४.१७.३३ ॥
नाना प्रकारच्या माता आणि वेगवेगळ्या प्रकारचे पिता मी पाहिले; हे निष्पाप, विचित्र सुख आणि दुःखेही मी अनुभवली.
14.17.34
प्रियैर्विवासो बहुशः संवासश्चाप्रियैः सह ।
धननाशश्च सम्प्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम् ॥ १४.१७.३४ ॥
प्रियजनांपासून अनेकदा वियोग झाला आणि अप्रियांसोबत सहवास घडला; कष्टाने मिळवलेले ते धनही नष्ट झाले.
14.17.35
अवमानाः सुकष्टाश्च परतः स्वजनात्तथा ।
शारीरा मानसा वाऽपि वेदना भृशदारुणाः ॥ १४.१७.३५ ॥
इतरांकडून आणि स्वजनांकडूनही झालेले अपमान अत्यंत कष्टदायक होते; शारीरिक किंवा मानसिक वेदनाही अत्यंत भयानक होत्या.
14.17.36
प्राप्ता विमाननाश्चोग्रा वधबन्धाश्च दारुणाः ।
पतनं निरये चैव यातनाश्च यमक्षये ॥ १४.१७.३६ ॥
उग्र अपमान, क्रूर वध आणि बंधने मला प्राप्त झाली; नरकात पतन आणि यमलोकात यातनाही मला मिळाल्या.
14.17.37
जरारोगाश्च सततं व्यसनानि च भूरिशः ।
लोकेऽस्मिन्ननुभूतानि द्वन्द्वजानि भृशं मया ॥ १४.१७.३७ ॥
वार्धक्य, रोग आणि अनेक संकटे सतत या लोकात मी पुष्कळ भोगली आहेत; ती द्वंद्वांपासून जन्मलेली आहेत.
14.17.38
ततः कदाचिन्निर्वेदान्निकारान्निकृतेन च ।
लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया ॥ १४.१७.३८ ॥
नंतर एकदा विरक्तीमुळे, अपमानामुळे आणि दुखावल्यामुळे, दुःखाने अत्यंत पीडित होऊन मी लोकव्यवहार सोडला.
14.17.39
लोकेऽस्मिन्ननुभूयाहमिमं मार्गमनुष्ठितः ।
ततः सिद्धिरियं प्राप्ता प्रसादादात्मनो मया।
नाहं पुनरिहागन्ता लोकानालोकयाम्यहम् ॥ १४.१७.३९ ॥
या लोकात अनुभव घेऊन मी हा मार्ग स्वीकारला; नंतर स्वतःच्या कृपेने मला ही सिद्धी प्राप्त झाली. मी पुन्हा येथे येणार नाही; मी लोक पाहत आहे.
14.17.40
आसिद्धेराप्रजासर्गादात्मनोपि गतीः शुभाः ।
उपलब्धा द्विजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिरुत्तमा ॥ १४.१७.४० ॥
सिद्धीपासून प्रजासृष्टीपर्यंत, स्वतःच्याच आत्म्याद्वारे शुभ गतीही मला प्राप्त झाल्या. हे द्विजश्रेष्ठा, त्याचप्रमाणे ही उत्तम सिद्धीही प्राप्त झाली.
14.17.41
इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः ।
ब्रह्मणः पदमव्यक्तं मा तेऽभूतत्र संशयः ॥ १४.१७.४१ ॥
येथून मी पुढे जाईन; मग त्याहूनही पलीकडे, ब्रह्माच्या अव्यक्त पदाकडे. त्यात तुला संशय नसो.
14.17.42
नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोकं परन्तप ।
प्रीतोस्मि ते महाप्राज्ञ ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १४.१७.४२ ॥
हे शत्रूंना तापविणाऱ्या, मी पुन्हा या मर्त्यलोकात येणार नाही. हे महाप्राज्ञा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; सांग, तुझ्यासाठी मी काय करू?
14.17.43
यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोऽयमागतः ।
अभिजाने च तदहं यदर्थं मामुपागतः ॥ १४.१७.४३ ॥
जर तू ते मिळविण्याच्या इच्छेने आला असशील, तर त्याचा काळ आता आला आहे. ज्या हेतूने तू माझ्याकडे आला आहेस ते मला माहीत आहे.
14.17.44
अचिरात्तु गमिष्यामि येनाहं त्वामचूचुदम् ।
भृशं प्रीतोस्मि भवतश्चारित्रेण विचक्षण ॥ १४.१७.४४ ॥
लवकरच मी निघून जाईन; मी तुला उपदेश केला आहे. हे विचक्षणा, तुझ्या आचरणामुळे मी अत्यंत प्रसन्न झालो आहे.
14.17.45
परिपृच्छ यावद्भवतो भाषे यद्यत्तवेप्सितम् ॥ १४.१७.४५ ॥
तुला जे जे हवे आहे ते सर्व विचार; तुला जे इष्ट आहे ते मी सांगेन.
14.17.46
बहुमन्ये च ते बुद्धिं भृशं सम्पूजयामि च ।
येनाहं भवता बुद्धो मेधावी ह्यसि काश्यप ॥ १४.१७.४६ ॥
तुझ्या बुद्धीचा मी फार आदर करतो आणि तिची अत्यंत पूजा करतो; कारण हे काश्यपा, तू मला जागे केलेस; तू खरोखर बुद्धिमान आहेस.