મહાભારત · અધ્યાય 14.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.18.1
ततस्तस्योपसङ्गृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान् ।
पप्रच्छ तांश्च धर्मान्स प्राह धर्मभृतांवरः ॥ १४.१८.१ ॥
પછી તેમના પગ પકડીને તેણે અત્યંત કઠિન પ્રશ્નો પૂછ્યા; ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ તેઓ તે ધર્મો વિશે બોલ્યા.
14.18.2
कथं शरीराच्च्यवते कथं चैवोपपद्यते ।
कथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते ॥ १४.१८.२ ॥
શરીરથી કેવી રીતે ચ્યુત થાય છે, અને કેવી રીતે ફરી જન્મ પામે છે? દુઃખમય સંસારમાં ભટકતો તે કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?
14.18.3
आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति ।
शरीरे च विनिर्मुक्तो कथमन्यत्प्रपद्यते ॥ १४.१८.३ ॥
આત્મા સાથે કેવી રીતે જોડાઈને તે શરીરને છોડે છે? શરીરથી સંપૂર્ણ મુક્ત થઈને કેવી રીતે બીજું પામે છે?
14.18.4
कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः ।
उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठते ॥ १४.१८.४ ॥
માણસ પોતે કરેલાં શુભ-અશુભ કર્મોનું ફળ કેવી રીતે ભોગવે છે? અથવા વિદેહ આત્મા પાસે કર્મ ક્યાં આવી પહોંચે છે?
14.18.5
एवं सञ्चोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषत ।
आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय तन्मे निगदतः शृणुः ॥ १४.१८.५ ॥
આ રીતે પ્રેરાયેલા સિદ્ધે તે પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ્યા. હે વાર્ષ્ણેય, હું ક્રમશઃ કહું છું તે સાંભળો.
14.18.6
अस्मिन्नेवाशु फलदा आयुष्यास्तु क्रियाःस्मृताः ।
आयुःकीर्तिकराणीह यानि कृत्यानि सेवते।
शरीरग्रहणेऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः ॥ १४.१८.६ ॥
આ જ જન્મમાં શીઘ્ર ફળ આપનારી, આયુષ્ય વધારનારી ક્રિયાઓ સ્મૃત કહેવાઈ છે; અહીં આયુષ્ય અને કીર્તિ આપનારાં જે કર્તવ્યો આચરાય છે, બીજું શરીર ધારણ કરતી વખતે તે સર્વથા ક્ષીણ થાય ત્યારે...
14.18.7
आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते ।
बुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥ १४.१८.७ ॥
આયુષ્યના ક્ષયથી જેનું મન ઘેરાયેલું છે, તે વિપરીત કર્મો કરે છે. વિનાશ નજીક આવે ત્યારે તેની બુદ્ધિ પણ ઊલટી ફરે છે.
14.18.8
सत्त्वं बलं च कालं चाविदित्वा चात्मनस्तथा ।
अतिवेलमुपाश्नाति स्वविरुद्धान्यनात्मवान् ॥ १४.१८.८ ॥
પોતાનું સત્ત્વ, બળ અને સમય ન જાણીને, આત્મસંયમ વગરનો માણસ મર્યાદા બહાર ખાય છે અને પોતાને વિરુદ્ધ વસ્તુઓ ખાય છે.
14.18.9
यदाऽयमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते ।
अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन ॥ १४.१८.९ ॥
જ્યારે આ માણસ બધી અત્યંત હાનિકારક વસ્તુઓનું સેવન કરે છે, ત્યારે ક્યારેક અતિશય ખાય છે, અને ક્યારેક બિલકુલ ખાતો નથી.
14.18.10
दुष्टान्नामिषपानं च यदन्योन्यविरोधि च ।
गुरु चाप्यमितं भुङ्क्ते नातिजीर्णे दिवा पुनः ॥ १४.१८.१० ॥
બગડેલું અન્ન, માંસ-પીણું, પરસ્પર વિરોધી પદાર્થો અને ભારે ભોજન પણ તે વધુ પડતું ખાય છે; પહેલાંનું ભોજન પચ્યા વિના દિવસે ફરી ખાવું ન જોઈએ.
14.18.11
व्यायाममतिमात्रं च व्यावाय चोपसेवते ।
सततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगं विधारयेत् ॥ १४.१८.११ ॥
અતિશય પરિશ્રમ અને મૈથુનનું સેવન કરે છે, અથવા કામના લોભથી સતત લાગેલો રહે છે; ઉત્પન્ન થયેલા વેગને રોકવો જોઈએ.
14.18.12
रसाभियुक्तमन्नं वा दिवास्वप्नं च सेवते ।
अपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयेत् ॥ १४.१८.१२ ॥
રસયુક્ત અન્ન ખાય છે, અથવા દિવસે સૂએ છે; અપક્વ અવસ્થામાં, અસમયે, તે પોતે જ દોષોને કોપાયમાન કરે છે.
14.18.13
स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम् ।
अपि वोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति ॥ १४.१८.१३ ॥
પોતાના દોષોના કોપથી માણસ મૃત્યુ સુધી લઈ જતો રોગ મેળવે છે; અથવા દુઃખોથી ઘેરાઈને ગળાફાંસો વગેરેનો નિશ્ચય કરે છે.
14.18.14
तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीरं च्यवते तदा ।
जीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावदुपधारय ॥ १४.१८.१४ ॥
તે કારણોથી તે જીવનું શરીર ત્યારે ખરી પડે છે. હવે કહેવાતા જીવનને યથાર્થ રીતે સમજી લો.
14.18.15
ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।
शरीरमनुपर्येत्य सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै ॥ १४.१८.१५ ॥
શરીરમાં કોપાયમાન ઉષ્મા, પ્રચંડ વાયુથી પ્રેરિત થઈને, શરીરને ઘેરીને બધા પ્રાણોને રોકે છે.
14.18.16
अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः ।
भिनत्ति जीवस्थानानि तानि कर्मणि विद्धि च ॥ १४.१८.१६ ॥
શરીરમાં અત્યંત બળવાન થઈ પૂર્ણપણે કોપાયેલી ઉષ્મા જીવસ્થાનોને ભેદી નાખે છે; તેમના કર્મો પણ જાણો.
14.18.17
ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन् ।
शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु।
वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम ॥ १४.१८.१७ ॥
ત્યારે વેદના સાથે જીવ તરત જ ખસી ટપકી જાય છે; મર્મસ્થાનો કપાતાં જીવ શરીર છોડે છે. વેદનાઓથી ઘેરાયેલા આત્માવાળાને એ રીતે જાણો, હે દ્વિજોત્તમ.
14.18.18
जनीमरणसंविग्राः सततं सर्वजन्तवः ।
दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ ॥ १४.१८.१८ ॥
જન્મ અને મૃત્યુથી સતત ભયભીત થયેલા બધા જીવો દેખાય છે; તેઓ શરીરો છોડતા પણ દેખાય છે, હે દ્વિજોમાં વૃષભ.
14.18.19
गर्भसंक्रमणे चापि गर्भाणापुपसर्पणे ।
तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः ॥ १४.१८.१९ ॥
ગર્ભમાં પ્રવેશ કરતી વખતે અને ગર્ભમાં આગળ સરકતી વખતે પણ મનુષ્ય ફરીથી એવી જ વેદના પામે છે.
14.18.20
भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः ॥ १४.१८.२० ॥
સાંધા તૂટી જતાં મનુષ્ય પાણીથી સડી જવાની અને ગળી જવાની સ્થિતિ પામે છે.
14.18.21
यथा पञ्चसु भूतेषु सम्भूतत्वं नियच्छति ।
शैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ॥ १४.१८.२१ ॥
પાંચ ભૂતોમાં ઉત્પત્તિની સ્થિતિ જેમ નિયંત્રિત થાય છે, તેમ ઠંડીથી ક્રોધિત થઈ, શરીરમાં તીવ્ર વાયુથી પ્રેરિત થઈ.
14.18.22
यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः ।
स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणः।
शरीरं च जहात्येवं निरुच्छ्वासश्च दृश्यते ॥ १४.१८.२२ ॥
પાંચ ભૂતોમાં પ્રાણ અને અપાન રૂપે રહેલો તે વાયુ ઊર્ધ્વગામી થાય છે; દેહધારીને મુશ્કેલીથી મુક્ત કરીને એ રીતે શરીર છોડે છે, અને શ્વાસ વિનાનો દેખાય છે.
14.18.23
स निरूष्मा निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः ।
कर्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः ॥ १४.१८.२३ ॥
ઉષ્મારહિત, શ્વાસરહિત, કાંતિહીન, ચેતનારહિત, કર્મથી સંપૂર્ણ ત્યજાયેલો તે મનુષ્ય 'મૃત' કહેવાય છે.
14.18.24
स्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत् ।
तैरेव न विजानाति प्राणानाहारसम्भवान् ॥ १४.१८.२४ ॥
જે માર્ગોથી દેહધારી ઇન્દ્રિય વિષયોને જાણે છે, તે જ માર્ગોથી આહારથી ઉત્પન્ન થયેલા પ્રાણોને તે જાણતો નથી.
14.18.25
तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः ॥ १४.१८.२५ ॥
ત્યાં જ શરીરમાં જે રહે છે, તે સનાતન જીવ છે.
14.18.26
तथा यद्यद्भवेन्मुक्तं सन्निपाते क्वचित्क्वचित् ।
तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा ॥ १४.१८.२६ ॥
એ જ રીતે, સંઘર્ષમાં જ્યાં જે કંઈ વાગે, તેને મર્મ જાણ; શાસ્ત્રોમાં તે એમ જ જોવાયું છે.
14.18.27
तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन् ।
आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै ॥ १४.१८.२७ ॥
તે મર્મસ્થાનો ભેદાય ત્યારે તે વેગથી ફરીને પ્રાણીના હૃદયમાં પ્રવેશીને તેના સત્ત્વને તરત રોકી દે છે.
14.18.28
ततः सचेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किञ्चन ।
तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वेव मर्मसु।
स जीवो निरदिष्ठानश्चाल्यते मातरिश्वना ॥ १४.१८.२८ ॥
ત્યારે સચેતન પ્રાણી કંઈ જાણતું નથી; અંધકારથી જ્ઞાન ઢંકાઈ જઈ, મર્મસ્થાનો ઢંકાતાં જ તે જીવ સ્થાનભ્રષ્ટ થઈ વાયુથી ચલાવાય છે.
14.18.29
ततः स तं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम् ।
निष्क्रमन्कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम् ॥ १४.१८.२९ ॥
ત્યારે તે એ મોટો અને ભયંકર ઉચ્છ્વાસ અત્યંત બળપૂર્વક છોડીને બહાર નીકળતાં તે અચેતન શરીરને તરત કંપાવે છે.
14.18.30
स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतः ।
अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाऽप्युपपद्यते ॥ १४.१८.३० ॥
તે જીવ શરીરથી ચ્યુત થઈ, પોતાનાં કર્મોથી આવૃત અને પોતાનાં શુભ પુણ્ય કે પાપથી અંકિત થઈ ફરી ઉત્પન્ન થાય છે.
14.18.31
ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः ।
इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः ॥ १४.१८.३१ ॥
જ્ઞાનસંપન્ન અને શાસ્ત્રશ્રવણથી નિશ્ચય પામેલા બ્રાહ્મણો પુણ્યકર્મીને કે બીજાને લક્ષણોથી ઓળખે છે.
14.18.32
यथान्धकारे खद्येतं दीप्यमानं ततस्ततः ।
चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा च ज्ञानचक्षुषः ॥ १४.१८.३२ ॥
અંધારામાં ચમકતા આગિયાને આંખવાળા જેમ જુએ છે, તેમ જ્ઞાનચક્ષુવાળા જુએ છે.
14.18.33
पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा ।
च्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम् ॥ १४.१८.३३ ॥
સિદ્ધો આ પ્રકારના જીવને દિવ્ય ચક્ષુથી જુએ છે — દેહ છોડતો, જન્મતો અને યોનિમાં પ્રવેશતો.
14.18.34
तस्य स्थानानि दृष्टानि विविधानीह शास्त्रतः ।
कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः ॥ १४.१८.३४ ॥
શાસ્ત્ર પ્રમાણે તેનાં વિવિધ સ્થાનો અહીં જોવાયાં છે. આ ભૂમિ કર્મભૂમિ છે, જ્યાં પ્રાણીઓ રહે છે.
14.18.35
ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः ।
इहैवोच्चावचान्भोगान्प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः ॥ १४.१८.३५ ॥
પછી શુભ-અશુભ કર્મ કરીને સર્વ દેહધારીઓ અહીં જ પોતાનાં કર્મોથી ઊંચા-નીચા ભોગ પામે છે.
14.18.36
इहैवाशुभकर्माणः कर्मभिर्निरयं गताः ।
अवाग्गतिरियं कष्टा यत्र पच्यन्ति मानवाः।
तस्मात्सुदुर्लभो मोक्षो रक्ष्यश्चात्मा ततो भृशम् ॥ १४.१८.३६ ॥
અહીં જ અશુભ કર્મ કરનારા પોતાનાં કર્મોથી નરકમાં જાય છે. મનુષ્યો જ્યાં રંધાય છે તે આ અધોગતિ કષ્ટદાયક છે. તેથી મોક્ષ અતિ દુર્લભ છે, અને આત્માની અત્યંત રક્ષા કરવી.
14.18.37
ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः ।
कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे ॥ १४.१८.३७ ॥
ઉપર જઈને જીવો જે સ્થાનોમાં રહે છે, તેનું વર્ણન હું અહીં યથાર્થપણે કરું છું; મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
14.18.38
तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुद्ध्येथाः कर्मनिश्चयम् ।
तारारूपाणि सर्वाणि यत्रैतच्चन्द्रमण्डलम् ॥ १४.१८.३८ ॥
આ સાંભળીને સ્થિર બુદ્ધિથી કર્મનો નિશ્ચય સમજ; આ બધાં તારારૂપ છે, અહીં આ ચંદ્રમંડળ છે.
14.18.39
यत्र विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम् ।
स्थानान्येतानि जानीहि जनानां पुण्यकर्मणाम् ॥ १४.१८.३९ ॥
જગતમાં પોતાના પ્રકાશથી સૂર્યમંડળ જ્યાં ઝળહળે છે — આ સ્થાનો પુણ્યકર્મ કરનારાઓનાં છે, એમ જાણ.
14.18.40
कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः ।
तत्रापि च विशेषोस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः ॥ १४.१८.४० ॥
કર્મ ક્ષીણ થતાં તેઓ બધા ફરી ફરી ચ્યુત થાય છે; ત્યાં પણ સ્વર્ગમાં નીચ, ઉચ્ચ અને મધ્યમ ભેદ છે.
14.18.41
न च तत्रापि संतोषो दृष्ट्वा दीप्ततरां श्रियम् ।
इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्ते समुदीरिताः ॥ १४.१८.४१ ॥
ત્યાં પણ સંતોષ નથી, વધુ તેજસ્વી વૈભવ જોઈને; આ રીતે આ બધી ગતિઓ તને અલગ-અલગ કહેવામાં આવી.
14.18.42
उपपत्तिं तु वक्ष्यामि गर्भस्याहमतः परम् ।
तथावत्तां निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज ॥ १४.१८.४२ ॥
હવે ગર્ભની ઉત્પત્તિ હું કહીશ; હે દ્વિજ, મારી કહેલી વાત સાવધાનીથી સાંભળ.